Fríða Ísberg: Huldukonan

Benedikt. 2025

„Húslestur tíðkaðist í samkomuhúsinu á kvöldin; þjóðsögur, draugasögur, Íslendingasögur. Ingibjörg hékk á hverju orði og hana hryllti við og hana þyrsti í meira. Þetta var afþreying, í orðsins fyllstu merkingu, leið þeirra allra til að þreyja veturinn, þau þröngu göng.“ (30) Þessa tilvitnun má finna í nýjustu skáldsögu Fríðu Ísberg, Huldukonunni, en hún lýsir mætavel hinu mikilvæga hlutverki bókmennta; það er að stytta lesendum stundir, skemmta þeim og ýfa upp tilfinningaleg viðbrögð þeirra. Þótt skáldskapur geti frætt lesendur um eitt og annað og opnað þeim nýja sýn á ýmis málefni má nefnilega ekki gleyma að hann getur jafnframt verið griðastaður þar sem hægt er að gleyma stað og stund, heillast af frásögninni og leyfa sér að blekkjast af skáldskapnum með því að láta sem sögupersónurnar séu alvöru fólk og heimurinn sem þær lifa og hrærast í sé til í raun og veru. Flestir eru reyndar sammála um að slík lestrarupplifun sé sú allra besta og því er það fagnaðarefni þegar maður fær í hendurnar skáldsögu sem erfitt er að hætta að lesa þótt kvíðinn yfir því að hún klárist alltof fljótt vaxi eftir því sem lestrinum vindur fram. Þetta er nefnt því Huldukonan hennar Fríðu býr svo sannarlega yfir lestrarupplifun af bestu gerð enda skáldsagan vel skrifuð og allt í senn skemmtileg, spennandi og forvitnileg.

Verkið er önnur skáldsaga höfundar sem jafnframt hefur sent frá sér tvær ljóðabækur og eitt smásagnasafn auk einnar skáldsögu og fjögurra ljóðabóka í samstarfi við Svikaskáld. Það er eftirtektarvert hve ólík skáldverk Fríðu eru innbyrðis eins og sést til dæmis á því að smásagnasafnið Kláði (2018) er fremur raunsæ lýsing á veruleika ungs fólks í íslenskum nútíma á meðan skáldsagan Merking (2021) er framtíðar-dystópía þar sem tekist er á við stórar siðferðisspurningar. Huldukonan er af allt öðrum meiði því hún er sveitasaga sem gerist á 20. öld en í henni sækir Fríða óspart í smiðju ólíkra bókmenntagreina á borð við ástarsögur, spennusögur, fantasíur og þjóðsögur og nýtir sér þekkt frásagnareinkenni þeirra. Það er því ekki auðhlaupið að flokka söguna undir hatt einnar bókmenntagreinar enda er hún fyrst og fremst leikur að formum þar sem hinum ýmsu einkennum er blandað saman þannig að úr verður eitthvað nýtt sem ekki hefði tekist ef einskorðast hefði verið við eina bókmenntagrein og haldið sig við einkenni hennar.

Huldukonan hefst árið 1984 á áhugaverðri krækju. Sigvaldi er alinn upp í kvennaríki enda eini karlmaðurinn sem fæðst hefur inn í Lohr-fjölskylduna í fjórar kynslóðir. Hann er tæplega þrítugur, fagur og skemmtilegur en þó ólofaður þrátt fyrir að konurnar í fjölskyldunni hafi lagt sitt af mörkum við að reyna að koma honum út. Tvítugur fluttist hann úr þorpi yfir heiði í ættarhúsið í eyðivík og hefur lifað einbúalífi síðan. Einn daginn birtist hann á heimili móður sinnar með mánaðargamla stúlku, dóttur sína, en neitar að gefa upp hver barnsmóðirin er. Í kjölfarið taka konurnar í fjölskyldunni ráðin í sínar hendur og hefja rannsókn til að hafa upp á huldukonunni. Í litlu þorpi úti á landi ætti það ekki að reynast flókið en eins og í góðum spennusögum eru ýmis mýrarljós á sveimi og fljótt verður ljóst að ekki er allt sem sýnist og til þess að skilja nútíðina er mikilvægt að rifja upp fortíðina. Í framhaldinu er því flakkað fram og aftur í tíma og saga ættarinnar rakin frá því að ættarforeldrarnir, Peter Lohr og kona hans Margrét, stofnuðu verslun á fallegasta bæjarstæðinu í Dýrleifarvík 1901. Í sveitinni hafa afkomendur þeirra búið síðan. Eins og kemur fram á ættartöflu aftast í bókinni eignuðust hjónin tvær dætur, Jóhönnu og Karlotte, en það eru einkum afkomendur þeirrar síðarnefndu sem sagan fjallar um enda missti Jóhanna barnungan einkason sinn og lét sig skömmu síðar hverfa úr sveitinni. Sumir segja að hún hafi ferðast til framandi landa en einnig er uppi flökkusaga um að hún hafi sagt skilið við mannheima til að búa með huldufólki steinsnar frá ættarhúsinu. Karlotte eignast hins vegar tvær dætur, Ingibjörgu og Grétu. Gréta eignast dótturina Lottu og Ingibjörg Elínu og Ásu en saman ganga systradæturnar undir nafninu stöllurnar þrjár. Það er síðan Elín sem eignast Sigvalda en einnig dæturnar Helgu Lovísu og Laufeyju. Persónugalleríið er því býsna stórt og fjölbreytt en einkennandi fyrir bókina er þessi stóri kvennahópur, sem er einstaklega skondinn og skemmtilegur, yfirmáta forvitinn og uppátækjasamur.

