Rán Flygenring: Blaka
Angústúra 2024
Eftir lestur Blöku röltu afi og fjögra ára snáði niður í fjöru, ekki bara til að leita að kuðungum og dauðum kröbbum og skyggnast um eftir flugfiskum heldur líka leðurblökum. Við þurftum síður að hafa áhyggjur af hákörlum því þeir voru svo langt úti í sjónum.
Sagan heldur vel athygli svona lítilla snáða, og þessi skemmtilega aðferð að blanda talblöðrum og meginmáli söguþráðar kallar á hægari lestur og jafnvel pælingar. „Hver sagði jasso?“ er spurning sem kemur í hvert skipti, kannski vegna þess að það stingur í stúf við hversdagslegt mál barna. Með fleiri lestrum kom svipuð spurning eftir nánast hverja talblöðru. „Hver sagði guð blessi Ísland?“ „Hver sagði við munum öll deyja?“
Það kom í ljós eftir býsna marga lestra (hann vildi enga aðra bók lesa vikum saman) að hann kunni bókina nánast utanbókar og fór að „lesa“ fyrstu opnuna orð fyrir orð. Á sumum síðum fer hann vandlega yfir efnið, t.d. auglýsingaskiltin á annarri opnunni, og ekki síður þær myrkraverur sem í „ljós“ komu þegar Vöku opnaðist sýn inn í heim þeirra.
Á þessu fyrsta viðtökuplani sést vel galdurinn í myndvísri sagnalist Ránar Flygenring: að fanga athygli svo ungra lesenda, að fylla síðurnar fjölbreyttu lífi með smáatriðum um allt svo gaman er að dvelja við og pæla, oft í furðum fjarri hversdagsleikanum. Ekki er leikið með líflegt litaskrúð, aðeins grátóna með ljósgrænu ívafi.
Systur snáðans, tólf ára fjöllistakonu, finnst Blaka frábær bók, „ein af bestu krakkabókum sem ég hef lesið,“ flottar myndir, hugmyndin flott. „Allir gæjarnir eru flottir“ (sem sagt persónurnar, fjölskylda Vöku). „Þetta er ekki litrík bók en litríkar hugsanir,“ sagði hún, og fannst það líka góð hugmynd að fjalla um Covid. „Myndirnar eru mjög fínar og hugmyndaríkar.“ Og endirinn við nánari athugun: „Oooo hún er að fá vampírutennur og vængi!!! Kúl að hún er að breytast í svona superman-týpu!“
Þriggja ára fiðrildi, frænka þeirra, fór strax að leika leðurblöku eftir að hafa hlustað af athygli og hefur haldið því áfram. Fimm ára frænda fannst Kókos, litli bróðir Vöku, mjög fyndinn og lifði sig vel inn í söguheiminn, pældi mikið í því hvort Vaka væri leðurblaka. Sjö ára stórasystir var búin að bíta í sig að þetta væri leiðinleg bók en þegar mamman var að lesa fyrir litlabróður dróst hún að lestrinum og líflegar umræður hófust um Covid, leðurblökur, hundaæði og ýmislegt fleira forvitnilegt. Gaman að nöfnin rímuðu, Vaka og Blaka, og þau veltu myndunum mikið fyrir sér, hver hefði málað þær og hvort þær væru vatnslitaðar. Rúsínan í pylsuendanum kom svo þegar ljósið var slökkt og sjálflýsandi augu blökunnar birtust.
Kannski er Blaka djarfasta og dýpsta bók Ránar til þessa. Í nánast svarthvítri veröld sögunnar er gengið í berhögg við viðteknar, og í raun svarthvítar hugmyndir, á meira ögrandi hátt en fyrr. Sagan er heimspekilegri, spyr djúpstæðari og víðtækari spurninga um lífið og tilveruna en yngstu lesendur eru kannski móttækilegir fyrir, birtir jafnvel óhugnað sem örðugt er að ná utan um.
Sagan leikur með orð og andstæður, ísmeygilega og nánast prakkaralega. Óvæntir og írónískir orðaleikir snúast til að mynda um myrkrið og hjartað. „Hvert þó í þreifandi!“ segir pabbinn blíðlyndi þegar ljós kviknar, og þegar Vaka gubbaði svartri ælu með svörtu leðurblökuhjarta sagði hann: „Þetta er ekki gott, elsku hjartað mitt.“
Söguþráðurinn er nokkurn veginn sá að pabbi, Vaka og Kókos litlibróðir ætla í sólarlandaferð og pabbinn ætlar að fá hárígræðslu í leiðinni. Þær fyrirætlanir eru kynntar fyrst í víðri en svo í ögn þrengri sviðsmynd borgarlandslags með stórum auglýsingaskiltum neyslusamfélagsins, einmitt skiltunum sem fjögra ára áheyrandinn þarf að fara vandlega yfir í hverjum lestri.
