Kristín Svava Tómasdóttir: Fröken Dúlla, ævisaga

Benedikt 2025

Jóhanna Knudsen, kölluð Dúlla af sínum nánustu, er meðal alræmdari persóna í íslenskri 20. aldar sögu. Flestir sem ólust upp um og eftir miðja síðustu öld hafa heyrt sögur af þessari kerlingu sem elti uppi ungar stúlkur í Reykjavík sem sóttust eftir að skemmta sér þar sem fjörið var á fyrstu árum hernámsins og sendi þær í betrunarvist. Mér brá svolítið í leiðsögn Bryndísar Björgvinsdóttur um Fossvogskirkjugarð sl. haust þegar staðnæmst var við leiði Knudsenfjölskyldunnar þar sem Jóhanna hvílir ásamt bróður sínum Ósvaldi og fleiri fjölskyldumeðlimum. Ég varð snemma aðdáandi Ósvaldar í gegnum kvikmyndir hans sem sýndar voru í bíósal Austurbæjarskóla þegar ég var þar nemandi, en grunlaus um að búa yfir einhverri mynd af Jóhönnu. Þarna við leiði hennar í Fossvogskirkjugarði fann ég hins vegar fyrir óræðum ímugusti. Við þetta tækifæri upplýsti Bryndís að brátt kæmi út bók um Jóhönnu eftir sagnfræðinginn og ljóðskáldið Kristínu Svövu Tómasdóttur. Ég fann strax að mig langaði ekkert að lesa bók um þessa „vondu konu“. Síðar varð forvitnin yfirsterkari og nú sit ég og rýni í þá áskorun að skrifa bók um „vonda“ manneskju, sem Kristín Svava Tómasdóttir tekst á við í Fröken Dúllu, ævisögu.

Forsagan

Kristín Svava vakti snemma athygli fyrir ljóðabækur sínar. Talað var um þroskuð og heilsteypt ljóð, óvenju hvassa samtímaádeilu og hressilegt tungutak. Eftir útkomu ljóðabókarinnar Stormviðvörun (2015) lagði Kristín Svava ljóðið eigi að síður til hliðar og einbeitti sér að námi í sagnfræði sem átti eftir að bera ríkulegan ávöxt. Bækur hennar um sagnfræðileg efni eru nú, að þessari nýjustu meðtalinni, orðnar fimm að tölu, ýmist skrifaðar af henni einni eða í samvinnu við aðra. Val umfjöllunarefnis sem og efnistök allra þessara verka vitna um frumlega nálgun á skráningu og speglun samtíma okkar í sögunni og sterkt feminískt sjónarhorn. Eina ljóðabók til viðbótar sendi Kristín Svava frá sér árið 2020, Hetjusögur, sem byggir á þriggja binda verki Sveins Víkings, Íslenzkar ljósmæður: æviþættir og endurminningar, og er afar áhugaverð og frumlega tilraun til að fella sagnfræði að margræðu formi ljóðsins. Það má halda því fram að val sagnfræðingsins og ljóðskáldsins Kristínar Svövu að skrifa bók um eina alræmdustu konu Íslands á 20. öld sé harla rökrétt. Af fyrri verkum er ljóst að aðstæður kvenna og áhrif í samfélaginu – eða öllu heldur áhrifaleysi – eru henni hugleikin. Þá þekkir hún vel til siðferðislegra eiginda íslensks samfélags, opinberra jafnt sem þeirra duldari, samanber bók hennar Stund klámsins frá árinu 2018.

Í upphafshluta bókarinnar Fröken Dúlla, ævisaga segir Kristín Svava frá aðdraganda þess að skrifa ævisögu Jóhönnu Knudsen. Eftir að hafa skrifað „ævisögu húss“, sem var Farsótt, hafi henni verið mikilvægt að „skrifa ævisögu manneskju […] konu. Stærstur hluti íslenskra ævisagna fjallar um karla“ og óþarfi að bæta í „þá hrúgu“, eins og þar segir. Einnig væri mikilvægt að fyrir lægi „gott heimildasafn […], gjarnan óvenjulegt og [sem fæli] í sér áskoranir.“ Síðast en ekki síst skyldi viðkomandi persóna hafa „verið breysk á einhvern hátt – gölluð“ (18). Jóhanna Knudsen fellur vel að þessum forsendum. Á síðasta hluta 20. aldar hafði í greinum og útvarpsþáttum allnokkuð verið fjallað um óbilgirni hennar og offors í störfum fyrir svokallað Ungmennaeftirlit á stríðsárunum sem hún mótaði og leiddi þau fjögur ár sem það starfaði.