Sagan skiptist í níu hluta eftir ákveðnum tímabilum á tuttugustu öldinni þar sem tilteknar persónur eru í brennidepli. Fimm hlutanna eru helgaðir konunum í fjölskyldunni árið 1984, tveir Sigvalda, annars vegar árið 1964 og hins vegar 1972–1984, einn Ingibjörgu, móðurömmu Sigvalda, 1901–1975 og að lokum einn Ástu, Lottu og Elínu, stöllunum þremur, á árunum 1945–1984. Þrátt fyrir að frásagnarþræðirnir og tímasviðin séu nokkuð mörg er vel haldið á spöðunum því allt fléttast haganlega saman og myndin af örlögum ættarinnar skýrist sífellt betur.

Frásagnargleðin skín af texta bókarinnar sem er uppfullur af galsa, glettni og sprúðlandi lífi þannig að auðvelt er að sjá fyrir sér bæði persónur og atburði. Oft eru dregnar upp snarpar myndir af kostulegum uppákomum og smellnum samræðum sem létta stemminguna og undirstrika frásagnarstuðið í verkinu. Í þessu sambandi má til dæmis minnast þess þegar stöllurnar þrjár tala dönsku á sunnudögum á heimili danskrar ömmu sinnar en geta ekki gert það „án þess að láta eins og fífl.“ (61)  Nú eða þegar Ingibjörg flyst á heimili dauðvona móður sinnar til að annast hana en þá hefur hún átta ára dótturson sinn, Sigvalda, með sér og lætur hann sjá um að færa langömmu sinni hafragraut í morgunmat. Dag einn heyrir Ingibjörg á samtal þeirra:

„Langamma,“ sagði Sigvaldi. „Ég var að reikna þetta aðeins og samkvæmt mínum útreikningum hefur þú étið um fjörutíu tonn af hafragraut í gegnum ævina“.

,,Fjörutíu tonn?“ heyrði Ingibjörg móður sína segja. „Nú já.“ (63)

Daginn eftir sendir gamla konan hafragrautskálina óhreyfða til baka og þegar Ingibjörg spyr hvort hún ætli ekki að fá sér að borða segist sú gamla aldrei hafa borðað hafragraut. Þótt hún reyni þannig að endurskrifa söguna lifir munnmælasagan „og eftir hennar dag varð þessi tiltekna saga ávallt rifjuð upp er nafn hennar bar á góma.“ (64)

Veran á heimili langömmunnar reynist Sigvalda afdrifarík því þar kemst hann í kynni við huldufólk sem býr í hamri rétt hjá. Einkum kynnist hann Eylínu sem er á svipuðu reki og hann en samband þeirra kemur til með að vaxa og dafna. Frásagnir af huldufólki skipa stóran sess í skáldsögunni en samkvæmt viðtölum við Fríðu var upphaflega hugmyndin að bókinni sú að hana langaði til að gera prakkarastrik með því að skrifa um huldufólk og leika sér með klisjuna um Íslendinga og álfatrú. Skrif Fríðu markast þó ekki af íróníu heldur tekst henni ljómandi vel að vinna með þjóðararfinn á fallegan hátt og skrifa um skipti manna og huldufólks og hvernig heimar þeirra kunna að skarast og rekast hvor á annan.

