Oddný Eir Ævarsdóttir, Guðrún Kristjánsdóttir, Snæfríð Þorsteins: Bláleiðir.

Eirormur, 2024.

Úr Tímariti Máls og menningar, 1. hefti 2026:

Síðastliðinn áratug hefur orðið mikil aukning í útgáfu yfirlitsrita um verk núlifandi myndlistarkvenna á Íslandi. Listasafn Reykjavíkur, undir stjórn Ólafar K. Sigurðardóttur, hefur þar staðið fremst í flokki og gefið út bækur um Önnu Líndal, Borghildi Óskarsdóttur, Guðnýju Rósu Ingimarsdóttur, Heklu Dögg Jónsdóttur, Hildi Hákonardóttur, Kristínu Gunnlaugsdóttur og Ólöfu Nordal. Þá hafa önnur söfn og sýningarstaðir gefið út bækur um æviverk listakvenna, meðal annarra Ástu Ólafsdóttur, Bryndísi Snæbjörnsdóttur, Huldu Hákon, Jóhönnu Bogadóttur og Rögnu Róbertsdóttur. Á síðasta ári komu síðan út bækur um feril Bryndísar Jónsdóttur, Huldu Rósar Guðnadóttur og Steinunnar Þórarinsdóttur.

Það er vert að velta fyrir sér hvers vegna höfundaverki myndlistarkvenna hafi ekki gerð almennileg skil fyrr en nú, og um leið hvað veldur þessum aukna áhuga á myndlist kvenna í dag. Það er ekki vegna þess að bókum hefur almennt fjölgað í þeim óræða flokki sem heitir „Listir og ljósmyndun“ í Bókatíðindum. Hins vegar hefur á síðustu árum orðið mikil alþjóðleg vakning á myndlist eldri kvenna og verk þeirra, oft heilu lífsverkin, færð fram í sviðsljósið. Þá hefur fyrir margt löngu verið sýnt fram á að myndlistarkonur fái yfirlitssýningar mun seinna á starfsævinni heldur er karlar. Oft fylgir þannig sýningum útgáfa, þar sem farið er yfir ferilinn en flestar bækurnar sem nefndar hafa verið hér að ofan tengjast yfirlitssýningu með einum eða öðrum hætti. Nýleg dæmi um þetta hérlendis eru sýningar á tveim stærstu söfnum landsins: sýning Hildar Hákonardóttur (f. 1938), Rauður Þráður, á Kjarvalsstöðum árið 2023 og sýning Steinu Vasulka (fædd Steinunn Briem Bjarnadóttir, 1940), Tímaflakk, á Listasafni Íslands og Listasafni Reykjavíkur – Hafnarhúsi sem lauk í janúar á þessu ári. Það er í raun ótrúlegt að ekki hafi verið búið að fjalla um þeirra mikilvæga framlag til íslenskrar og alþjóðlegrar myndlistar fyrr en nú. Bæði Hildur og Steina voru komnar á níræðisaldur þegar loks var unnið almennilegt yfirlit um verk þeirra. Ekki seinna vænna myndu margir segja.

Árið 2024 var gefin út bók um ævistarf Guðrúnar Kristjánsdóttur (f. 1950) myndlistarkonu, sem einnig hefur unnið ötullega að myndlist hér á landi um áratuga skeið. Guðrún nam myndlist við École des Beaux-Arts í Aix-en-Provence í Frakklandi eftir að hafa stundað nám við Myndlistarskóla Reykjavíkur. Hún hélt sína fyrstu einkasýningu á Kjarvalsstöðum árið 1986 og hefur í framhaldi sýnt víða hérlendis og erlendis. Það var því löngu kominn tími til að fyrsta heildstæða yfirlitið um listakonuna kæmi út.