Eftir það hefst óvænt og gjörsamlega ófyrirsjánleg ferð inn í myrkur eða myrkraheima sem lúta öðrum lögmálum og verða ekki rakin í þaula hér enda eru þau óræð. Pabbinn í sögunni er einstæður, algjör fyrirmyndarfaðir, góður við dóttur sína án þess að reyna að þvinga hana eða hafa vit fyrir henni hvað sem á dynur. Þess í stað vill hann skilja og hjálpa henni, hættir við sólarlandaferðina en reynir ekki að sporna gegn því sem gerist með Vöku/Blöku.
Í upphafi sögu fara þau ofaní bæ að útrétta fyrir hárígræðsluferðina og sjá þá leðurblöku á flugi, lítið grey sem slysaðist til landsins. Þá er fjandinn laus, eiginlega í bókstaflegum skilningi, óttinn við framandi ógn keyrir allt um þverbak og úr öllu skynsamlegu samræmi: Lögreglan, sérsveitin, þyrlusveitir og drónasveitir mæta á vettvang og áhorfendur, þar á meðal prestur í hempu með blessunarorð á vörum, fylgjast með og sum taka sjálfur eða myndbönd fyrir „story“ samfélagsmiðlanna. Hríðskotabyssum, eldvörpum og boga og örvum er stefnt gegn litlu villuráfandi dýri vegna þess að það er talið hættulegt. Absúrd og kostuleg sviðsetning á eltingarleik við framandi myrkradýr með öllu tiltæku öryggisliði og síðan vísindalegri krufningu þegar tekist hefur að murka úr því lífið. En systkinin Vaka og Kókos voru ekkert hrædd, þau mynda heilbrigða andstæðu við óðagot þessa ástæðulausa ótta.
Leðurblakan er drepin um síðir og þá er farið með hana eins og kjarnorkuúrgang eða eiturefni og hræið fært til rannsókna þar sem það er krufið og skorið niður svo bein og líkamshlutar dreifast um stórt borð innan um hnífa og krufningartól. Vísindin þurfa að hafa sinn gang, en sundurhlutun smádýrs segir kannski ekki allt um lífið og tilveruna.
Vaka hafði hins vegar laumast með í sjúkrabílnum sem flutti dýrið í stórum einangrunarkassa inn á rannsóknarstofu og faldi sig undir krufningarborðinu. Þegar krufning stóð sem hæst nappaði hún hjarta leðurblökunnar. Uppi var fótur og fit þegar uppgötvaðist að það var horfið og í fáti stakk Vaka hjartanu upp í sig og gleypti það. Þá breyttist allt. Hjartað fór að ráða för og hvörf verða þegar Vöku opnast ný sýn, kosmísk: „Ég klöngrast út úr húsinu – með hjartað í maganum – úti er dimmt – en ég sé stjörnur, þúsund milljón alvöru stjörnur.“
Hvorki varúðarráðstafanir dauðhreinsunarsveita óttasamfélagsins né uppgötvanir krufningarinnar koma í veg fyrir það sem á eftir gerist. Myrkrið eða hið óþekkta er eitt af tveim meginþemum bókarinnar. Vaka breytist í myrkraveru, sér í myrkri og ný veröld opnast með verum þessa heims og annars, köttum, skordýrum, uglum, vampírum og rottum, jafnvel veirum sem ungum hlustendum finnst réttast að fara vandlega yfir. Vaka hagar sér líka mjög undarlega, pabbinn hættir við sólarlandaferðina en lausn sögunnar er mjög óvænt.
Myrkrið hættir að vera ógn sem vekur hræðslu, heldur þvert á móti, það verður rými til að skoða, sambland ógna og heillandi fyrirbæra. Margt býr í myrkrinu, ýmist hættur eða möguleikar sem geta jafnvel auðgað og bætt líf okkar, ef við horfumst óhrædd í augu við það eins og það er. Veruleikinn er miklu stærri en hann sýnist og tök á honum nást ekki með drónavopnuðum öryggissveitum eða krufningu á dýri sem lífið hefur verið murkað úr. Slík tök veita falskt öryggi því myrkrið, náttúran og lífið fara sínu fram.
Annað meginþema sögunnar kallast á við myrkrið. Hamskipti eru alþekkt minni í bókmenntum. Ein frægasta birtingarmynd hamskipta í nútímabókmenntum er þegar Gregor Samsa breytist í risastóra bjöllu í sögu Franz Kafka en afbrigði eru ýmis, t.d. þegar börn fæðast með svínsrófu í Hundrað ára einsemd eftir Gabríel García Márquez. Áhrifaríkustu hamskipti bókmenntasögunnar eru kannski í Ummyndunum Óvíðs, sem eru bókmenntaleg úrvinnsla grískra goðsagna.