Í gegnum tíðina hefur þjóðsagnaarfurinn orðið mörgum íslenskum rithöfundum innblástur, til að mynda Vigdísi Grímsdóttur, Elísabetu Jökulsdóttur, Kristínu Steinsdóttur og Gunnari Theodóri Eggertssyni, en öll eiga þau sameiginlegt að hafa nýtt hann til að færa fortíðina inn í nútíðina og gjarnan tengt hann við fantasíuna. Það sama má segja um Fríðu sem kýs að skapa tveggja heima fantasíu með því að leggja áherslu á ólíka heima innan frásagnarinnar; heim manna og heim huldufólks. Eins og einkennir gjarnan slíkar bókmenntir er fantasíuheimurinn ekki aðgengilegur öllu mannfólki en þeir sem sofna í laut undir háreistum hamravegg – ekki langt frá Lohr-ættarhúsinu – hitta gjarnan huldufólkið í draumum sínum. Það á jafnt við um stöllurnar þrjár sem og Sigvalda sem verður raunar tíður gestur í hinum heiminum. Sagan sver sig því sumpart í ætt við fantasíur á borð við Lísu í Undralandi og Galdrakarlinn í Oz þar sem aðalpersónan vaknar í lok bókar þannig að fantasíuheimurinn kann að hafa verið draumur.  Fríða snýr þó upp á slíka formúlu í sinni sögu því þar eru ýmsar vísbendingar gefnar um að hulduheimurinn sé til í raun og veru en skýrasta dæmið um það er barnið sem Sigvaldi eignast með Eylínu. Þannig er í verkinu markvisst leikið með óljós mörk veruleika og ímyndunar; hvort huldufólk sé til í raun og veru eður ei. Slíka óvissu skapar einnig sú staðreynd að huldufólkið í hamrinum getur ekki vippað sér yfir í mannheima nema með hjálp töfragrips sem hefur glatast.

Þótt önnur lögmál gildi að einhverju leyti í hulduheiminum er veruleiki fólksins sem þar býr býsna svipaður lífi manna í sveitum fyrir tæknibyltingar; kynslóðir búa saman og stunda sjálfsþurftarbúskap en Eylín býr með móður sinni, ömmu, afa og langömmu. Sigvaldi sækir í þennan heim og verður ástfanginn af Eylínu en bæði leggja sig fram við að kenna hvort öðru um sinn veruleika og skapa þannig um leið tengingar á milli fortíðar og nútíðar. Hann segir henni frá helstu tækninýjungum, hvað hann hefur lært í skólanum, sýnir „henni eðlisfræðibækurnar, l[e]s henni kvæði og sögur“ en hún sýnir honum „hvernig hún þurrkaði jurtir, herti fisk, sýrði hvítkál og rauðkál“. (232) Sambandinu heldur Sigvaldi leyndu fyrir fjölskyldunni en sækist eftir að fá að kaupa ættarhúsið til að geta verið nær Eylínu. Fjölskylda hans á bágt með að skilja löngun Sigvalda en til að réttlæta ákvörðunina lýsir hann staðnum sem paradís á jörðu þar sem hann sækir í kyrrð, fuglalíf, einveru og fegurð. Þegar Eylín efast um vilja hans til að vera hjá henni er ljóst að hann er tilbúinn til að gera allt fyrir ástina eða með hans orðum:

En þetta val, sem fólk nútímans stendur nú frammi fyrir, það er nýtt. Það er mjög stutt síðan fólk fæddist bara inn í einn möguleika og lifði hann. Ég held að við getum gert það líka. Við þurfum ekkert meira. Við þurfum ekkert annað. […] Hitt lífið freistar mín ekki. Ég myndi velja Dýrleifarvík og þig aftur og aftur, hvernig sem það býðst, hvort sem það er heilt líf eða hálft, í svefni eða vöku. (257)

