Sigrún Pálsdóttir, Blái pardusinn – hljóðbók

Mál og menning 2025

Sagnfræði og skáldskapur hafa átt í margvíslegum tengslum í gegnum aldirnar og þeirra samband gjarnan mótast af viðtekinni vísindalegri hugsun hvers tíma. Bilið á milli þeirra breikkaði við vísindavæðingu húmanískra greina á 18. og 19. öld og svo mætti segja að þær hafi nálgast aftur með frásagnarhvörfum síðustu aldar, þegar sagnfræðingar undir áhrifum frá póststrúktúralískum bókmenntafræðum og frá fræðimönnum eins og Paul Riceour og Hayden White fóru að efast um réttmæti stórsögunnar og gildi hlutlægni og lögðu fremur áherslu á hvernig þekking á fortíðinni er mótuð af frásögnum og textum. Þessar greinar hafa einnig mæst í uppgangi minnisfræða síðustu áratuga, en þver- og fjölfagleg nálgun þeirra fræða felst meðal annars í því að kanna hvernig bókmenntir geta haft áhrif á hugmyndir okkar um fortíð, eins og sögulegar skáldsögur eða svokallaðir minnistextar. Seinni heimsstyrjöldin eða öllu heldur hvernig minningar af seinni heimsstyrjöldinni birtast í samtíma okkar, má segja að sé kveikjan og grunnurinn að þeim fræðum.

Þá mætti nefna hin marglaga tengsl skáldskapar, sjálfsævisagna og sannsagna sem einkennt hafa bókmenntir víða um heim undanfarna áratugi. Á milli þessara greina verður til spenna, spenna milli væntinga lesandans, milli skilgreininga og bókmenntategunda, milli fagurfræðilegra krafna og ákalls um sannreynanleika og sannferðugheit. Sumir höfundar hafa viljað losna undan þessum kröfum og í stað þess leitað til „hreins“ skáldskapar sem gerir ekki tilkall til neinna beinna tenginga við ytri veruleika. Þá hafa textar á mörkum þessara greina einnig vakið deilur um réttmæti þess að búa til skáldskap úr lífi annarra og um það hvort sjálfs/ævisagnahöfundar megi fletta ofan af einkalífi fjölskyldumeðlima í sínum skrifum og slíkar deilur hafa jafnvel endað fyrir dómstólum.

Á 96 síðum má segja að Sigrún Pálsdóttir snerti á öllum þessum efnum í nýjustu skáldsögu sinni, Blái pardusinn – hljóðbók, á hugkvæman, leikandi og þenkjandi hátt svo jafnvel væri hægt að fullyrða að hér hefðum við lykil að höfundarverki hennar, eins konar manifesto þessa reynda höfundar sögulegra skáldsagna. En nú gætuð þið, kæru lesendur, hugsað þetta er bara lítil bók sem gerir grín að lélegum sögulegum skáldsögum og hljóðbókum. Jú, en það kemur ekki í veg fyrir að umfjöllunarefnið sé víðfeðmt og lært.

Bókin segir frá þremur persónum sem eru að hlusta á sömu hljóðbókina, Bláa pardusinn eftir Guðrúnu Jónsdóttur. Hlustendurnir þrír eru þau Unnur bókmenntafræðingur, Bjarni uppgjafa-sagnfræðingur og Elín Helena flugfreyja og upprennandi skáld og kvikmyndagerðarkona. Við skyggnumst inn í líf þeirra þegar þau eru að hlusta á bókina og leiðir þeirra liggja svo saman í lokakaflanum. Við fáum einnig kafla úr hljóðbókinni „sjálfri“ – sögu af íslenskri ævintýrakonu sem þvælist um Evrópu í seinni heimsstyrjöldinni, er beðin um að gerast njósnari fyrir Þjóðverja en flýr af hólmi og endar svo í Bandaríkjunum eftir æsilegt ferðalag. Viðbrögð hlustendanna við hljóðbókinni mótast af þekkingu þeirra, upplagi, áhuga og sýn á skáldskap og sagnfræði, svo úr verður einskonar skáld-sögu-spekileg samræða um tengsl þessara tveggja tegunda frásagna.

