Andri Snær Magnason: Jötunsteinn.

Mál og menning, 2025.

 

Jötunsteinn Andra Snæs Magnasonar var einn stærsti senuþjófur jólabókaflóðsins 2025.

Sagan, sem kalla mætti nóvellu eða langa smásögu, segir í stuttu máli frá arkitektinum Árna, sem kastar hellusteini frá BM Vallá, þeirri tegund hellusteina sem bera einmitt heitið jötunsteinn, í átt að bílrúðu Range Rover-bifreiðar Bigga yngri, tákngerving fasteignarþróunaraðila og verktaka á Íslandi. Öll sagan á sér stað á þessum örfáu sekúndubrotum, frá því Árni sleppir steininum úr hendinni uns hann skellur á rúðunni.

 

Undirliggjandi tesa bókarinnar er að einhvers staðar höfum við, þátttakendur í neyslusamfélagi nútímans, glatað metnaðinum að hafa fallegt í kringum okkur, að hafa fínt í hinu almenna, ekki aðeins hinu sértæka. Við höfum týnt markmiðinu um að skipulag hverfa og bygging mannvirkja eigi að þjóna almenningi öllum, ekki aðeins hinum fáu, og að uppbygging hins byggða umhverfis hafi æðri tilgang en þann að skila hagnaði í kassa verktaka, lánastofnana og fasteignasala.

 

Eins og áður segir fjallar Jötunsteinn um Árna, ungan arkitekt, sem er einhvers konar hliðarsjálf Andra Snæs, ef marka má viðtöl við höfundinn um efni bókarinnar. Sjálfur starfaði Andri Snær við hellulagnir á mótunarárum sínum, þar sem hann notaðist gjarnan við jötunsteina sem hann lærði að leggja í fiskibeinamynstri. Hann lýsti því sömuleiðis hvernig hann hefði hæglega getað tekið aðra stefnu í lífinu á þeim tíma, átt einhvers konar „Sliding Doors-augnablik“ og orðið arkitekt.

 

Bókin er enda skrifuð af djúpri þekkingu á viðfangsefninu og þar má finna marga tengipunkta við raunverulegar upplifanir fólks sem starfar við mannvirkja- og skipulagsgerð. Því þarna er margt kunnuglegt. Ekki síst persóna Árna sjálfs, sem er metnaðarfullur arkitekt með stóra drauma og hugsjónir þegar hann fær tækifæri til að hanna fjölbýlishús. Til marks um það segir hann á fundi með fulltrúum Íslandsbanka og verktökunum, Bigga yngri og Bigga eldri:

 

Það er ábyrgðarhluti að byggja hús sem er rammi utan um 20 einstaklinga eða fjölskyldur. Ef heimilið er heilagt þá er heilagt verk að hanna hús. Hús eru lýðheilsa, samfélag, þau eru stærstu minnismerki um hver við erum á hverjum tíma. Þau eru auglýsing um menningu okkar og menntunarstig, þau eru umgjörðin um líf okkar. Hornglugginn sem snýr að Esjunni breytir lífi okkar, dyrnar sem snúa út að sólríka torginu setja tóninn fyrir daginn.(46-47).

 

Með þessa innblásnu ræðu í farteskinu rúllar Árni upp öllum fundum, fulltrúar bankans og Biggarnir eru himinlifandi og allt lítur út fyrir að hinn ungi arkitekt sé strax kominn með draumaverkefnið í hendurnar, að hann fái hið heilaga verkefni að hanna falleg heimili sem ramma inn líf almennings í landinu. En ekki er allt sem sýnist.

 

Á þeim tímapunkti sem Árni sleppir steininum segir hann frá því að hann hafi „hannað fjölbýlishúsið sem verður líklega eitt ljótasta fjölbýlishúsið á landinu.“ Hann heldur áfram: „[r]eyndar var þetta í sjöunda skipti sem sama teikning var notuð, þannig að það verður eitt af af sjö ljótustu fjölbýlishúsunum.“ (17)

 

Martröð Árna er síðan fullkomnuð á sprenghlægilegan hátt þegar Biggi yngri segir honum að blokkirnar sem hann hafi hannað hafa fengið nafnið Árnahús, að ljótustu blokkir sögunnar verði hans framlag til byggingarsögu Íslands: „Ég hefði kallað þetta BJB-hús en bransinn nefnir þessar blokkir í höfuðið á þér. Svona eins og Sigvaldahús eða Högnuhús. Þú ert að verða brand,“ segir Biggi yngri. (81)

 