Þrátt fyrir að Guðrún hafi komið fram á sjónarsviðið um miðjan níunda áratuginn er fátt í verkum hennar sem tengist nýja málverkinu svokallaða sem þá var fyrirferðarmest í sýningarsölum landsins og birtist sem ærslafull, fígúratív málverk. Guðún vinnur þvert á miðla en þekktust eru ef til vill málverk hennar af snjóflekkum í hlíðum fjalla, þar sem hún skráir stöðuga umbreytingu á náttúrunni sem á sér stað þegar snjórinn tekur að hopa í leysingum. Verkin má sjá sem rannsókn á hinni sterku og allt að grafísku ásýnd íslensks landslags, þar sem landið leysist upp í abstraktform. Í listsköpun sinni fetar Guðrún þannig einskonar einstigi á milli hlutbundinnar og huglægrar túlkunnar á náttúrunni, veðurfari, árstíðum, ljósi og myrkri. Sjálf lýsir listakonan verkum sínum á afar fallegan og ljóðrænan hátt í bók sem kom út í tengslum við sýninguna Nýmálað á Kjarvalsstöðum árið 2015:

náttúran er uppsprettan

flekkótt landslag hið daglega umhverfi

formin á sífelldri hreyfingu

einsog hugmyndir um lífið

tíminn mikilvægur til að skynja og sjá

lesa í skriftina sem veðrið skráir

vinna úr sýnum og hugarsýnum

fanga þær og framkalla í ólík efni

fá form að láni og gera að táknmyndum

úrvinnslan nálæg, fjarlæg eða eitthvað þar á milli

í mörgum lögum gagnsærra lita

svo breytileikinn haldist við nánari kynni[i]

Bókin sem hér um ræðir nefnist aftur á móti Bláleiðir og hefur undirtitilinn bókverk um æviverk; Leiðarvísir um innlönd, auðn og einstigi. Hún er raunar samvinnuverk þriggja kvenna, listakonu, rithöfundar og hönnuðar; Guðrúnar sjálfrar, dóttur hennar Oddnýjar Eirar Ævarsdóttur, rithöfundar og Snæfríðar Þorsteins, hönnuðar. Það er Oddný Eir sem skrifar grunntexta bókarinnar sem skiptist í þrjá kafla auk lokaorða. Þar að auki má finna fjöldamörg brot úr textum í tengslum við sýningar Guðrúnar og búta úr viðtölum við hana síðustu 30 ár eða svo, eftir Birtu Guðjónsdóttur, Margréti Elísabetu Ólafsdóttur, Ólaf Gíslason, Kristínu G. Guðnadóttur, Ugga Ævarsson, Jón Proppé, Þorgeir Þorgeirson, Þorvald Þorsteinsson, Pétur Gunnarsson og fleiri. Snæfríð sér svo um útlit og umbrot á bókinni sem prýðir fjölda mynda af verkum hennar og úr lífi og starfi fjölskyldunnar. Bókin er fallegur prentgripur þar sem vandað hefur verið til verka í stóru og smáu, enda ekki við öðru að búast hjá þeim Guðrúnu, Oddnýju og Snæfríði sem eru þrautreyndar hver á sínu sviði.

Í fljótu bragði mætti halda að hér væri um að ræða fremur hefðbundna úttekt á ferli listakonu þar sem ævi hennar og starf væri súmmerað upp í svo til línulegri frásögn, skreyttri myndum hér og þar. Við fyrsta lestur Bláleiða verður hins vegar ljóst að hér er ekki um venjulega bók að ræða og lesandinn á það til að tapa áttum fyrst um sinn. Koma sér í ógöngur. Bókin er þannig ekki listsögulegt uppflettirit í hefðbundnum skilningi. Hún gerir heldur ekki tilraun til að setja Guðrúnu í samhengi við stefnur eða strauma myndlistarinnar nema að mjög litlu leyti. Titil bókarinnar gefur til kynna hvað bíður lesandans: „Hvað gætu leiðir inn og út úr ógöngum heitið á íslensku? Bara ógöngur? Eða auðnarleiðir? Jafnvel bláleiðir? Samanber blábrún. En orðið bláleiðir hefur hingað til aðeins verið notað um flug fugla. Oddaflug þeirra yfir hafið virðist okkur vera um bláleiðir, svo dularfullt er skipulagið.“ (107)