Skáldsögur sem elta skottið á sjálfum sér, vekja athygli á eigin tilurð og tilbúningi, meta-frásagnir, sjálfsögur, voru áberandi í póstmódernískum skáldskap (um það leyti sem fyrrgreind frásagnarhvörf áttu sér stað í sagnfræði) og ekki síður voru þær bókmenntir uppteknar af fortíðinni á annan hátt en verið hafði, þ.e. lögð var áhersla á takmarkaðan aðgang okkar að fortíðinni, takmarkaðan þekkjanleika liðins tíma, þetta voru textar búnir til úr öðrum textum í einhvers konar eilífðar hringekju frásagna. Og augljóst er að þessi texti, auk þess að vera búinn til úr öðrum textum, getur fætt af sér aðra texta, eins og þennan sem þið eruð að lesa núna og þannig áfram út í hið óendanlega. Í ýmsum slíkum verkum koma líka fyrir lesendur, oft á tíðum mjög æstir lesendur sem verða helteknir af bókmenntunum, og má þar nefna Se una notte d’inverno un viaggiatore eftir Italo Calvino frá 1979, Possession eftir A.S. Byatt frá 1990 og í lykilverki póstmódernísku sögulegu (glæpa) skáldsögunnar, Nafni rósarinnar, eftir Umberto Eco frá 1980, er lestur beinlínis lífshættulegur.

Bókmenntafræðingurinn Unnur Andersen Jones er á ferð í London og dettur inn og út úr hljóðbókinni eftir aðstæðum. Hún sofnar út frá henni, hún kveikir á henni á pöbb til að losna við að hlusta á karlana á næsta borði, hún gleymir að slökkva svo hún rúllar áfram í töskunni hennar á meðan hún rekst á drauga úr eigin fortíð í borginni. Hún er fræðilegi lesandinn, greinandinn, en er einnig með persónulegri ástæður fyrir því að hlusta á söguna, því hún vill ganga úr skugga um á hvaða sannsögulegu atburðum hún byggir.

Bjarni Borg er sagnfræðingurinn sem tókst ekki að klára doktorsritgerðina sína um seinni heimsstyrjöldina og fór að vinna í súkkulaðiverksmiðju föður síns. Hann er einnig á ferð í London og er fyrst og fremst pirraður út í hljóðbókina, sagnfræðilega ónákvæmnin fer í taugarnar á honum og það truflar hann að vita ekki hvað af sögunni er byggt á staðreyndum og hvað ekki. Engu að síður má segja að bókin hafi áhrif á hann, þá að því leyti að hann sannfærist um að hann þurfi að segja skilið við súkkulaðið og koma öllu því efni sem hann safnaði um stríðið til skila til almennings og birta nýja sýn á atburðina. Það má segja að hann verði fyrir vitrun á ferðalagi um borgina þegar herþota flýgur yfir og vekur hjá honum beyg:  „Ekki bara af því að þetta virtist vera herþota heldur vegna þess að rákin sem hún skildi eftir sig vakti upp minningu um mynd af heimi sem var svo miklu stærri en sá sem hann lifði í nú“ (42). Atburðir á borð við stríðið vekja upp þörf fyrir að setja sjálfan sig í samhengi við stærri atburði en eigin hversdagsleika og það er athyglisvert hvernig það er orðað að þetta veki hjá honum „minningu um mynd“. Hann man ekki hvernig hann fékk fyrst áhuga á stríðinu, en hann man „augnablikið þegar hann áttaði sig á því að stríðið væri ekki bara atburðurinn sjálfur heldur líka sagan af honum“ (42-3) – hans eigin frásagnarhvörf ef svo má segja.

Elín Helena býr í lekri kompu (auðvitað kompu, sbr. Kompu eftir Sigrúnu frá 2016), er listakona og hefur sagnagáfu. Hún heillast af sögunni svo að „Stórfenglegt og æsandi sögusvið myndhverfðist í skapandi huga ungu listakonunnar og sprengdi dimma og kalda kompuna“ (51). Hér hefur þá hljóðbókin væntanlega fundið sinn „rétta“ hlustanda, hún er innblásin af sögunni, endursegir endalok hennar fyrir sagnfræðinginn þegar þau hittast í flugvél og sér fyrir sér stuttmynd sem hún muni gera eftir henni.

