Þórdís Helgadóttir: Lausaletur

Mál og menning 2025

Við byrjum á tilvitnun í 24. upplýsingafundinn vegna kórónuveirunnar, sem fór fram 24. mars 2020. Daginn áður höfðu samkomutakmarkanir verið hertar og fjöldatakmarkanir færðar niður í 20 manns í stað 100, og við öll mannamót átti að tryggja að fjarlægð milli manna yrði aldrei minni en tveir metrar.[i] Víðir Reynisson, þáverandi yfirlögregluþjónn hjá almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, lauk fundinum með þessum orðum: „Fólk verður að taka þessu alvarlega, fara eftir leiðbeiningum, þetta er mjög snúið og það er ekkert í samfélaginu að virka eins og venjulega.”[ii]

Er einhver enn þá að lesa? Kófið var tímabil ótta, kvíða og vonleysis fyrir flesta, ef ekki alla, og upp frá því þá má segja að tímabilið hafi beinlínis orðið fráhrindandi umræðuefni í daglegu tali.[iii] Sem slíkt er það mun viðráðanlegra í skáldskaparformi og nýjasta skáldsaga Þórdísar Helgadóttur, Lausaletur, sem var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna 2025, virðist í fyrstu vera baksýnisspegill sem þó er ekki víst að allir hafi áhuga á að kíkja í.

Það eina sem þau tala ekki um er það sem allir eru að tala um. Þetta sem þau vita að mun æða upp af skjánum um leið og þau snúa sér að símunum. Kannski finna þau sig knúin til að sneiða hjá því, halda ósjálfrátt að sér höndum þegar glóandi kolamolinn er látinn ganga. Eða kannski finnst þeim bara að allt hafi þegar verið sagt. Þau finna engan nýjan flöt á þessu umræðuefni sem fyllir allar kaffistofur, alla munna og öll eyru heimsins. Hlýtur það ekki bráðum að fara að verða afgreitt?[4]

Lausaletur er saga af samfélagi sem við lesendur könnumst vel við. Saga af samfélagi sem er hætt að virka eins og venjulega, þar sem verkefni borgaranna er að fylgja leiðbeiningum stjórnvalda og taka sig, ástandið og bara allt saman, alvarlega (!) Og það þarf varla að útskýra fyrir neinum sem þetta les að til lengri tíma er það, eins og Víðir segir, ansi snúið.

Írena og Björn

Lausaletur segir frá Írenu og Birni sem starfa saman á prentsafni í ónefndri evrópskri borg. Írena er á „óræðum aldri, það er að segja miðaldra,“(15), og er stödd í „eftirmálanum“(35) af ævi sinni, eins og hún orðar það sjálf. Hún er nýkomin úr langtímasambandi og virðist tilfinningalega lemstruð eftir skilnaðinn. Óróinn í samfélaginu vegna faraldursins hefur öfug áhrif á hana miðað við flesta, en hún finnur í hinu yfirlýsta yfirstandandi óvissustigi staðfestingu á djúpstæða óörygginu sem plagar hennar innra líf (40-41). Björn er handlaginn ungur maður, og ólíkt Írenu leggjast leiðindin í félagslegri einangrun faraldursins þungt á hann, en hann unir sér vel í að gera við og dytta að prentvélunum á safninu og vill nýta faraldurstímann til að hugsa sinn gang og einbeita sér að því að „reyna að vera almennileg manneskja“(12-13). Hann virkar sem nokkuð saklaus sál, þangað til hann fær skilaboð frá gömlum félaga sem lætur hann vita að hann sé „í bænum“ ef Björn langi til að „hittast“. (50) Fyrr en varir er hann búinn að skella í lás á safninu, á meðan Írena stekkur frá í hádegismat, til að „hitta“ þennan „félaga“ inni á mannlausum lager prentsafnsins.