Ég verð að viðurkenna að ég átti svolítið erfitt með hið „dularfulla skipulag“ bókarinnar í byrjun. Sem starfandi listfræðingur og sýningarstjóri saknaði ég skrár yfir alla þá texta og viðtöl sem birtast í bókinni og sömuleiðis skrár yfir verk Guðrúnar sem þar er að finna. Slíkt hefði gert bókina að rannsóknarriti sem mætti fletta upp í og til að setja verk listakonunnar í samhengi við verk annars listafólks á ákveðnu tímabili, svo dæmi sé tekið. En um leið og ég setti mig í spor hins almenna lesanda hurfu þessar áhyggjur mínar. Texti Oddnýjar í bókinni er afar hrífandi þar sem hún fær lesandann með sér í ferðalag um höfundarverk Guðrúnar. Raunar ber bókin mjög sterk höfundareinkenni Oddnýjar og augljós tengsl eru á milli Bláleiða og (dag)bókarinnar Jarðnæði, frá árinu 2011. Báðar fjalla þær um rými, efnislega og hugmyndalega, þar sem sköpun getur orðið til. Bókin er þannig líka samræða móður og dóttur um lífið og listina. Og fleiri bætast við samtalið þegar líður á bókina, eins og segir í formála: „Skýringar bætast við skýringar, hliðartextar við hliðartexta, spássía við spássíu í þessu fjallriti sem er eins og miðaldahandrit þar sem lesa má marga texta samhliða í allsherjar marginalíu og óljóst hvar meginmáli sleppir og jaðar tekur við.“ (11) Kannski ekki furða að ég hafi villst af leið við fyrsta lestur.

Eins og áður sagði er bókinni skipt í þrjá kafla en í inngangi lýsir Oddný byggingu bókarinnar á eftirfarandi hátt:

Bókverkið er byggt í spíral. Í fyrsta hluta þess er lesanda boðið inn á vinnustofu til að dvelja þar og hlusta á bergmálið, horfa á blindramma og fylgjast með flutningi fjalla. Fyrst eins og gestur en smám saman þátttakandi í sköpunarferlinu. Í öðrum hluta slæst lesandi í för inn á hálendið og finnur ólíkar leiðir til að lesa land. Í þriðja hluta er lesandinn frjáls nemi í heimaskóla og gerir tilraunir í alkemísku eldhúsi sem rennur saman við leikrýmið. Hér þarf að finna nýjar leiðir til að nema land í harmóníu milli lífs og listar, náttúru og tilveru. (11)

Lokahluti bókarinnar, sem nefnist Bréf til Luise, er síðan „sjálfsævisögulegt uppgjör í bréfaformi“ (11) en viðtakandi bréfsins er Luise Ross (f. 1938), galleristi og listaverkasafnari sem segja má að hafi verið mikill áhrifavaldur í lífi mæðgnanna. Bláleiðir er þannig tilraunakennd bók sem í raun hentar höfundarverki Guðrúnar; Eins og áður sagði hefur ferill listakonunnar ekki fylgt ákveðnum stefnum eða straumum listarinnar og það er erfitt að setja hana í hefðbundna flokka listasögunnar. Form bókarinnar speglar á þennan hátt verk Guðrúnar og aðferðir hennar að lýsa hinni stöðugu umbreytingu náttúrunnar.