En hvernig bók er Blái pardusinn sem þau eru að hlusta á? Aðalpersónan, Lana Marteinsdóttir, minnir um margt á sögupersónur úr bókum Sigrúnar eins og Sigurlínu Brandsdóttur í Delluferðinni (2019) og Teddý í Dyngju (2021). Samkvæmt Unni er bókin þó klisjukennd söguleg skáldsaga: „hoppað var yfir gloppur og fyllt í eyður með kunnuglegum tíðarandalýsingum“ (9) og „En sá þvættingur!“ (29) eru viðbrögð Unnar við kaflanum þar sem Gestapo handtekur Lönu í Róm. Bjarni er eins og fyrr segir með óþol gagnvart sagnfræðilegri ónákvæmni sögunnar, en heillast af endursögn Elínar Helenu þar sem þau sitja föst í flugvél í Keflavík og komast ekki frá borði vegna veðurs. Þau Elín Helena deila um hvers konar sannleika bókin geymir en hún segir: „Mér fannst trúverðugleiki sögunnar reyndar bara liggja í innra samhengi hennar og ekki hvað síst í sterkri persónusköpun. Svo fjallar þessi saga í mínum huga ekki endilega um síðari heimsstyrjöldina“ (62) og bergmálar kunnugleg stef í umræðu um hvers konar sannleika sé að finna í skáldskap. En hér er einnig athyglisvert að hún dregur úr mikilvægi seinni heimsstyrjaldarinnar sem miðlægum atburði í mannkynssögunni þegar hún segir að nú í samtímanum sé grimmdin „sú sama, andvaraleysið miklu átakanlegra, og sú staðreynd finnst mér eiginlega grafa undan heimsstyrjöldinni sem mælikvarða á kaldlyndi og ódæðisverk í sögu mannkyns“ (63). Ljóst er að áherslan á að minnast seinni heimsstyrjaldarinnar hefur ekki komið í veg fyrir nýjar hörmungar, fleiri þjóðarmorð, fleiri stríð, fleiri einræðisherra og ógnarstjórnir og þar liggur sársaukinn í verki Sigrúnar – en verk Unnar höfðu einmitt verið gagnrýnd fyrir meintan skort á sársauka. Elín kjarnar inntak hljóðbókarinnar þegar hún útskýrir fyrir sagnfræðingnum: „Þessi saga fjallar um einmana einstakling á flótta undan fósturjörðinni, örlögum sínum og sjálfri sér. Smávægileg sagnfræðileg ónákvæmni dregur ekki úr trúverðugleika skáldskaparins“ (62). Það mætti þó segja að hennar eigin sköpunargleði taki verkið að einhverju leyti úr samhengi, Bjarni hefur hana a.m.k. grunaða um að fylla í eyður og bæta við frá eigin brjósti í sinni endursögn og undir lokin er hún fyrst og fremst heilluð af ævintýrinu í eyðimörkinni í sögu Lönu sem minnir nú frekar á kvikmyndir á borð við Indiana Jones og Raiders of the Lost Ark, en tilfinningalíf einmana konu sem er komin langt að heiman. Og hefur þar með kjarni sögunnar útþynnst í hennar meðförum eða eins og Unnur hugsar þegar hún hlustar á Elínu: „Enginn virtist óhultur fyrir andríkum en hugmyndasnauðum sögumönnum þessa heims“ (74).

Ekkert þeirra þriggja hefur hugmynd um hver Guðrún Jónsdóttir, höfundur verksins, er og Bjarni spyr Elínu „En ef þessi bók er svona meistaralega skrifuð, hvernig stendur þá á því að við höfum aldrei heyrt neitt um þessa Guðrúnu Jónsdóttur? Er þetta dulnefni? Eða er höfundurinn kannski ekki til í raun og veru?“ (77-8). Hugmyndir um mikilvægi persónu höfundarins, vel þekktar rómantískar klisjur um snillinginn, skjóta upp kollinum einkum í tali Elínar enda segir hún „Rödd skáldsins er náðargáfa þess. Skáldskapurinn er dulkóðaður galdur sem engin vél ræður við“ (79). Slíkar rómantískar hugmyndir um skáldskap hafa gengið í endurnýjun lífdaga, þó að breyttu breytanda, í umræðu um hina svokölluðu „skapandi“ gervigreind, þar sem hinni innblásnu andans manneskju er stillt upp sem andstæðu dauðu vélarinnar (vél sem gæti vissulega heitið því mjög svo almenna nafni Guðrún Jónsdóttir).

Lokasíður bókarinnar samanstanda af mikilli innri einræðu Unnar sem gæti haft yfirskriftina „Til varnar skáldskapnum“. Þar er deilt á þá kröfu „að skáldskapurinn eigi að fjalla um hina sammannlegu reynslu, kynslóð fram af kynslóð og fæða þannig af sér þessa stóru sögn sem vísa á langt út fyrir tíma og rúm textans“  og því haldið fram að það sé „ekki annað en blekking“ sem byggi á „óskhyggju um mátt bókmenntanna andspænis illsku heimsins og heimsku valdsins“ (95).