Heimildirnar

Í upphafi bókar gerir Kristín Svava grein fyrir heimildum sínum, sem virðast ríma vel við ósk hennar um „gott heimildasafn“ og „óvenjulegt“ (18). Í tengslum við störf Jóhönnu Knudsen fyrir lögregluna er mikið af opinberum gögnum aðgengilegt og einnig er aðgangur opinn að einkaskjölum Jóhönnu sjálfrar og fjölskyldu hennar, persónuleg bréf og þvíumlíkt. Síðarnefndu skjölin höfðu verið afhent Þjóðskjalasafninu áratug eftir dauða Jóhönnu en með þeim kvöðum að þau mátti ekki gera aðgengileg almenningi fyrr en fimmtíu árum síðar eða árið 2011, en slíkt er algengt. Í gegnum kvikmyndagerðarmanninn Ósvald Knudsen liggur og hjá Kvikmyndasafni Íslands talsvert af heimildum um heimilislíf Knudsenfjölskyldunnar í Hellusundi í formi bréfa og kvikmynda. Þá skrifaði Jóhanna sjálf í blöð og gaf út eigið tímarit í átta ár. Eftir því sem á lestur bókarinnar líður verður ljóst að heimilda var aukin heldur safnað í opinberum skjalasöfnum um allt land, enda bjó Jóhanna um lengri eða skemmri tíma í öllum landsfjórðungum. Samtal höfundar við lesendur um túlkun heimildanna í framvindu sögunnar er afar lifandi og skemmtilegt. Eins og nú tíðkast er tilvísunum til heimilda safnað saman aftast í bókinni á einum 35 síðum. Þetta brýtur, að mínu mati, upp flæði lestursins og betur hefði farið á því að hafa tilvísanirnar neðst á síðunum líkt og gert er í hinni frábæru bók Kristínar Svövu, Farsótt. Þannig má gjóa til þeirra auga í stað tíðra flettinga og leitar að þeirri sem við á.

Skipan sögunnar og áherslur

Sagan af lífshlaupi Jóhönnu Knudsen skiptist í fimm hluta sem fylgja lífs- og starfsskeiðum sögupersónunnar. Hver hluti skiptist svo í styttri kafla með lýsandi yfirskriftum. Lífið hefst með Barninu, Reykjavíkurstúlkan fær sérstakan kafla, síðan er það Hjúkrunarkonan og Lögreglukonan, sem er langlengsti kaflinn, og að lokum Ritstjórinn. Upphafs- og lokahlutinn bera svo báðir yfirkriftina Sögupersónan. Hér að framan var að nokkru gerð grein fyrir efni fyrsta hlutans, aðdraganda skrifanna og þeirri mynd sem söguhöfundi og mörgum lesendum kemur í hug þegar nafn Jóhönnu Knudsen er nefnt. Síðari kaflinn um Sögupersónuna fjallar svo um eftirmæli Jóhönnu, bæði við andlát hennar og síðar þegar rannsóknir um stríðsárin á Íslandi og skrif um þau komust að segja má í tísku.

Fyrsti hluti bókarinnar, Barnið, segir frá bernsku Jóhönnu sem fæddist þremur árum fyrir aldamótin 1900 á Papósi við sunnanverðan Papafjörð í Austur-Skaftafellssýslu. Faðir hennar, Vilhelm Knudsen, var af velmetinni kaupmannsætt í Reykjavík, menntaður guðfræðingur án embættisprófs og starfaði lengst af sem verslunarmaður. Móðir Jóhönnu, Hólmfríður Gísladóttir, var alin upp á Eskifirði og hafði lokið kvennaskólaprófi í Reykjavík. Eftir nokkra flutninga milli staða á austur- og suðausturlandi fluttist fjölskyldan til Akureyrar þar sem Vilhelm gerðist umsvifamikill kaupmaður. Þá var Jóhanna á fimmta ári og bróðirinn Ósvaldur fæddur. Síðar átti systirin Fríða eftir að bætast við. Á heimilinu voru stundum leigjendur og kostgangarar. Út frá óútgefnum minningum eins þeirra miðlar Kristín Svava lítilli mynd af líflegu fjölskyldulífi, þar sem voru „fjörugar samræður yfir borðum og bar margt á góma, en í „pólitík“ voru þó allir venjulega sammála, því allir vorum við sjálfstæðismenn“ (45).

