Nína Ólafsdóttir: Þú sem ert á jörðu

Mál og menning, 2025.

Voru þessar vesælu verur, sem gengu þreyttar hjá í sorglegri fylkingu, einu leifar mannkyns sem, eins og flóð, hafði eitt sinn breiðst út og tekið yfir alla jörðina? Það hafði fallið hreint og óhindrað frá fjallsupptökum sínum í Ararat og vaxið úr litlum læk í víðáttumikið fljót sem rann án afláts, kynslóð eftir kynslóð. […] Þessu var öllu lokið, nú þegar dauðans haf hafði sogað til sín dvínandi strauminn og uppsprettan var þornuð.[1]

Þessi lýsing úr bókinni Síðasti maðurinn eftir Mary Shelley frá 1826 vísar til einnar af elstu goðsögum mannkyns, um flóðið mikla, og lýsir melankólíu tegundar sem veit að dagar hennar eru taldir. Í bók Shelley er það sambland af plágu og loftslagsbreytingum sem eyða mannkyninu þar til aðeins aðalpersóna bókarinnar stendur eftir, þó með hund sér við hlið. Hann vafrar um rústir siðmenningarinnar við Miðjarðarhaf í leit að öðrum eftirlifendum, reiðubúinn að stíga upp í bát og sigla á vit örlaga sinna.

Bók Mary Shelley, sem ber skýr merki rómantísku stefnunnar, er stundum kölluð fyrsti loftslagsskáldskapurinn en það er bókmenntagrein sem sótt hefur í sig veðrið á 21. öldinni í takt við versnandi horfur í loftslagsmálum. Skáldsagan sem hér er til umfjöllunar, Þú sem ert á jörðu, eftir líffræðinginn og sjávarvistfræðinginn Nínu Ólafsdóttur, sver sig í þá ætt og ber að mörgu leyti vott um þessa 200 ára arfleifð Mary Shelley.

Í bók Nínu ferðast inúítakonan Arnaq og hundurinn hennar gegnum heim sem hefur tekið stakkaskiptum vegna loftslagsbreytinga og allt mannlíf virðist horfið. Þau hrekjast frá einangraðri byggð sinni á Norðurheimskautssvæðinu, niður eftir Evrópu og alla leið til Miðjarðarhafsins, gegnum rústir samfélaga sem „horfin eru í rykið“ (123), í örvæntingarfullri leit konunnar að annarri lifandi mannveru.

Ferðin

Líkt og Síðasti maðurinn eftir Mary Shelley og fjölmargar loftslagsbókmenntir síðari ára, er Þú sem ert á jörðu mikil ferðasaga þar sem leiðin liggur um rústir þeirrar menningar sem við þekkjum.[2] Einangrun heimskautabyggðarinnar sem Arnaq elst upp í og takmörkuð yfirsýn hennar á gang heimsmála gefur höfundi svigrúm til að skauta hratt yfir sögu af hnignun mannkyns og í dagbókum sem Arnaq finnur seint í sögunni er þróunin líka máluð upp í mjög grófum dráttum: „Hver hefði trúað hversu lítið þurfti til. Náttúran sneri ögn upp á sig og það nægði til að flest mannleg kerfi og sáttmálar hrundu, allt velsæmi um garð gengið“ (185). Eitt af því sem Arnaq finnur þó sterkt fyrir er að hefðbundin þekking á gangi náttúrunnar, „allt sem amma hafði kennt henni, hinar ýmsu leiðir til að lifa af landinu“ (178), dugar ekki lengur til að halda lífi í fólki: „Ekkert var lengur eins og það átti að sér að vera“ (111).