Það má rétt ímynda sér hvernig slíkar upplýsingar fara með hugsjónamanninn Árna. Hann hafði talað af ástríðu um metnaðarfullar byggingar sem hann ætlaði að taka þátt í að hanna, en nú var svo komið að hann var orðinn hluti af kerfinu. Kerfi sem hann þolir ekki, sem fjöldaframleiðir lélegt skipulag og órökréttar byggingar. Æskuvinir Árna höfðu t.a.m. látið hanna fyrir sig einbýlishús sem Árna fannst svo misheppnað að hann gat ekki verið þar inni. Lilja, kona Árna, spyr hvort það skipti máli, eigendurnir virtust sáttir. Árni svarar, í miklu uppnámi: „Er þá starfið mitt tilgangslaust? Ég er á skjön. Ég er búinn að mennta mig til að vera á skjön við allt. Ímyndaðu þér ef þú værir prófarkarlesari og allur texti væri morandi í stafsetningarvillum en enginn tæki eftir því nema þú. Nýju hverfin eru eintómar stafsetningarvillur. Mér finnst eins og allt sé orðið ljótt.“(74)

 

Í þessu samhengi eru viðbrögð Lilju við tilfinningaþrunginni ræðu Árna táknræn og gott dæmi um það sem gæti kallast á íslensku „ákefðarmisræmi“ (e. intensity mismatch). Hugtakið getur átt við þegar núningur myndast milli aðila sem eru ekki á sama stigi ákefðar. Annar aðilinn er fullur af ákafa og ástríðu á meðan hinn aðilinn (sem geta verið fleiri en einn) er nokkurn veginn sáttur við óbreytt ástand. Dæmi: Gestur í samkvæmi í heimahúsi elskar hljómsveitina Singapore Sling. Aðrir gestir hafa ekkert á móti hljómsveitinni, tónlist hennar er í þeirra eyrum bara allt í lagi. Aðdáandinn er hins vegar mjög ákafur, talar um lítið annað en Singapore Sling og hefur yfirtekið hljómflutningstækin til að spila eingöngu Singapore Sling. Að lokum fá hinir gestirnir nóg og henda ákafa aðdáandanum úr samkvæminu. Ákefð hans var svo mikil að hún fór að vinna gegn honum og, kaldhæðnislega, gegn gestunum líka. Því Singapore Sling er vissulega frábær hljómsveit.

 

Eftir ástríðufulla ræðu Árna þegir Lilja og heldur utan um hann. „Þú verður að slaka á. Pabbi þinn hefur áhyggjur af þér.“[1] (75) Í viðtali við Matthías Jochum Pálsson á Vísi lýsir Andri Snær þessu ferli. Árni hafi haft stóra drauma en hann „lúffar“ alltaf: „Og ekki bara hann heldur við sem samfélag. Það mætti segja að yfirskriftin á stærsta byggingarskeiði Íslandssögunnar sé: „Stóra lúffið átti sér stað hér“. Sveitarstjórnarmenn lúffuðu og arkitektar lúffuðu, einhverjir græddu, einhverjir töldu sig hafa grætt, en í rauninni er niðurstaðan að allir töpuðu.“[2]

 

Staðreyndin er auðvitað sú að Árni hefur lúffað, en það var ekki áreynslulaust. Hann reyndi að standa á sínu, en því meir sem hann gerði það, því meira utanveltu varð hann og þeim mun meira varð ákefðarmisræmið. Að einhverju leyti táknar Lilja þar með skipulags- og mannvirkjabransann í heild sinni. Hún hefur áhyggjur af of mikilli ástríðu, of miklum metnaði. Eða of lítilli hæfni til aðlögunar að ríkjandi aðstæðum, hvort sem þær séu skammarlega lélegar eða ekki. Eða bara of miklu væli. Þetta er enn frekar undirstrikað þegar Árni er við það að bræða úr sér, þegar þau hjónin eru á leið í Smáralind til að kaupa afmælisgjöf handa pabba hans Árna. Það þarf kannski enga Höskuldarviðvörun hér, en Árni lætur móðan mása um fjölda mislægra gatnamóta, hörmulega útfærslu á úthverfum síðustu áratuga, hendir í einn Smáralindar-typpabrandara og klykkir út með þætti verslunarmiðstöðva í tilgangsleysi neyslumenningarinnar. Að lokum fær Lilja nóg, biður um að fá að stíga út og ætlar að láta mömmu sína sækja sig. Hún getur ekki meir. (121-126)

 