Eins og áður sagði skiptast hlutarnir fimm í styttri kafla með yfirskriftum í samræmi við umfjöllunarefni, sem auðveldar að meðtaka ólíka þræði flókinnar fléttu hins persónulega og hins opinbera í lífi manneskju. Í kafla sem ber yfirskriftina „Bindindi og sjálfstæði“, í hlutanum Barnið, fær lesandinn til að mynda nokkuð þétta frásögn af pólitíkinni á Íslandi á fyrstu árum 20. aldarinnar. Deilt var um uppkastið svokallaða, sem fól í sér rýmkun á sambandslögunum við Danmörku í sjálfstæðisátt, en margir vildu stefna strax að fullu sjálfstæði. „Vegna uppkastins var boðað til þingkosninga“ haustið 1908 og einnig kosið um aðflutnings – og sölubann á áfengi (40). Meginlínur þessara mála lágu þannig að þeir sem vildu banna áfengi voru á móti uppkastinu og öfugt. Vilhelm Knudsen hafði ungur maður í Reykjavík gengist bindindishreyfingunni á hönd, Hólmfríður kona hans var einnig á þeirri línu og bæði voru afdráttarlausir sjálfstæðissinnar og ungmennafélagsfólk. Í kaflanum „Yndisleg, stórgáfuð unglingsstúlka“ reifar Kristín Svava umræðuna í samfélaginu um kvenréttindamál, sem á þessum árum snerist fremur um formleg réttindi eins og kosningarétt en um endurhugsun á hefðbundnu hlutverki kvenna, „sem siðferðislegra máttarstólpa þjóðarinnar“ (310), eins og segir undir lok sögunnar. Í Barnaskóla Akureyrar naut Jóhanna leiðsagnar tveggja kvenna, skólastjórans Halldóru Bjarnadóttur og kennarans Aðalbjargar Sigurðardóttur, sem báðar áttu eftir að láta að sér kveða í kvenréttinda- og uppeldismálum. Aðalbjörg og Jóhanna urðu síðar vinkonur og „samherjar í baráttunni gegn þjóðernislegri og siðferðislegri upplausn íslensks samfélags“ (49).

Knudsenfjölskyldan flutti oft á milli húsa á Akureyri. Einu sinni brann leiguhúsnæðið ofan af þeim og fjölskyldan fékk inni í Samkomuhúsinu, sem Vilhelm hafði haft forystu um að reisa, enda sannur góðtemplari og liðtækur leikari. Af lýsingum Kristínar Svövu af bernskuárum Jóhönnu sést að þau Ósvaldur hafa alist upp „við góðan aðbúnað og uppfræðslu, hjá ástríkum foreldrum sem voru vel menntuð og vel tengd“ (58). Akureyrartímabil Knudsenfjölskyldunnar endaði þó ekki vel. Eftir að hafa verið meðal hæstu greiðenda aukaútsvars um árabil seldi Vilhelm Knudsen skyndilega verslun sína og réð sig til Kaupfélags Eyfirðinga. Skömmu síðar var hann lýstur gjaldþrota og lausamunir fjölskyldunnar boðnir upp, þ.e. innbúið allt, sem samkvæmt opinberri uppboðsbók hefur verið afar glæsilegt. Gjaldþrotið hlýtur að hafa verið mikið áfall eins og ætla má að eldsvoðinn nokkrum árum áður hafi einnig verið, þótt ríkulegar heimildir Kristínar Svövu virðast opinbera fátt um það.