Lýsingin á sveitinni, hulduheiminum og afstöðu Sigvalda kann að endurspegla langanir margra í nútímasamfélagi sem eiga erfitt með áreiti nútímans, hraða samfélagsins, tæknibyltingar og athygli samfélagsmiðla, og vilja því gjarnan hverfa til einfaldara lífs en um leið eru slíkar langanir markaðar nostalgíu. Eins og bókmenntafræðingurinn Dagný Kristjánsdóttir hefur bent á er nostalgían ekki einfalt fyrirbæri því „í raun [er] það ekki fortíðin sem fólk sakna[r] heldur ímynduð fortíð, fegruð, betrumbætt og þráð. Þannig snýst nostalgían alltaf um ófullnægjandi nútíð; því sem við höfum ekki hér og nú er varpað aftur á fortíðina og þannig gerir nostalgían okkur útlæg úr samtímanum um leið og hún færir skáldaða fortíðina nær okkur“.[i] Það er einmitt eitt af því sem saga Fríðu gerir því andstæða söguheimsins við veruleika nútímans er ákaflega skýr; samanborið við hinn flókna, sársaukafulla og óstýriláta tíma sem við lifum á er fortíðin sem Fríða dregur upp í sveitasælunni falleg, einföld og hrein. Sú staðreynd að sagan gerist að mestu árið 1984 kallar óhjákvæmilega á samanburð við samnefnda skáldsögu Georges Orwell, frá árinu 1949; en ólíkt Fríðu teiknar hann þar upp óhugnanlega framtíðarmynd af alræðisríki þar sem gagnrýni og sjálfstæð hugsun eru ekki leyfileg. Þessi ólíka afstaða í garð ársins 1984 – frá dystópíu til nostalgískrar fortíðar – endurspeglar breiðari strauma í samtímamenningu þar sem fortíðin er æ oftar notuð sem frásagnarrammi en meðal annars hefur níundi áratugur tuttugustu aldar verið vinsæll sögutími. Í því samhengi má nefna sjónvarpsþáttaseríuna Stranger Things (2016–2025), sem líkt og Huldukonan, gerist á þeim tíma og leikur sér auk þess með mörk veruleika og ímyndunar. Munur er þó á verkunum því í sjónvarpsþáttunum er spenna, ógn og yfirnáttúruleg hætta í brennidepli á meðan Fríða nýtir möguleika fantasíunnar til að skapa heim sem er heillandi og ljúfur og býður þar með lesendum frekar upp á ró og fegurð en ótta og angist.

Þótt nostalgían virðist lita afstöðu Sigvalda og hann reyni að sannfæra sjálfan sig um að hann vilji hið einfalda líf hulduheimsins veit hann betur eða eins og segir í sögunni: „Samt myndi hann aldrei skipta við hana [Eylínu] gæfist honum kostur. Hann myndi alltaf velja frelsið yfir fjötrana, framtíðina yfir fortíðina, þægindin yfir stritið.“ (224) Þessi innri togstreita persónunnar undirstrikar að nostalgían er oft ímynduð eða löngun sem rekst á raunverulegar þarfir manneskjunnar. Lýsinguna má einnig yfirfæra á samtímann því þótt margir gagnrýni hraða og áreiti nútímans, myndu fæstir vilja afsala sér þægindum hans í raun og veru.

Hinir ólíku heimar Sigvalda og Eylínar og sú staðreynd að þau geta ekki hist og verið saman nema í draumum karlpersónunnar er helsta hindrunin í ástarsambandi þeirra. Það eru engin önnur ástarviðföng sem trufla sambandið eða foreldrar sem reyna að hindra sameiningu elskendanna. Hugsanlega hefði háskinn og mótspyrnan mátt vera meiri til að undirstrika hve flókið það reynist parinu að lifa lífinu saman. Þó má líta á þessa nálgun sem meðvitaða ákvörðun höfundar og aðferð til að varpa ljósi á flækjur sem geta fylgt ástarsamböndum fólks úr ólíkum menningarheimum þar sem væntingar og lífshættir gera sameiginlegt líf að áskorun. Barnið sem Eylín og Sigvaldi eignast gefur þó von um að hægt sé að tengja heimana þeirra saman; að fortíðin gleymist ekki þótt lifað verði í nútíðinni.

Fríða Ísberg hefur með Huldukonunni skapað sögu sem fangar lesandann frá fyrstu síðu. Hún nýtir fortíðina á skapandi hátt, fléttar saman þjóðsagnaarfi, fantasíu og raunsæjum lýsingum á mannlegri togstreitu og smíðar þannig áhugaverða og grípandi frásögn. Líkt og húslesturinn í samkomuhúsinu, sem vitnað var til hér í upphafi, býður skáldsagan lesendum að stíga inn í annan heim, láta hrífast, kvíða og njóta, og gleyma um stund amstri hversdagsins. Huldukonan er þannig ekki aðeins skemmtileg, vandlega uppbyggð og vel stíluð saga, heldur einnig vitnisburður um hvernig bókmenntir geta enn verið griðastaðir í flóknum samtíma. Ekki er ósennilegt að einmitt það verði ástæða þess að margir lesendur muni njóta þess að týna sér í söguheimi hennar.

Guðrún Steinþórsdóttir

[i] Dagný Kristjánsdóttir, „Þar sem þú verður. Um ljóð Ingibjargar Haraldsdóttur“, Ingibjörg Haraldsdóttir, Ljóðasafn, Reykjavík: Mál og menning, bls. 5–20, hér bls. 15.