Þrátt fyrir að á yfirborðinu virðist Írena og Björn ekki eiga margt sameiginlegt utan starfs síns, spegla þau hvort annað í tilfinningalífi sínu. Bæði eru þau rótlausir, aðfluttir og einhleypir einfarar, og í sögunni kljást þau bæði við spurningar um sjálfselsku og tilfinningalegar skyldur sínar til nærsamfélagsins. Björn lendir í vandræðum þegar hann reynir að viðhalda (tilfinningalegum) nándarmörkum með utanbæjarmanninum. Í gegnum söguna þróar Írena með sér tilfinningar til Björns, sem virðist vera eina manneskjan sem hún umgengst í daglegu lífi, og þá þarf Björn að taka afstöðu til eigin meðvirkni gagnvart markaleysi Írenu. Í ofanálag lifir Írena með skömm yfir því að hafa yfirgefið eiginkonu sína, Silju, nokkru áður en sagan hófst, eftir að Silja veiktist alvarlega af ódæmigerðri snemmbærri heilabilun.

Faraldurinn

Þegar sagan hefst er faraldurinn löngu orðinn að útþvældu og óspennandi umræðuefni. Áhöld eru um nytsemi grímunotkunar og það að velta fyrir sér eðli og orsökum sjúkdómsins er á sama tíma talið andfélagsleg hegðun – hvað þá að setja spurningarmerki við aðgerðir stjórnvalda til að sporna gegn útbreiðslu veirunnar (20–21, 133–134). Faraldurinn veldur ódæmigerðri snemmbærri heilabilun, eða AEOD (Atypical Early Onset Dementia), sem á fyrstu stigum lýsir sér í skammtímaminnistruflunum og tíðum déjà vu-áhrifum, en á síðari stigum í stórtækum störuflogum þar sem hugur sjúklinga hverfur til fortíðar á meðan þau sitja stjörf.

Höfundurinn Þórdís Helgadóttir fer á mikið flug í textanum með myndvísi sem, eins og lesendur hennar þekkja úr fyrri verkum, er eitt af hennar kennimerkjum. Myndmálinu er beitt til að bregða birtu á kosmískt, goð- eða heimsögulegt samhengi atburðarásarinnar, sem gerir texta sögunnar „bleikan, frjóan og púlsandi“, svo orðalag sé fengið að láni úr heitasta reit sögunnar (108).

Bygging sögunnar líkir sumpart eftir þessum einkennum: sögunni vindur fram í knöppum, og oft, mjög knöppum, köflum sem hefjast gjarnan í miðju kafi og ljúka yfirleitt um leið og tiltekinni senu eða samtali lýkur. Fyrir vikið er gjarnan eins og lesandinn sé að ranka við sér í upphafi hvers kafla og stuttu kaflarnir gera það að verkum að lesturinn vinnst hratt. Þannig líður „tími“ sögunnar furðuhratt, þó að sagan sé rúmlega þrjú hundruð blaðsíður.

Til dæmis hefst sagan á þessum örstutta kafla: „Við byrjum á endinum. Allt er búið. Allt er búið og þá kemur hvítur köttur inn úr rigningunni.“ (7). Það er freistandi að taka þessum orðum sem vísbendingu og fletta beint að sögulokunum þar sem aðalpersónan Írena sofnar bak við móttökuborð á prentsafninu, á meðan „[e]itthvað mjúkt og malandi“ (309) strýkst við fótlegg hennar.

Byrjum á endinum

Á þessum tímapunkti er komið fram undir morgun en innri tími sögunnar er aðeins rétt rúmur sólarhringur. Írena er stödd í vinnunni svona síðla nætur (eða eldsnemma morguns) vegna þess að nokkrum blaðsíðum fyrr kallaði öryggisþjónustan hana út eftir að öryggiskerfi safnsins fór af stað. Þegar Írena og öryggisverðirnir mæta á vettvang ramba þau á hillusamstæðu sem hefur gefið sig. Leturstílar eru dreifðir um öll gólf og í ljós kemur að skúffa full af leturstílum hefur gefið sig. Það er á þessum tímapunkti sem Írena „tekur eitt skref inn í salinn og stígur á lítið m.“ (306), sem er óneitanlega spaugileg uppákoma fyrir sögupersónu í skáldsögu.[v]

Það er ánægjulegt að dvelja á síðustu blaðsíðum skáldsögu. Í bókarlok er alltaf ákveðinn léttleiki yfir vötnum, svipaður þeim og kemur yfir okkur á tímamótum í eigin lífi: öll, eða flest, kurl komin til grafar, óþreyjan sem áður var hefur hjaðnað og loksins hægt að mynda sér skoðun á því hvernig allt fór sem fór. Sögulokin eru þannig eins og útsýnispallur yfir skáldsöguna.