Jóhanna var á fimmtánda ári sumarið 1912 þegar hún sigldi með móður sinni og yngri systur til Reykjavíkur. Faðirinn varð eftir á Akureyri til að ljúka skyldum sínum norðan heiða og Ósvaldur var í sveit. Jóhanna hafði þá lokið tveggja ára námi í Gagnfræðaskóla Akureyrar og staðið sig með prýði. Hún var áhugasamur frímerkjasafnari, dugleg að hjálpa til á heimilinu en hvergi er minnst á vini eða vinkonur. Undir lok bókar segir reyndar að Ragnheiður O. Björnsson hafi selt minjagripi fyrir Jóhönnu á Akureyri og nefnt að þær „hafi þekkst síðan þær voru börn“ (279). Í bréfi föður til dóttur, sendu frá Akureyri þegar mæðgurnar voru komnar til Reykjavíkur, lýsir Vilhelm áhyggjum af því að unglingurinn Dúlla skeri sig um of „úr leik frá jafnöldrum [sínum] og kunningjastúlkum [og] leiðist töluvert. […] Þú mátt ómögulega láta þér leiðast allsstaðar“ (66).

Kristín Svava lætur lesandanum hins vegar ekki leiðast með Reykjavíkurstúlkunni Dúllu og tekst sem fyrr prýðilega í þessum þriðja hluta að flétta saman heimildum um persónlegt líf hennar og t.a.m. þeim hugmyndum sem þá bar hæst varðandi stöðu konunnar, bæði innan lands og utan. „[Þ]jóðsagnapersónan […] nýja konan“ eða „Reykjavíkurstúlkan“ er komin fram á sjónarsviðið, frjálsari í fasi en sú „gamla“ (81–82). Kristín Svava gleymir samt ekki frostavetrinum mikla, mannskaða til sjós og spænsku veikinni, og þá ekki menningunni í höfuðborginni, bíóum, leikhúsi, guðspekifélaginu og fleiri félögum sem allt hlýtur að hafa haft áhrif á Jóhönnu. Þótt, eins og síðar verður vikið að, myndin af Dúllu verði aldrei fyllilega skýr er aðdáunarvert hvernig Kristín Svava dregur út úr sendibréfunum ótal áhugaverða bita í það púsl. Í bréfum sem mæðgurnar þrjár, hver fyrir sig, sendu Ósvaldi, sem þá dvaldi í Þýskalandi hjá vini sínum, Guðmundi frá Miðdal, segir t.d. frá skemmtun þeirra á sýningu nýs íslensks skopleiks. Jóhanna er ein um að gagnrýna verkið á forsendum siðavendni og sjálfstæðishugsunar og segir það ekki bara „þunnt, gróft og leiðinlegt heldur líka svo danskt“ (89). Eftir komuna til Reykjavíkur starfaði Jóhanna sem skrifstofustúlka og í öðru bréfi til Ósvaldar, frá árinu 1925, talar hún um lélegan myndlistarsmekk yfirmanns á einhverri skrifstofunni, sem varpaði umsvifalaust upp í huga mér mynd af Jóhönnu á ferð milli safna og sýningarstaða í Reykjavík og í Kaupmannahöfn, en þangað sigldi hún rúmlega tvítug sér til forfrömunar og til að bæta dönskuna. Samkvæmt bréfi til Ósvaldar naut hún menningarinnar í Kaupmannahöfn, en ekki síst að sitja á kaffihúsum. Mögulega var Kaupmannahafnarferðin hugsuð sem umbun og upplyfting eftir óeigingjarnt hjúkrunarstarf Dúllu á „bráðabirgðarsjúkrahúsinu“ í Miðbæjarskólanum meðan á spænsku veikinni stóð og voru kannski fyrstu kynni hennar af ólíkum stéttum samfélagsins og aðstæðum þeirra. Þá hefur sú reynsla ugglaust átt þátt í þeirri ákvörðun hennar að leggja fyrir sig hjúkrun rúmum fimm árum eftir Hafnarferðina, þá orðin 28 ára gömul. Það hefði verið áhugavert að vita meira um aðstæður og störfin á „bráðabirgðarsjúkrahúsinu í barnaskólanum“ (75), sem og um störf skrifstofustúlkunnar Dúllu. Og kannski líka um þá myndlist og annað menningarkyns sem hún gæti hafa upplifað.