Ferðalag Arnaq og hundsins verður öðrum þræði táknrænt fyrir ferlið sem mannkynið hefur gengið í gegnum. Þau rekur á haf út með hafís sem allur er kominn á hreyfingu „inn í sviplausa veröld þar sem öll kennileiti voru horfin“ (29) og þar sem Arnaq hefur „aldrei fundið jafn sterkt fyrir smæð sinni“ (82). Lífið fer að snúast „um næstu máltíð“ (121) undir stöðugum ágangi óblíðra náttúruafla:

Hafið ólgaði eins og skeytingarlausi náttúrukrafturinn sem það var. Ef það hefði vitund myndi það kannski segja að hún væri bara lítil lífvera, stödd á röngum stað á röngum tíma, eins og fluga sem hefur sig á loft í úrhelli, þessir litlu harmleikir gerast á hverjum degi. (33)

Eftir að hún nær að lokum landi, líklega í Noregi, og sér enga leið til að snúa til baka, hefst ferð suður á bóginn í friðlausri leit að félagsskap annarra manna. Arnaq sannfærist smám saman um að hún sé eina manneskjan eftir á lífi. Allir ástvinir eru vitaskuld horfnir, fyrir utan hundinn, en sú staðreynd að hundsævin er stutt heldur fyrir henni vöku og beinir athyglinni að hinu stærra samhengi. „Manneskjan vakti ein og stóð andspænis þessu tómi“ (172), plöguð af meðvitund um örlög sín og annarra tegunda í útrýmingarhættu á meðan þær tegundir sem virðast ætla að lifa hörmungarnar af tákna framtíð sem hverfur „inn í eilífðina án þeirra“ (139).

Sáluhjálp listarinnar

Hugarástand Arnaq í þessum hrakningum einkennist fyrst og fremst af melankólískri eftirsjá eftir „öllu sem var horfið og öllu sem myndi hverfa“ (9). Mikið hefur verið skrifað um vistsorg og skyldar tilfinningar, til dæmis loftslagskvíða, -sekt og -melankólíu – erfiðar tilfinningar sem fólk upplifir þegar umhverfið tekur stakkaskiptum, kunnuglegt landslag hverfur og dýrategundum fækkar.[3] Slíkar tilfinningar fá oft farveg í skáldskap og listum og sú er einnig raunin í Þú sem ert á jörðu. Fyrir utan að vera sjálf farvegur slíkra tilfinninga felur bókin í sér lýsingu á margþættu hlutverki listarinnar á krísutímum. Undir lok sögunnar, þegar hundurinn er allur, staldrar hún við hjá frægum hellamálverkum í Pont D’Arc í Suður-Frakklandi. Þau reynast endingarbetri heimild um mannlegar athafnir og viðhorf en rafræn ský og þessi tugþúsunda ára gömlu listaverk, flest af löngu horfnum dýrategundum, vekja hjá henni þá spurningu hvort listamennirnir hafi upplifað það sama og hún: hraða hnignun líffræðilegs fjölbreytileika í kringum sig. Í samræmi við það skynjar hún allar þessar myndir af nú útdauðum dýrum „sem kveðjustund, ákall á það sem var horfið“ (204). Sjálf hefur hún alltaf haft þörf fyrir að teikna myndir af dýrum og náttúru. Í seinni tíð voru margar þeirra ástarjátning til hundsins og eru nú orðnar að síðustu kveðju til horfins félaga.

Listin felur hér í sér eins konar kaþarsis, tilfinningalega hreinsun sem hjálpar konunni að sætta sig við eða að minnsta kosti horfast í augu við óumflýjanleg örlög tegundanna. Það sama má segja um dagbækur sem hún finnur. Eitt af því sem gerðist við hrun siðmenningarinnar var að fólk snerist  hvert gegn öðru. Þegar Arnaq loks rekst á aðra manneskju, hinn franska Jerôme, þorir hún ekki að nálgast hann. Eftir að hann deyr harmar hún það að hafa vegna óttans við aðra glatað tækifæri til félagsskapar og samhjálpar og hún lofar sjálfri sér því að ef hún hitti manneskju að nýju muni hún „teygja út höndina og reyna að skilja og leitast við að vera skilin“ (194). Hún stautar sig í gegnum dagbækur hans og greinir þar einnig tilfinningalegt ferli sem leysist úr læðingi fyrir tilstilli þeirrar skapandi athafnar að skrifa. Í fyrstu dagbókarfærslunum setur Jerôme sig í stellingar yfirvegaðs heimildarmanns sem skráir niður framvindu mála. Smám saman má þó „greina vaxandi örvæntingu“ og „margt var samhengislaust og skrifað fyrir hann einan. Sáluhjálp.“ (185) Undir lokin verður hann „ljóðrænni og spekingslegri“ sögumaður sem virðist hafa náð einhvers konar sátt „við guð, og sjálfan sig og heiminn allan“ (196). Ólíkt Arnaq sem ber melankólíuna með sér til enda bókar. Enda ber hún þá byrði að vera ein eftir þegar aðrir deyja.