Í íslenskum fornbókmenntum eru áþekk hamskipti um allt, ekki síst goðafræðinni og fornaldarsögum Norðurlanda. Völsungar voru forfeður íslenskra höfðingjaætta. Fyrstu kynslóðir þeirra skiptu um hami og ásýnd og allt snerist það um dýrslegt eðli manna. Þegar Sigurður Fáfnisbani bragðaði á blóði drekans Fáfnis, sem hann var nýbúinn að drepa, skildi hann fuglamál.
Heillandi saga hamskipta er í Hrólfs sögu kraka. Björn konungsson og Bera karlsdóttir „léku barnleikum saman“ og unnust þegar þau uxu úr grasi. Vonda stjúpan Hvít drottning lét „allblítt“ við Björn „en hann þekktist það lítt“. Þegar faðir hans fór í herferð reyndi hún að lokka hann upp í rekkju til sín en hann sló hana kinnhest og neitaði. Drottning sló hann með úlfshanska og breytti Birni konungssyni í ólman og grimman híðbjörn sem lagðist á fé manna. Bera gekk óhrædd á móti honum, elti hann og fann í mannsmynd í helli, því hann var maður um nætur. Þau voru saman á nóttunni, hún varð ólétt og skömmu síðar lét stjúpan drepa björninn og neyddi Beru til að borða bita af bjarnarkjötinu, þótt Björn hefði varað hana við. Í fyllingu tímans ól hún þrjá drengi. Einn þeirra var Þórir hundur, hann hafði hundsfætur. Annar var Elg-Fróði, sem var í elgsmynd neðan við mitti. „Bak við dýrsins bringu svarta / blæðir inni mannlegt hjarta,“ kvað Stephan G. í samnefndu kvæði og hitti þannig kjarnann í undirliggjandi hugmynd um samsemd manns og náttúru.
Þriðji sonurinn var Böðvar bjarki sem var í mannsmynd og fór til hirðar Hrólfs konungs kraka. Í úrslitaorustu Hrólfs við Skuld systur sína og illþýði hennar birtist björn í liði Hrólfs sem gerði slíkan óskunda að hallaði á lið Skuldar. Hjalti hugprúði undraðist að Böðvar bjarki sást hvergi í orustunni, fór heim í herbúðirnar, kom að Böðvari sofandi, vakti hann og eggjaði til dáða. Böðvar sagði: „Ég segi þér að sönnu, að nú má ég mörgum hlutum minna veita konunginum en áður þú kallaðir mig upp héðan.“ Hann gekk til orustunnar af mikilli hreysti og felldi mann og annan en björninn var horfinn. Orustan tapaðist fyrir illþýðinu og sögumaður segir undir sögulok: „og stóð þér það eitt fyrir sigrinum, Hrólfur konungur, að þú hafðir ekki skyn á skapara þínum.“
Hamskipti af þessu tagi voru illa séð af kristni sem heiðin forneskja og oft álitamál hvort slíkt birtist í sögum sem skraut eða eitthvað sem trúað var á. Oft voru undirliggjandi hugmyndir um það hvort mennirnir gætu losað sig undan dýrseðlinu. Það á við eina stórbrotnustu hetju Íslendingasagna, sjálfan Egil Skallagrímsson Kveldúlfssonar. Kveldúlfur átti það til að hamast eftir sólsetur, það voru leifar af úlfseðli sem Egill bar líka í sér (Bergljót Soffía Kristjánsdóttir hefur fjallað ítarlega um það í greininni „Primum caput. Um höfuð Egils Skallagrímssonar, John frá Salisbury og fleira“, Hugrenningar. Um ljóð og frásagnir fyrr og nú, bls. 429–454).
Hamskiptin endurspegla eina hlið á þeirri samsemdarhugsun sem ríkti allt fram undir nútíma, að mörk dýra og manna, eða manna og umlykjandi náttúru, væru óljós og fljótandi. Jafnvægi var lykilhugsun í náttúruskyni allt frá því Empedókles skipti náttúrunni í höfuðskepnurnar fjórar, vatn, eld, loft og jörð, og fram á nútíma. Öll tilveran var háð jafnvæginu milli þessara þátta sem endurspeglast í líkömum manna og dýra. Hvað tengdist öðru, sömu eðlisþættir bjuggu í öllu og af þeim sökum má segja að innangengt hafi verið á milli tegunda.