Síðustu hlutar bókarinnar, sem bera yfirskriftirnar Hjúkrunarkonan, Lögreglukonan og Ritstjórinn, segja frá fullorðinsárum Jóhönnu. Dúlla er sjálfstæð, tekur ákvarðanir að vel yfirlögðu ráði og fylgir þétt eftir þeim hugsjónum sem henni voru innrættar á Akureyri í æsku varðandi sjálfstæði landsins, bindindi og almennt siðgæði. Í þeim hluta bókarinnar sem ber yfirskriftina Hjúkrunarkonan tekst Kristínu Svövu líkt og í fyrstu hlutunum tveimur um lífshlaup Jóhönnu ágæta vel að vefa inn í frásögnina fróðleik um aðstæður og tíðaranda samfélagsins. Skilmerkilega er sagt frá tilhögun hjúkrunarnáms fyrir stofnun Hjúkrunarkvennaskóla Íslands, sem fram fór inni á sjúkrastofnunum. Námið var strangt og vinnuharka talsverð. Jóhanna fékk hvarvetna góðan vitnisburð um leið og hún hafði sínar skoðanir á því hvernig hlutum væri best fyrir komið. Sjálfstæði var hins vegar ekki vel séð í nákvæmlega skorðuðu hírakíi spítalanna á þessum tíma og Jóhanna ekki áfjáð í að „skríða og hlýða“, eins og hún orðar það í bréfi (118). Fyrsta starf Jóhönnu sem fullnuma hjúkrunarkona var á handlæknisdeild nýs Landspítala en aðeins fjórum mánuðum síðar var hún sett forstöðukona Vífilsstaðaspítala. Um hann hafði staðið mikill styrr, eins og fleiri stofnanir heilbrigðiskerfisins, sem heyrðu undir dómsmálaráðuneytið, en ráðherra þess var Jónas frá Hriflu. Jónas hafði ákveðnar skoðanir á því hvernig skipulagi heilbrigðiskerfisins skyldi háttað og fór oft eigin leiðir án þess að ráðgast við lækna eða annað fagfólk. Kristín Svava rekur í sögunni aðeins þau atriði þessara átaka sem tengdust Jóhönnu og, að segja má, hröðum framgangi hennar í starfi. Hún hafði „aðeins nýlega […] lokið almennu hjúkrunarkvennaprófi“ og „[e]kki útilokað að hún hafi grætt á tengslum föður síns við Jónas frá Hriflu gegnum góðtemplarahreyfinguna.“ Staðan á Vífilsstöðum var reyndar fljótlega auglýst og Jóhanna ráðin yfirhjúkrunarkona nýs berklahælis að Reykjum í Ölfusi, „sem var sérstakt áhugamál“ Jónasar (122). Ekki er getið að starfið hafi verið auglýst. Í knöppu máli segir í bókinni frá því hvernig allt fór í handaskolum hjá Jóhönnu á Reykjum á aðeins rúmu ári. Skjólstæðingarnir gerðu hreinlega uppreisn og þrátt fyrir ítrekaðar sáttatilraunir Vilmundar Jónssonar landlæknis var Jóhanna látin víkja. Í kjölfarið fór hún til útlanda og vísanir í bréf frá henni á þeim ferðalögum vitna um mikil vonbrigði og reiði vegna uppsagnarinnar, eða eins og Kristín Svava ályktar: „Það er á þessum tíma […] sem ákveðin stífni og tortryggni í persónuleika Jóhönnu byrja að gera vart við sig í heimildum“ (130).

Eftir Reykjaheimilismálalokin átti Jóhanna ekki eftir að starfa á ríkisreknu sjúkrahúsi og lauk hjúkrunarferli hennar í stöðu yfirhjúkrunarkonu sjúkrahússins á Ísafirði til fjögurra ára. Viðskilnaður Jóhönnu á Ísafirði varð líka hávær en nú voru það ráðamenn þar sem fóru gegn henni. Sjúklingarnir studdu hana og söfnuðu meira að segja undirskriftum til að mótmæla uppsögn hennar sem þó varð síðla árs 1940. Jóhanna var því komin heim til stórfjölskyldunnar í Hellusundi um það bil hálfu ári eftir hernám Íslands.