Hér verður þó ekki tekin afstaða til þess hvort mannvirkjabransinn myndi virkilega henda arkitekt sem hefði of mikinn metnað út úr partýinu eða hvort sá arkitekt sem talar of fjálglega um hvað allt er ómögulegt yrði útskúfaður úr eigin starfsgrein. Fæstir vilja samt telja sig til einhvers konar öfgamanna, eins og Árni lýsir svo vel um það leyti sem hann er að henda hellustein í rúðuna á Range Rovernum: „Ég er ekki öfgamaður, ég er mjög venjulegur.“ (11) Tilfinningin er líka sú að nóg sé um arkitekta sem þora að stíga fram og lýsa því á málefnalegan hátt hvernig við ættum, og í raun verðum, að gera betur. Það þarf að huga að gæðum nýrra bygginga, hugsa um ljósvist og hljóðvist, hvernig byggingarnar lenda, nálægð þeirra við græn svæði og góðar samgöngutengingar fyrir alla ferðamáta. Það þarf að huga að byggingararfinum og fara gætilega í að rífa stöndugar byggingar, með sögulegt gildi, sem eiga nóg eftir og gætu hæglega tekið að sér nýtt hlutverk í nýjum raunveruleika. Og að lokum þarf að gæta þess að þétting byggðar sé útfærð með skynsamlegum hætti þar sem húshæðir og byggingarmagn samsvari sér við það sem fyrir er til að falla vel að því bútasaumsteppi sem borgarlandslagið okkar er. En það er einmitt í síðastnefnda liðnum sem umræðan um arkitektúr fer í skotgrafir og upphrópanir.

 

Í skugga samfélagsmiðla virðist fólk hafa, á undanförnum misserum, fundið fyrir síaukinni þörf fyrir að láta í ljós óánægju sína með þróun íslenskrar byggingarlistar og mannvirkjagerðar. Að hitta í mark hjá lesendum með þessum formerkjum, að allt sé ómögulegt þegar kemur að hinu byggða umhverfi, er því ef til vill ekkert svo snúið. Svona eins og markið sé stækkað og eina sem þarf að gera er að renna boltanum inn af eins metra færi. En þetta er ekki alveg svona einfalt. Við erum ekki stödd í facebook-hóp þar sem 95% allra innleggja eru frá miðaldra karlmönnum sem kvarta undan því að öll hús séu kassalaga. Umræðan er oftar en ekki lituð af upplýsingaóreiðu og stundum hreinlega spaugilegum atvikum. Eins og þegar fulltrúar nýstofnaðra samtaka um betri byggð birtust í fréttum Stöðvar 2, á horni Smyrilshlíðar og Haukahlíðar, þar sem þeir fullyrtu að fólki liði illa í nýja Hlíðarendahverfinu. Íbúarnir sjálfir könnuðust reyndar ekkert við það og hafa þvert á móti lýst yfir ánægju sinni með sín búsetuskilyrði.[3]

 

Andri Snær, og hliðarsjálfið hans Árni, eru fyrst og fremst að leita að pælingunni, að hugmyndinni. Þétt byggð er ekki vandamálið, kassalaga hús eru ekki vandamálið, enda værum við þá að gjaldfella lykilverk fremstu arkitekta Íslands á 20. öldinni á borð við Sigurð Guðmundsson, Gunnlaug Halldórsson og Guðmund Kr. Kristinsson. Spurningin er: hvað liggur að baki? Hvert er markmiðið? Þjónar það hagsmunum almennings, bætir það lífsgæði okkar allra? Fólk getur haft sínar skoðanir á úthverfum og útþenslu borgarinnar en staðreyndin er sú að þegar Breiðholtið var byggt, og Árbæjarhverfið sömuleiðis, þá var hugmyndafræði þar að baki.[4] Blokkirnar í þessum hverfum snúa þannig að bílastæðin eru norðanmegin, en garðarnir eru sunnanmegin til að fá langa sólardaga og flæðandi birtu inn í stofu. Reynt er að takmarka bílaumferð og gera sem flest svæði örugg fyrir börn til að leika sér án þess að þurfa að vera í gjörgæslu foreldra sinna. Og það sem er svo áhugavert, og það sem Jötunsteinn undirstrikar í þeim köflum þar sem Hugsjóna-Árni fær að fara á flug, er að við eigum þetta allt til. Við höfum þekkinguna og kunnáttuna til að byggja af þekkingu og umhyggju. Við höfum byggt grunnskóla sem vorueð þeim glæsilegustu í Evrópu, til eru dæmi um að vegglistaverk prýði húsgafla á iðnaðarhúsnæði og í Laugardalnum er áhorfendastúkan í almenningssundlaug módernískt meistaraverk. Þetta er allt byggt umhverfi sem sýnir metnað, sem við getum verið stolt af.