Lesendur Lausaleturs fá ekki allt á hreint í sögulok. Það er þó ekki með góðri samvisku hægt að fela sig á bak við orðaleppa gagnrýnenda eins og að höfundi „takist ekki að ganga frá öllum lausum endum“ eða að sögulokin séu „snubbótt“, því skáldsagan er á sína vísu einn stór endir. Írena er, sem fyrr segir, stödd í eftirmálanum af sínu eigin lífi og prentsafnið er minnisvarði um „öld bókarinnar“ (28), frekar en innsýn í lifandi iðnað. Þar að auki grípur sögumennið sífellt fram í fyrir lesendunum áður en þeim tekst að heimta útskýringar sem þeir telja sig eiga rétt á. Sögumenni skáldsögunnar er framhleypin týpa sem leiðir lesendur í gegnum söguna í kumpánlegri fyrstu persónu fleirtölu; það erum við sem skyggnumst inn og út úr hugum persónanna, og við lesendur erum ávörpuð alla leið í gegnum söguna af ísmeygilegri, stríðinni og sposkri rödd sögumennisins. Það úttalar sig sjálft við og við um hlutskipti sitt í skáldsögunni, nefnilega hvað það felist nákvæmlega í því uppátæki að segja (eða að lesa og að skrifa) heimsendasögu. Hvað eftir annað heldur sögumennið að lesendum fyrirvörum um að heimsendasögur séu „strangt til tekið ekki til“ og það sem við köllum heimsendasögur séu í raun eftirlifendasögur (80). Á næstnæstsíðustu blaðsíðu sögunnar, þegar við erum „komin fast upp að bakkápunni“, lýsir sögumennið því fyrst yfir að heimsendasagan „heimti að enda“, áður en það dregur aftur úr og minnir lesendur enn einu sinni á að „það [sé] aldrei nein saga heimsendasaga“ (307).

Hvers konar heimsendir?

Heimsendirinn sem Írena trúir að sé að hrökkva smám saman í gang í söguheiminum, lýsir sér í hægfara niðurbroti innviða sökum óstöðvandi útbreiðslu AEOD: „Viðkvæmar aðfangakeðjur munu slitna. Nauðsynlegur búnaður og hráefni til lyfjaþróunar verða ófáanleg löngu áður en síðustu innviðirnir bresta og sjálf hungursneyðin skellur á.“ (96). Hún hefur fyrir löngu gefið upp vonina um að eðlilegt líf taki nokkurn tíma aftur við af þessum plágutíma og í uppgjöfinni má segja að hún hrókeri vonleysinu og voninni. Vonleysið er það sem gerir henni kleift að bera höfuðið hátt og sýna æðruleysi gagnvart kringumstæðum sínum og heiminum (179). Í stað þess að berjast eða engjast um af óþreyju vill hún láta sér líða vel. „Það sem hún vill – er það sem hún hefur“ (16). Þannig dulbýr hún fatalískan níhilisma sinn sem núvitund og einsetur sér að „sitja úti í garði og horfa á fuglana þar til yfir lýkur“ (96). Þegar von kviknar um að lækning finnist við AEOD í síðari hluta sögunnar er vonin varasöm, enda er hún orðin að einhvers konar heimsendavopni í heiminum sem Írena hefur skapað sér.