Úr heimildunum les Kristín Svava að Jóhanna hafi nokkru fyrr verið farin að hugsa sér til hreyfings. Af persónulegum bréfum má sjá að hún fylgdist ágætlega með umræðunni um að ráða konur til lögreglustarfa í Reykjavík en sú umræða hafði staðið a.m.k. frá árinu 1936. Þá var Jóhanna meðal umsækjenda um stöðu lögregluþjóns í Reykjavík haustið 1940 þegar 16 slíkar stöður voru auglýstar, þar af tvær ætlaðar konum. Ekkert varð úr ráðningu kvenna […] og Jóhanna fékk aldrei svar við umsókninni“ (164). Í febrúar árið 1941 hitti Jóhanna lögreglustjórann Agnar Kofoed Hansen á götu, sem nánast á staðnum virðist hafa ráðið hana til að „rannsaka siðferðisástandið í Reykjavík og kanna [grundvöll fyrir] starfsemi kvenlögreglu í bænum“ (164).

Í fimmta hluta bókarinnar, Lögreglukonan, sem eins og áður sagði, er sá lengsti, kemur glöggt fram að þær hugmyndir um Jóhönnu sem orðið hafa hvað fleygastar eiga við rök að styðjast. Njósnum hennar og aðstoðarfólks hennar um samskipti ungra stúlkna og hermanna setuliðsins eru gerð ítarleg skil, enda minnisbækur Jóhönnu með nákvæmri skráningu varðveittar, sem og gnægð opinberra heimilda og dagblaðagreina. Skoðanir almennings jafnt sem ráðamanna voru misjafnar, enda þótti margt varðandi setuliðið jákvætt, svo sem aukin atvinna og tækifæri til að hagnast. Á endanum var stofnuð svokölluð ástandsnefnd sem, á grundvelli skýrslu Jóhönnu og skýrslu sakadóms um rannsóknir á kynsjúkdómasmiti, skyldi gera tillögu að skipan mála. Lokaskýrsla ástandsnefndarinnar varð umdeild og gífuryrðin ekki spöruð.

Það er ekki einfalt að fylgja eftir hvernig línur liggja í afar nákvæmri rakningu Kristínar Svövu á ofannefndum málavöxtum þar sem ótal nafngreindar persónur koma við sögu, gangandi erinda ólíkra hópa og fylkinga, pólitískra jafnt sem hugmyndalegra, í bland við reynslusögur stúlknanna sjálfra. Til að gera langa sögu mikils makks ótal aðila stutta urðu lyktir þær að stofnað var svokallað ungmennaeftirlit undir forystu Jóhönnu Knudsen, sem og sérstakur ungmennadómstóll.

Hugmyndafræði Jóhönnu varðandi siðbót borgarbúa, og raunar landsmanna allra, grundvallaðist á sóttvarnarfræðum hjúkrunar. Hinir sýktu eða siðlausu skyldu einangraðir til endurhæfingar siðgæðis síns og var í þeim tilgangi komið upp siðgæðis- og vinnusemisheimili að Kleppjárnsreykjum í Borgarfirði. Skiptar skoðanir voru um þessa tilhögun, bæði meðal ráðamanna og almennings, og svo virðist sem aldrei hafi komist almennilegur skikkur á starfsemi þess þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir af hálfu Jóhönnu, með hjálp ótal vina og bandamanna.

Í þessum hluta bókarinnar er gerð nákvæm grein fyrir þeim stuðningi sem Jóhanna naut í framgöngu sinni en einnig gagnrýninni sem sú framganga fékk. Hvað hið opinbera varðar, þingið undir forsæti Hermanns Jónassonar, margar ríkisstofnanir sem og félagasamtök, var stuðningurinn augljóslega útbreiddur, a.m.k. framan af. Andstæðingar Jóhönnu og aðferða hennar virðast hins vegar hafa verið alltvístraðir og áttu sumir kannski ekki mikið undir sér í samfélaginu. Kristín Svava getur þó vissulega um fjölskyldur sem Jóhanna „tók fyrir“ og þökkuðu henni afskiptin. Endirinn varð eigi að síður sá að eftir stjórnarskipti haustið eftir lýðveldisstofnunina, þar sem Ólafur Thors tók við embætti forsætisráðherra, var Jóhönnu tilkynnt að ungmennaeftirlitið yrði lagt niður. Sú ákvörðun var síðan endurskoðuð þrátt fyrir áköf mótmæli barnaverndarnefndar og ef til vill hefur „þrýstingur málsmetandi fólks haft þar áhrif“ (252). Jóhanna lá í því samhengi heldur ekki á liði sínu, „hugsjónakonu sem sést […] ekki alltaf fyrir [og] horfir ekki raunsæislega á stöðu mála“ eins og Kristín Svava ályktar í rakningu málsins (249). Svo fór þó að lokum að ungmennaeftirlitið var endanlega lagt niður sumarið 1945 og hlutverk þess falið barnaverndarnefnd.