 

Andri minnist sjálfur á bókina Reykjavík, frá árinu 1969, í áðurnefndu viðtali við Vísi, þegar Björn Th. Björnsson listfræðingur fjallar um glæsileg mannvirki í Reykjavík sem þá voru nýrisin og hve stoltir Íslendingar voru af þeim. Hér er tilefni til að rifja upp annað tímamótaverk, Húsakostur og híbýlaprýði, sem kom út árið 1937, þegar Reykjavík var að hefja sitt mesta vaxtarskeið.[5] Helstu arkitektar og sérfræðingar Íslands í skipulags- og byggingarmálum leggja þar til kafla, en bókinni má lýsa sem nokkurs konar kennslubók í arkitektúr og borgarskipulagi. Höfundarnir eru augljóslega innblásnir af hugsjónum módernismans og það skiljanlega. Er til fegurri hugsjón en að nýta nýjustu tækni nútímans í þágu almennings, að setja það í stjórnarskrá að allt fólk eigi rétt á hreinu, öruggu og fallegu húsnæði? „Æðsta markmið allra sjónrænna listgreina er byggingin,“ sagði Walter Gropius, fyrsti skólameistari Bauhaus-háskólans í Weimar. Einar Sveinsson, þá tiltölulega nýorðinn húsameistari Reykjavíkur, en hann gegndi því starfi til dánardags árið 1973, skrifar þar leiðbeiningar:

 

Eitt af allra mikilsverðustu atriðum við fyrirkomulag hverrar íbúðar er það, að herbergjaskipan hennar er rétt gagnvart sól. Frá heilsufræðilegu sjónarmiði þurfa helzt öll íbúðarherbergi að njóta sólar minnst 1-2 tíma á dag. […] Svefnherbergi og barnaherbergi hafi glugga móti austri eða suðri, borðstofan gegn suðri og einnig gegn austri, ef því verður við komið. […] Eldhús og baðherbergi gegn norðri og norðaustri. […] Frá ofangreindri legu herbergjanna gagnvart sól er ekki heppilegt að víkja, nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi, t.d. ef fallegt útsýni er til suðausturs.[6]

 

Hugurinn leitar óneitanlega til þessara leiðbeininga, sem við Íslendingar höfum haft aðgang að í næstum heila öld, þegar arkitektinn Árni er að átta sig á örlögum sínum, þegar fyrsta blokkin hans, fyrsta Árnahúsið, er að rísa: „Síðasta tilfæringin var gaflinn á húsinu, þeir ákváðu að hafa hann nánast gluggalausan. Hann sneri í átt að Bláfjöllum. Þá tók ég æðiskast í stofunni. Bölvaðir glæpamenn, janúarbirtan yfir Bláfjöllum býr ævilangt í þeim sem hafa notið hennar.“ (68)

 

Því miður er það svo að víða finnast Árnahús á höfuðborgarsvæðinu eða, réttara sagt, byggingar sem hafa risið á síðustu áratugum sem virðast illa staðsettar gagnvart götu, landslagi og dagsbirtu. Þar sem gróður virðist skorta og eina útsýnið í boði er risastórt bílastæðaplan, mögulega byggt ofan á bílastæðakjallara. Það sem er einna áhugaverðast er að við erum, þrátt fyrir allt þetta, dugleg við að ræða um hvað megi betur fara. Nýlega hafa t.a.m. verið gefnar út leiðbeiningar á borð við Mannlíf, byggð og bæjarrými (2023) og ekki má gleyma Borgarhönnunarstefnu (2026). En við virðumst ekki hafa burði til að fara eftir slíkum leiðbeiningum, hvort sem þær eru nýjar eða í eldri kantinum. Hvar stendur þá hnífurinn í kúnni? Hvar er sprungan í steypunni? Hér er líka tilefni til að taka fram að margt er enn vel gert. En þessi bráðskemmtilega áminningin er þörf.  Mistök hafa verið gerð, oftar en ekki þegar jafnvægið milli metnaðar fyrir fallegu umhverfi og gróðavon á uppbyggingu mannvirkja fara ekki saman. En hvernig forðumst við mistökin? Mögulega þurfum við einhvern fælingarmátt. Vonandi verður jötunsteinn í gegnum rúðuna á Range Rover víti til varnaðar. Og vonandi finnum við aftur pælinguna.

Björn Teitsson

 

[2] Magnús Jochum Pálsson: „Djúp menning sem hefur átt sér stað og enginn telur sig ábyrgan.“ Vísir: 9.12.2025: https://www.visir.is/g/20252810019d/-djup-menning-sem-hefur-att-ser-stad-og-enginn-telur-sig-a-byrgan-

[3] Freyr Snorrason: „Hlíðarendi – hverfið mitt.“ Vísir, 26. Febrúar 2025: https://www.visir.is/g/20252693775d/hlidar-endi-hverfid-mitt

[4] Andri Snær orðar þessar hugleiðingar vel í grein sem birtist í Kjarnanum sáluga, að tilefni 100 ára afmælis skipulagsgerðar, árið 2021. Sjá: Andri Snær Magnason: „Hver er hugmyndin?“, Kjarninn, 16. nóvember 2021. https://kjarninn.is/skodun/hver-er-hugmyndin/

[5] Húsakostur og híbýlaprýði, ritstj. Hörður Bjarnason o.fl. Reykjavík, 1939.

[6] Húsakostur og híbýlaprýði, bls. 38-39.