Í þessu samhengi er áhugavert að skoða nánar undirtitil bókarinnar sem gefur til kynna að hér sé um svokallað bókverk að ræða. En hvað er eiginlega bókverk? Í einföldu máli er bókverk listaverk í líki bókar, verk sem nýtir sér bókarformið með einum eða öðrum hætti í hugmyndinni sem liggur sjálfu listaverkinu til grundvallar. Hugtakið skilgreinir með þessum hætti bókina bæði sem efnislegan hlut og sem boðmiðil. Þannig hefur listafólk í gegnum tíðina ýmist lagt áherslu á ytra form bókarinnar, efnislega eiginleika hennar eða inntak bókarinnar, innihaldið sem á að lesa. Oftast sameina bókverk þó tvíeðli bókarinnar, ytra form og inntak.[ii] Gott dæmi um þetta eru bókverk Kristjáns Guðmundsson (1941-2025), til dæmis verkið Circles frá 1973. Bókin er aðeins þrjár misþykkar blaðsíður með þremur ólíkum ljósmyndum sem sýna hringlaga gárur á yfirborði vatns. Örstuttur texti við hverja mynd gefur til kynna að hver blaðsíða sé jafn þung steininum sem kastað var til að mynda gárurnar. Bók Kristjáns sameinar þannig formlega eiginleika bókarinnar og innihald hennar. Hún skapar lestrarupplifun sem er afar ólík hefðbundnum bóklestri og miðar að því að gera lesandann meðvitaðan um form og efniseiginleika bókarinnar á meðan hann les hana. Með öðrum orðum er bókarformið nauðsynlegur þáttur í útfærslu á listaverkinu. Bók sem myndlist, myndlist sem bók.

Ég er ekki viss um að Bláleiðir falli undir þessa ströngu skilgreiningu á bókverki, kannski er hér frekar um að ræða marglaga höfundaverk eða tilraunakennt yfirlitsrit. Hins vegar er lestrarupplifun bókarinnar mjög áhrifamikil og þegar best lætur rennur texti, mynd og uppsetning saman við inntak bókarinnar og bætir nýrri vídd við skilning lesandans á myndlist Guðrúnar. Við lestur bókarinnar áttaði ég mig líka á því að ég var farinn að líta upp úr bókinni í sífellu, sjá til veðurs, virða fyrir mér birtuskilyrðin, horfa til fjalla. Ekki af því að mér leiddist bókin, síður en svo, heldur vegna þess að hún tengdi saman ytri og innri heim, náttúruna umhverfis mig og efni bókarinnar. Það hef ég ekki upplifað áður.

Það er mikill fengur að Bláleiðum bæði sem bókverki og byrjunarpunkti fyrir frekari listfræðilega rannsókn á myndlist Guðrúnar Kristjánsdóttur. Og frekari skoðun og endurskoðun á verkum listakonunnar á sér reyndar þegar stað; Á  Listasafni Árnesinga í Hveragerði lauk nýverið sýningu sem nefndist Umritanir; Innsæi – Útsýni. Þar héldu Guðrún og Oddný Eir áfram samtali sínu í innsetningu þar sem sjá mátti bæði ný og eldri verk. Í febrúar á þessu ári mun Guðrún svo opna sýninguna Leiðir á Kjarvalsstöðum, fjörutíu árum eftir fyrstu einkasýningu sína á sama stað, en sýningin er sprottin upp úr bókverkinu eins og segir í tilkynningu frá safninu.

Guðrún fer eins og alltaf sína eigin leið í listinni og bókin Bláleiðir er engin undantekning: Öfugt við bækurnar sem áður hafa verið nefndar spretta nýjar sýningar upp úr bókinni, eins og fölgrænt gras sem gægist undan snjóleysingum og minnir á þekktustu verk listakonunnar.

Heiðar Kári Rannversson

[i] Hafþór Yngvason og Hulda Stefánsdóttir ritstj., Nýmálað, Reykjavík: Listasafn Reykjavíkur, 2015, bls. 76.

1 Sjá t.d. Gunnar Harðarson, „Trönurnar fljúga! Um bókagerð íslenskra myndlistarmanna“ í  Smásmíðar : tilraunir um bóklist og myndmenntir, Reykjavík: Bjartur, 1998, bls. 11-39. Greinin birtist fyrst í Tímariti Máls og menningar, 2. hefti, 1985, bls. 142-160.