Um svipað leyti stofnuðu „konur í Reykjavík“ (268) samtök gegn áfengisbölinu sem á þeim tíma var gjarnan tengt við ógn hernáms og vestrænnar hernaðarsamvinnu. Svokallaður Keflavíkursamningur hafði verið undirritaður og stofnun NATO í uppsiglingu. Vorið 1946 hófu áfengisvarnarkonurnar útgáfu tímarits. Jóhanna varð einn þriggja ritstjóra þess og lýsir ástandinu í harðorðri grein þar sem segir m.a.: „konur gengnar í vændiskvennasveit hersins“, „heimilin siðferðilega spillt“ og „voninni um hamingju og sjálfstæði Íslands“ fórnað (271). Aðeins þetta eina tölublað tímaritsins Mannbjargar kom út en gaf Jóhönnu augljóslega hugmynd að því hvernig baráttan gæti haldið áfram, enda Ritstjórinn yfirskrift síðasta lífsskeiðs Jóhönnu. Í ritstjórnargrein fyrsta tölublaðs Syrpu skrifar eigandinn og ritstjórinn Jóhanna að hér sé kominn „vettvangur fyrir skynsamlegar og öfgalausar umræður um kjarna þeirra vandamála, sem blasa við hinu unga lýðveldi nú á viðsjárverðum tímum“ (274). Lýsingar á efni tímaritsins sýna að hér var á ferð flott tímarit þar sem fjallað var um „arkitektúr, innanhúshönnun og bæjarskipulag, uppeldismál, barnasálfræði, íslenskt mál og bragfræði“ en einnig birtar „ferðasögur og endurminningar [sem og] þýðingar á ljóðum og smásögum eftir samtímahöfunda“ (274). Áfengismál fengu sinn sess, og er þar líklega í fyrsta sinn á Ísland sagt frá AA-samtökum.

Frásögn Kristínar Svövu af tímaritsútgáfunni er lifandi og skemmtileg en Jóhanna átti í talsverðum bréfaskiptum við velmenntað vísinda- og menningarfólk til sjávar og sveita, enda með ritinu „stefnt að sannkölluðu þjóðaruppeldi“ (282), eins og Aðalbjörg Sigurðardóttir, vinkona Jóhönnu og samherji, orðaði það síðar. En þetta var basl og Jóhanna reyndi ýmislegt til að halda sér og tímaritinu fjárhagslega á floti. Hún gaf út á bók þýðingu á Litlu hafmeyjunni eftir H.C. Andersen sem ekki dugði til að rétta fjárhaginn, og heldur ekki tilraun hennar „að framleiða heillaóskakort og síðan minjagripi úr tré [skreytta] þurrkuðum íslenskum blómum“ (278). Í þeirri framleiðslu fékk Jóhanna augljóslega nokkra útrás fyrir listfengi sitt og þjóðlega ákefð, vann meira að segja til verðlauna í minjagripasamkeppni. Samt þyngdist róður útgáfunnar, ekki síst vegna þess að þegar leið á fór „pólitískur þungi að færast í skrifin“ (285), sem flæmdi margan áskrifandann frá. Síðasta tölublað Syrpu kom út í desember 1949. Jóhanna var þá orðin stórskuldug og greindist aukin heldur skömmu síðar með krabbamein sem dró hana til dauða haustið 1950, aðeins fimmtíu og þriggja ára gamla.