Ein af síðustu athöfnum Arnaq í bókinni er að mála sinn horfna heim á húsvegg: ísbjörn, sauðnaut, seli, hvali, hrafna, rjúpur, hundinn sinn – og sitt eigið lófafar. Þannig skapar hún líka heimild um líf sem eitt sinn var og ef til vill skilaboð til framtíðarinnar. Því listin gerir henni kleift að skynja „framvindu lífsins og tegunda á jörðu“ (205). Tenginguna á milli okkar og þeirra sem á undan komu – og jafnvel þeirra sem á eftir koma, þótt þeir verði ef til vill ekki af okkar kyni.

Síðan fagurfræðingar fóru að velta fyrir sér tilgangi listrænna athafna á átjándu öld hefur mikil áhersla verið lögð á það hlutverk þeirra að skapa tengsl. Í gegnum listaverk skynjum við oft tengingu við annað fólk: til dæmis við listamanninn sjálfan eða við fyrri kynslóðir og aðra menningarheima. Sú staðreynd að hellamálverk sem staðið hafa í tugþúsundir ára eru nær eingöngu af öðrum dýrum skýtur líka stoðum undir þá skoðun heimspekingsins Timothys Morton, að listin feli í sér tækifæri til að kanna samlífi okkar með öðrum tegundum og fyrirbærum.[4] Og það hafi aldrei verið okkur mikilvægara en nú, þegar við stígum inn í tíma loftslagsbreytinga, hnignunar líffræðilegs fjölbreytileika og annarra umhverfisógna.

Fjölskylda þessa heims

Í byrjun er Arnaq „of upptekin af raunum hversdagsins til að dvelja of lengi við stóra þanka“ (10) en það breytist smám saman. Það er þó fyrst og fremst í gegnum dagbækur Jerômes sem heimspekin að baki bókinni er orðuð:

[…] Guðs ríki var aldrei áfangastaður eftir dauðann. Himnaríki var alltaf hér hjá okkur, þar sem kærleikur milli manna og dýra ríkir. … Við vorum stödd i aldingarðinum Eden allan þennan tíma og svona fórum við með gjafir guðs […] (187)

Hugmyndin um glataða jarðlega paradís er ævagömul og í kristindómi hefur hún verið sterklega tengd boðskap um handanlíf þar sem allt er betra en þetta jarðlíf. Alltaf hafa þó verið til spekingar sem vildu frekar beina sjónum að gæðum þessa heims og þeim tækifærum sem við höfum til að byggja sjálf okkar paradís á jörðu. Á tímum rómantíkurinnar þegar Mary Shelley skrifaði Síðasta manninn kom það til dæmis fram í áherslu á heilagleika eða töfra náttúrunnar, og var það meðal annars viðbragð gegn iðnbyltingu og tæknivæðingu, en einnig í pólitískum tilraunum til að auka borgaralegt lýðræði og spyrna gegn kúgun valdhafa.[5]

Í skrifum Jerômes er það kærleikur milli manna og dýra sem er forsenda jarðlegrar paradísar. Sú áhersla á sér sína hefð innan hugmyndasögunnar en vísar jafnframt til aukinnar visthverfrar áherslu okkar samtíma á hið meir-en-mennska, þar sem hefðbundinni aðgreiningu (og stigveldi) milli hins mennska og ekki-mennska er ögrað. Strax á tímum rómantísku stefnunnar vísar Mary Shelley í bæði Biblíuna og Shakespeare er hún lætur síðasta manninn á jörðinni spyrja:

Skapaði Guð manninn einungis til að verða að lokum lífvana jörð mitt í heilbrigðri, gróðursælli náttúru? Var hann ekki meira virði í augum skapara síns en visnaður kornakur? […] Nafn okkar var ritað „skör lægra en englanna“, og sjá, við vorum jafn hverful og dægurfluga. Við höfðum kallað okkur „afbragð dýra“ og sjá, við vorum „ryksins kjarni“.[6]

Kristján Jóhann Jónsson hefur bent á að rómantíska stefnan hafi haft í för með sér „róttækar breytingar […] á öllum sviðum vestrænnar menningar“.[7] Það á ekki hvað síst við um samband manns og náttúru. Kate Rigby telur til dæmis að úr skrifum rómantískra skálda megi lesa skilning á því að iðnvæddur nútími veiti mannkyninu forréttindi sem mögulega eru á kostnað hins meir-en mennska.[8] Síðan þá hefur meðvitund okkar um neikvæða þróun hvað varðar samband okkar við umhverfið aðeins farið vaxandi og hugmyndir um yfirburði mannkynsins hafa orðið undan að láta. Í skáldsögunni Þú sem ert á jörðu er víða bent á að maðurinn sé aðeins ein af ótal dýrategundum og örlög hans ekki merkilegri en annarra í jarðsögulegu samhengi. En bókin er ekki síst sterkur vitnisburður um þann kærleik sem getur myndast milli tveggja ólíkra tegunda: manns og hunds. Elstu ummerki um samlífi manna og hunda eru frá því fyrir um 15 þúsund árum síðan og flestir sem átt hafa hund munu tengja við lýsingarnar á hinum sterku tilfinningalegu tengslum sem þar geta myndast. Og sorginni sem fylgir því að elska skepnu með styttri ævi; sorginni sem fylgir því að lifa áfram þegar aðrir deyja.

Þú sem ert á jörðu er bók um tilvistarkreppu samtímans og umbreytingar sem blasa við á 21. öldinni en horfir jafnframt til stærra samhengis með vísunum til flókinnar hugmyndasögu þar sem menn hafa tekist á við hlutverk sitt og hlutskipti, sem og til uppruna og hefðar loftslagsbókmennta. Angurvær, hófstilltur tónninn á vel við og kemur í veg fyrir predikunartón eða of klisjukenndan hræðsluáróður, en vistsorgin sem skín í gegn er bæði persónuleg, sammannleg og afar raunveruleg.

Auður Aðalsteinsdóttir

[1] Mary Shelley, The Last Man, Dunyazad Digital Library, 2020, bls. 491-492.

[2] Meðal frægustu vega-loftslagsbókmennta eru Vegurinn (2006) eftir Cormac McCarthy og Maddaddam-þríleikur Margaret Atwood (2003-2013).

[3] Sjá t.d. Guðrún Steinþórsdóttir, „„Ekkert endist. Annað en Sorgin. Og Ofurástin“: um búksorgir, ástarsorg og jöklasorg í BÓL eftir Steinunni Sigurðardóttur“, Ritið 2/2025; Torsten Bøgh Thomsen, „Happiness in the Age of Disaster: Eco-mourning and Climate Melancholia in Danish 2010s Ecopoetry”, Creative Responses to Environmental Crises in Nordic Art and Literature, ritstj. Auður Aðalsteinsdóttir og Katarina Leppänen, Ecocritical Theory and Practice, Lexington Books, 2025; Joshua Barnett, Mourning in the Anthropocene: Ecological Grief and Earthly Coexistence, Michigan State University Press, 2022.

[4] Timothy Morton, Humankind: Solidarity with Non-Human People, Verso Books, 2017.

[5] Sjá t.d. Þóri Óskarsson, Undarleg tákn á tímans bárum, Ljóð og fagurfræði Benedikts Gröndals, Menningarsjóður, 1987, bls. 30.

[6] Mary Shelley, The Last Man, bls. 476.

[7] Kristján Jóhann Jónsson, Grímur Thomsen: Þjóðerni, skáldskapur, þversagnir og vald, Bókmennta- og listfræðastofnun Háskóla Íslands og Háskólaútgáfan, 2014, bls. 100 og 121.

[8] Kate Rigby, Reclaiming Romanticism: Towards an Ecopoetics of Decolonization, Bloomsbury, 2020, bls. 10.