Þessi hugsun fyrri tíma felur í sér flæði milli sviða eða tegunda, og um leið leit að jafnvægi. Hugmyndir um flæðandi eðli voru grunnur læknisfræða allt fram að nútíma og því snerust lækningar um að nýta þessa samsemd. Smám saman þróuðust hugmyndir um drottnun manna yfir náttúrunni. Vísir að því sést í sköpunarsögu Biblíunnar en eindregnustu skrefin voru tekin á 17. öld. Vélræn vísindahyggja síðari alda, í bland við skynsemishyggju upplýsingarinnar, felur í sér smættandi afneitun þessa flæðis, sundrun og flokkun viðfangsefna án þess að leiða hugann að víðara samhengi margbrotins lífs eða náttúru. Hinni vélrænu hugsun fylgir sú hugmynd að einfalt mál sé að ná traustum tökum á náttúrunni og öflum hennar, yfirbuga fjandsamlega náttúru, eins og til dæmis með því að vinna bug á „stórhættulegri“ leðurblöku með öllum tiltækum vígvélum og tækni. Þetta er smættandi verkfærahyggja (instrúmentalismi), hugmynd um að allt sé hægt að leysa með tæknilegum aðgerðum sem í raun eru ofbeldi, hvort sem ráðist er á lítil dýr eða fjarlægar þjóðir.
Orðið hafa verulegar breytingar undanfarna áratugi þegar önnur sýn en sú vélræna hefur verið að þróast, um það hvernig allt tengist, hvernig samhengi vistkerfa og lífríkja er stærra og víðara en litið hefur verið á, í margvíslegum og flæðandi hringrásum. Framsæknustu vísindi nútímans hafna hlutgerandi smættun og beinast að flæðinu, tengslum alls: í vistkerfum lífvera, til dæmis í gegnum efnaflutninga og boðskipti sveppaþráða skóganna, flókahugsun skammtafræðinnar og vitund um að allt sé lifandi ferli. Jafnvel er gælt í alvöru við hugmyndir um alsálarhyggju, framhaldslíf og guð sem getur verið náttúran sjálf.
Þarna er kjarninn í Blöku, samsemd og flæðandi, blendið eðli. Þegar Vaka hefur innbyrt hjarta leðurblökunnar gengur hún í gegnum sín hamskipti, breytist í Blöku. Hún öðlast eiginleika leðurblökunnar og skilur myrkrið, verður myrkravera, og þar með eru nútímaleg hversdagsrökvísi og vísindaskilningur farin lönd og leið og opnað er á nýja möguleika, nýjan veruleikaskilning. Vel má vera að hún hafi einmitt öðlast „skyn á skapara“ sínum, það skynbragð á sköpunarverkið sem Hrólf konung kraka skorti. Orð kryfjendanna út frá líffræðilegu flokkunarkerfi verða hjákátleg: „Gullsleginn hárlokkurinn bendir til að um sé að ræða Eptesicus nilsonii“, eða „áhugavert. Tragusinn er lengri en hjá Desmodus rotundus.“ Mynd og eiginleikar Vöku/Blöku breytast, hún verður loðin og snör í snúningum. „Fim eins og fimleikastelpa, ör eins og orrustuþota,“ er lýsingin á henni þegar hún þýtur upp tröppurnar heima hjá sér, orð sem áður höfðu verið notuð um leðurblökuna á flugi. Vaka/Blaka er óræð, birtingarmyndir hennar og hegðun margslungin.
Í raun snýst Blaka um veruleikaskyn og þekkingu, hugsun um samsemd, flæði og ferli sem vísindabylting og „upplýst“ nútímaskynsemi útrýmdi, en sú hugsun kann að búa yfir sannindum sem beita mætti á veruleikann. Hamskipti og ummyndanir tjá einmitt hið óræða í sambúð mannskepnunnar við umhverfi sitt og birta á sinn skáldlega hátt ótroðnar slóðir. Þannig birtir sagan óræða möguleika, jafnvel dularfullt „framhaldslíf“ á nýstárlegum nótum, framhaldslíf leðurblöku í gegnum étið hjarta. Sagan er andóf við þeirri vélrænu og alhæfandi hugsun sem gegnsýrir menningu nútímans, gagnrýni á þröngan náttúruskilning eða sýn á náttúruna og manneskjuna í náttúrunni. Náttúran er nefnilega stærri, meiri, dularfyllri en við höldum. Hernaðaraðgerðir gegn lítilli leðurblöku og hárígræðsla til að bjarga lúkkinu verða hjákátlegar athafnir því leðurblakan sigrar með framhaldslífi hjartans – nýju hári og óræðri framtíð sem verður að taka með opnum örmum. Í sögulok gengur Blaka með sinni litlu, elskulegu og hárprúðu fjölskyldu á vit nýrrar verðandi, óhrædd við óvissuna.
Þá má ekki gleyma lykilatriðinu, boðskap til foreldra eða uppalenda: umhyggja pabbans felst í því að hann er opinn fyrir skapandi lausnum – þannig er óvissunni fagnað, andstætt yfirgangi gegn ímyndaðri ógn. Blæbrigði myrkursins koma í stað litadýrðar sem kannski er ofnotað fyrirbæri í menningunni, því litríkar hugsanir koma í stað litagleði í myndmáli.