Í sjöunda og síðasta hluta bókarinnar Fröken Dúlla, sem líkt og fyrsti hlutinn ber yfirskriftina Sögupersónan, lokar Kristín Svava hringnum sem hún opnaði í upphafshlutanum með leitinni að „breyskri“ konu til skrifa um ævisögu, en fann kannski í Jóhönnu aðeins „tréspjöld [með] íslenskum jurtum límdum á“ ( 307) og þar á milli blöð með nöfnum gestanna í lífi hennar. Þrátt fyrir öll bréfin og gnótt sannreynanlegra upplýsinga skjalasafnanna er eins og persóna Jóhönnu skreppi undan í frásögninni, allt þetta kjöt vilji ekki festast á beinin. Jóhanna hafi einfaldlega verið haldin „ástríðuþrungin[ni] elsku á íslenskri þjóð og íslenskri menningu“, en að sú elska hafi verið „vandlætingasöm“ eins og segir í lok bókar (313).

Vangaveltur að lokum

Ljóst er að Kristín Svava skrifar ekki ævisögu Dúllu til að dæma, heldur til að skoða og skilja öfgafulla persónu en einnig til að miðla yfirsýn yfir og innsýn í að manneskja, sem kemur viðlíka til leiðar og Jóhanna Knudsen með ungmennaeftirlitinu, er aldrei ein að verki. Heimildirnar sýna að Jóhanna naut mikils stuðnings og hvatningar í njósnum sínum og þjóðhreinsunaraðgerðum, fólks í hennar innst hring og meðal pólitískra ráða- og embættismanna. Margir þeirra síðarnefndu lögðu sig hins vegar síðar fram við að afmá þessi tengsl og er í dag minnst fyrir „ýmislegt fleira á sínum [starfsferli]“ (309).

Eins ljóst má vera dregur Kristín Svava fram sterkar andstæður í persónuleika Dúllu. Hún er þrjósk og óbilgjörn en líka samúðarfull, listfeng og hugmyndarík. Því miður entist henni ekki aldur til að sætta þessar öfgar. Hvort slík sátt hefur verið höfundi ævisögu hennar markmið að einhverju leyti veit ég ekki, en ofannefndar öfgar valda talsverðri togstreitu í sögunni. Jafnvægisgangan milli fordæmingar og réttlætingar við túlkun heimildanna annars vegar og hins vegar á milli nákvæmniskröfu sagnfræðinnar og þess að gefa skáldinu lausan tauminn verður á stundum til þess að ofgnótt smáatriða – varðandi allt sem gæti hafa haft áhrif á sögu Jóhönnu Knudsen og persónuleika – truflar framvinduna og fjarlægir lesandann frá eiginlegu viðfangi sögunnar.

Fröken Dúlla ævisaga hefst með frásögn af einum af skráðum njósnaleiðöngrum Jóhönnu og afleiðingunum fyrir viðkomandi stúlkur sem, miðað við heimildir, áttu eftir að lifa góðu lífi. Þetta frásagnarlega stílbragð undirstrikar ástæðuna fyrir því að skrifa bók um Jóhönnu Knudsen og skapar sameiginlegan útgangspunkt höfundar og lesenda. Kannski hefði verið affarasælla að hefja leik með óræðari og hlutlausari hætti sem miðaði fremur að því að vekja samkennd en fordæmingu.

Kristín Svava er bæði sagnfræðingur og skáld og spyrja má hvort hún hafi ekki velt fyrir sér hvernig saga Jóhönnu hefði litið út ef farin hefði verið sú leið að skrifa skáldsögu byggða á þessum sama efniviði; sveigja hann og beygja með mótsögnum öllum og hliðarsporum, þannig að úr yrði spennandi framvinda viðburðaríks lífs Jóhönnu Knudsen. Slík aðferð hefði kannski opnað lesandanum leið til dýpri skilnings á Dúllu sem persónu, jafnvel gert kleift að samsama sig henni að einhverju leyti.

Þrátt fyrir þessar vangaveltur vil ég undirstrika að Kristín Svava hefur með skrásetningu ævisögu fröken Dúllu unnið þarfaverk sem felst einkum í að afhjúpa og setja í samhengi svo margt sem ósagt hefur verið í sögu sjálfstæðisbaráttu okkar á fyrri hluta 20. aldar, sem og í brölti okkar við að skapa eigið samfélag, frjálst og gott á marga lund. Hvort ráðgátan um Jóhönnu Knudsen hafi verið leyst er hins vegar óvíst.

Jórunn Sigurðardóttir