Eini gestur prentsafnsins

Það er ekki bara Björn sem fær heimsókn á prentsafnið þennan örlagaríka dag sem skáldsagan teygir sig yfir. Fyrsti formlegi gestur prentsafnsins í margar vikur reynist vera Silja, eiginkona Írenu, sem Írena taldi sig hafa kvatt úr lífi sínu fyrir fullt og allt þegar hún var lögð inn á hjúkrunarheimili með AEOD á lokastigi. Silja reynist hins vegar hafa fundið ólíklega lækningu á sjúkdómnum, er enda sjálf læknir, og er nú orðin nokkuð frísk. Á meðan Írena felur sig fyrir Silju sem hún getur ekki skilið að sé annað en draugur, þykir Birni gesturinn kærkominn. Hann leggur af stað með hana í leiðsögn um sýningarsali safnsins og það er Silja sem ávarpar samtímalega samhengið sem gerir prentsafnið að svo áhugaverðu sögusviði einmitt nú á okkar tímum. Þegar sífellt færra er prentað og upplýsingum er í æ meira mæli miðlað á stafrænu formi er vert að velta fyrir sér muninum á því að skrifa á ritvél og á ritvinnsluforrit. Sá munur, segir Silja, liggur í því að manneskjan þurfi að koma að ritvélinni með „fullkláraða hugsun.“ Það þurfi manneskjan hins vegar ekki að gera þegar hún sest niður við tölvu og þess vegna sé öll hugsun að enda sem eitthvert „moð“ (168-169).

Það er viðeigandi að Silja sé sú sem vekur máls á þessu, því hún er fulltrúi vísindanna, sem er það sem sameinar gildustu þræði sögunnar, prentsögu og faraldurinn.

Síkvikar sögur

Að stilla þessum tveimur stóru viðfangsefnum upp hlið við hlið í sögunni er óvænt útspil, sem reynist ganga upp á snjallan hátt, þótt til þess að átta sig á þeirri tengingu þurfi dágóður hluti sögunnar að vera helgaður hæfilega samviskusamlegri yfirferð Björns yfir prentsöguna.

Prentsagan er nefnilega jafnframt saga vísindalegrar þekkingar og hvernig upplýsingum (og ósannindum) var dreift um heiminn „undir yfirbragði hlutlægni, varanleika og áreiðanleika“ (29). Það eru ekki bara Grimmsævintýrin og Guðbrandsbiblían sem koma upp í hugann þegar Björn útskýrir hvaða áhrif tilkoma bókarinnar hafði á frásagnarhefð manneskjunnar: „Sögur – sem áður höfðu verið síkvikar – höfðu þróast og breyst í meðförum sögumanns og áheyrenda, skriðið um og dreift sér í óteljandi útgáfum eins og lifandi sambú, sköpunarverk kynslóða – stirðnuðu.“ (86)

Það sem skáldsagan virðist gefa í skyn, er að með æ meiri yfirráðum stafrænna miðla á kostnað prentaðra miðla, séu hinar stirðnuðu sögur aftur að verða síkvikar, með ófyrirséðum afleiðingum fyrir samfélagið og þekkingarkerfin sem liggja þeim til grundvallar.

Spurningarnar sem Lausaletur vekur upp eru sumar hverjar óþægilegar á tímum upplýsingaóreiðu og falsfrétta. Að sama skapi minnir skáldsagan okkur á hversu varasamt það er að forðast óþægilegar spurningar. Og að þegar samfélagið hættir að virka „eins og venjulega“, dugar ekki að bíða eftir að allt komist aftur í lag. Eitthvað þarf að aðhafast.

Sölvi Halldórsson

1. [i] https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2020/03/22/Hertar-takmarkanir-a-samkomum-morkin-sett-vid-20-manns/

1. [ii] https://www.visir.is/g/202025142d/bein-utsending-upplysingafundur-vegna-koronuveirunnar

1. [iii] Árið 2026 eru sóttvarnir fólki að mestu í sjálfvald settar en það má segja að ýmsar ósvaraðar spurningar hafi verið lagðar til hliðar. Þær hljóma kannski hjákátlega en hér koma nokkrar sem ég myndi leggja fram fyrir þríeykið ef ég sæti upplýsingafund í dag: Hvenær lauk kórónuveirufaraldrinum? Er honum algjörlega lokið eða hættu allir bara að fara í Covid-próf? Ætti fólk enn að nota andlitsmaska í lokuðum almenningsrýmum?

1. [4] Þórdís Helgadóttir, Lausaletur, 2025, Mál og Menning, bls 20–21. Framvegis verður vísað til verksins með blaðsíðutali innan sviga.

1. [v] Leturstílarnir reynast vera af leturgerðinni Futura, sem gæti vísað til þess að Írena sé, þrátt fyrir hringlaga form sögunnar, mögulega reiðubúin að fóta sig út úr klóm öryggisins og inn í óráðna framtíð.