Það er ekki laust við að hugurinn hvarfli til greinar Páls Skúlasonar, „Spurningar til rithöfunda“, frá liðinni öld og svargreinar Álfrúnar Gunnlaugsdóttur „Að blekkja eða blekkja ekki“. Þar takast á svipuð viðhorf og Unnur lýsir því að Páll spyr meðal annars: „Takist þið [rithöfundar] raunverulega á við það verkefni að vinna úr reynslu mannfólksins og móta nýjan sjálfsskilning og skilning á heiminum við mótsagnakenndar aðstæður samtímans?“[1] Það mætti halda að Unnur væri að svara þessari spurningu þegar hún segir að með slíku viðhorfi séu „skáldsagnahöfundar – sem auðvitað höfðu aldrei verið neitt meiri hugsjónamenn og mannvinir en annað fólk – gerðir ábyrgir fyrir gæsku og skynsemi í grimmum og snarvitlausum heimi þar sem sverðið var sannarlega máttugra en penninn – það bitlausa vopn“ (95).

Vissulega mætti túlka þessi orð sem einhvers konar uppgjöf, að hér sé horfin trúin á að skáldskapur geti breytt heiminum. En því svarar Unnur með því að benda á mikilvægi fagurfræðinnar, að skáldskapurinn hafi öðru hlutverki að gegna: „Þessi mikla trú á mátt skáldskaparins sem breytingaafls í nútímasamfélagi afhjúpaði í raun þá lítilsvirðingu sem honum var sýndur með því að fá honum hlutverk sem hann ræður ekki við, og koma þannig í veg fyrir að hann gæti sinnt þeirri fagurfræðilegu skyldu sinni að kæta lesendur og koma þeim á óvart […]“ (95-6) Eða með orðum Álfrúnar í fyrrnefndri grein: „Virði höfundurinn ekki lesandann sem sjálfstæða og fullveðja manneskju er geti gengið óstudd, og taki upp hagnýtt sjónarmið til að þjóna hugsanlegum þörfum hans, í skjóli þeirrar siðferðilegu ábyrgðar að honum beri að upplýsa bróður sinn, svíkur hann ekki aðeins sjálfan sig heldur og lesandann. Virði hann ekki listsköpun sína, virðir hann ekki neitt. Og gæti þess vegna gengið á mála hjá hverjum sem er.“ [2] Ég gæti haldið hér áfram og rætt hugmyndir Álfrúnar um sérstöðuna sem blekking skáldskaparins hefur sem gæti varpað frekara ljósi á samræður listakonunnar og sagnfræðingsins, en læt hér staðar numið, enda eruð þið eflaust að spyrja ykkur, kæru lesendur, hvort ég sé ekki komin algjörlega út í móa með því að vera að rifja upp skrif frá síðustu öld í umfjöllun um litla skáldsögu um hljóðbækur. En hinkrið aðeins við, því hér má velta því fyrir sér hver staða hljóðbókarinnar er í þessum fagurfræðilegu útleggingum Unnar. Það er augljóst að Unnur og Bjarni missa iðulega af köflum, gleyma að slökkva á græjunni eða batteríið klárast o.s.frv. Hljóðbók Guðrúnar Jónsdóttur er að mati Unnar helst brúkleg til að svæfa „miðaldra kerlingar, róa huga prjónandi kvenna“ (74). Hljóðbókin er ópíum fólksins í þessari lýsingu og nokkuð langt frá því að sinna nokkrum fagurfræðilegum skyldum og gæti því eflaust verið framleidd af hinni margumtöluðu gervigreind.

Þannig getur þetta litla verk vakið margvíslegar spekúlasjónir, en ég er búin með plássið og á ég þó eftir að grafa dýpra ofan í vísanir og textatengsl við önnur verk Sigrúnar eða spá í hvað Bleiki pardusinn eða öllu heldur Inspector Clouseau komi málinu við. Og hver var maðurinn í lestinni og hvað gerðist í raun á pýramídanum? Ég á líka eftir að segja ykkur af hverju hljóðbókin minnti mig á ritlistartímann í myndinni Throw Momma from the Train, en eins og Álfrún segir í fyrrnefndri grein þá getur skáldskapurinn einmitt boðið upp á alls konar flækjur sem þarf lesanda til að leysa. Póststrúktúralistarnir kenndu okkur hins vegar að það er ekki endilega til ein lausn á flækjunum, eingöngu fleiri og fleiri frásagnir …

Gunnþórunn Guðmundsdóttir

[1] Páll Skúlason, „Spurningar til rithöfunda“, Skírnir, 165. ár, haust 1991, bls. 438-449, 433.

[2] Álfrún Gunnlaugsdóttir, „Að blekkja og blekkja ekki“, Skírnir, 168. Ár, haust 1994, bls. 479-491, 491.