Margrét Tryggvadóttir og Linda Ólafsdóttir: Einar, Anna og safnið sem var bannað börnum

Forlagið, 2024

Úr Tímariti Máls og menningar, 4. hefti 2025:

Bókin Einar, Anna og safnið sem var bannað börnum er skrifuð af Margréti Tryggvadóttur, með myndlýsingum eftir Lindu Ólafsdóttur og kom út fyrir jólin 2024, á hundrað ára afmælisári Listasafns Einars Jónssonar. Margrét er löngu búin að festa sig í sessi sem rithöfundur sem sérhæfir sig meðal annars í bókum sem miðla á einfaldan og skemmtilegan hátt fræðsluefni um myndlist til fjölskyldna og barna. Má þar nefna bækurnar Kjarval – málarinn sem fór sínar eigin leiðir og Íslensk myndlist – og fólkið sem ruddi brautina, en Margrét hefur einnig unnið Íslandsbók barnanna og Reykjavík barnanna í samstarfi við Lindu Ólafsdóttur myndhöfund.

Safn Einars Jónssonar er að engu leyti hefðbundið safn og fléttast tilurð safnsins inn í uppbyggingu Reykjavíkurborgar og þróun hennar í átt að því að verða höfuðborg menningar og myndlistar á Íslandi. Fyrri heimsstyrjöldin og aðdragandi að sjálfstæðu Íslandi tengjast einnig uppbyggingu þessa merka safns og mikið er til af heimildum, bréfum, myndum og teikningum sem skjalfesta þessa sögu.

Byggingin sjálf á sér einnig ævintýralega sögu og hún var nánast eyðilögð vegna tafa á framkvæmdum í skugga fyrri heimsstyrjaldar. Byggingin sem stundum er kölluð Hnitbjörg, því hún minnir á samnefnt fjall í norrænni goðafræði, setti strax svip sinn á borgina og skapaði dulúðlegan blæ í Reykjavík þegar safnið opnaði árið 1923. Þá voru engar aðrar reisulegar byggingar á Skólavörðuholtinu og í bókinni kemur fram að holtið hafi verið eins konar ruslahaugur allt til ársins 1930. Það gat því tekið á taugarnar fyrir Einar og Önnu að fá tigna gesti á safnið, þar sem umhverfið var heldur ruslaralegt.

Óvenjulegri safnbyggingunni var ætlað allt í senn; að hýsa Einar Jónsson myndlistarmann og eiginkonu hans Önnu, ásamt því að vera vinnuaðstaða, en einnig safn fullbúinna og hálfkláraðra verka. Í dag er safnið hvort tveggja í senn: Minjasafn og listasafn, þar sem auk listaverka Einars getur að líta fyrrum heimkynni og skrifstofu þeirra hjóna. Opinberlega er það þó skráð á lista yfir viðurkennd söfn á Íslandi sem listasafn: Listasafn Einars Jónssonar.

Einar Jónsson er einn af okkar þekktustu myndlistarmönnum enda sá fyrsti sem gerði höggmyndalist að aðalstarfi sínu. Hann var fæddur árið 1874 í Hrunamannahreppi á tímum þegar sjaldgæft var að geta barið myndlist augum á Íslandi. Hann hóf nám við Konunglega listaháskólann í Danmörku árið 1896 og stundaði það til ársins 1899. Hann ferðaðist víða, bjó í Danmörku, en einnig um tíma á Ítalíu og í Bandaríkjunum, en kom heim í lok fyrri heimsstyrjaldar með danskri eiginkonu sinni, Önnu Marie Mathilde Jónsson f. Jörgensen. Einar var einn af þeim listamönnum sem lögðu grunn að nútímamyndlist á Íslandi og tók þátt í uppbyggingu borgarinnar. Hann lést árið 1954, áttræður að aldri, og starfaði að list sinni til dauðadags.

Verk hans vekja ekki einungis aðdáun á listfengi og handverki, heldur geta þau einnig vakið upp blendnar tilfinningar og óhug. Þau kveikja á ímyndunarafli áhorfandans og löngun í þekkingu og ævintýri, vekja eftirvæntingu og spurningar, allt í senn. Viðfangsefnin fékk hann oft úr norrænni eða grískri goðafræði og íslenskri þjóðtrú. Enn fremur tókst hann oft á við þung eða krefjandi hugtök lífsins eins og elli, samviskubit og dauðann.

Þar sem ég hef aldrei gefið mér tíma til að kafa ofan í merkingarþrungna og mystíska myndlist Einars hlakkaði ég til að lesa bók Margrétar um manninn, og gerði mér í hugarlund að hún væri skrifuð sem aðgengilegur inngangur í þessi merku verk og að myndlistin, skúlptúrarnir sem margir hverjir gnæfa yfir meðalmanninn, væru leiðarljós frásagnarinnar. Hér er aftur á móti manninum sjálfum gerð skil, ævi hans, lífi og samstarfi með eiginkonunni Önnu, og áherslan lögð á að segja sögu hússins og safnsins sem þau reistu í sameiningu.

Falleg, teiknuð mynd af listasafninu prýðir fyrstu opnu bókarinnar, ásamt tveimur svarthvítum ljósmyndum af nýbyggðu safninu sem sýna bygginguna, bæði að framan- og aftanverðu. Inn á myndirnar hefur verið bætt við skemmtilegum fróðleiksmolum. Örvar benda inn á myndirnar og texti í handskrifuðum stíl uppfræðir lesandann um staðreyndir á borð við að hrafnar elski safnið og verpi oft á húsþakinu. Textinn er lipur, fróðlegur og aðgengilegur í anda Margrétar og gefur góða heildarmynd af safninu. Þar er strax dregin fram sérstaða safnsins, aldur þess og talað um að heimsókn í safnið sé líkt því að fara í tímavél. Ég get ímyndað mér að ungir lesendur verði spenntir að heyra þetta eða lesa, og vilji fá að vita meira út frá þessari grípandi opnu. Litríkur blómaútsaumur Önnu, eiginkonu Einars, prýðir saurblöð bókarinnar og heiðrar á einstaklega fallegan hátt minningu hennar, en ásamt því að vera hæfileikarík handverkskona var hún einnig safnstjóri safnsins.

Líkt og hefð segir til um er lesandinn næst fræddur um uppvaxtarár Einars í Hrunamannahreppi. Skýrt er frá auðugu ímyndunarafli hans og augljósum merkjum um listhneigð, sem foreldrar Einars, bændahjónin, áttuðu sig ekki á. Þau höfðu því miklar áhyggjur af dreymandi drengnum sem sá fyrir sér verur eða kynjamyndir í kvistum baðstofunnar, skýjunum og í náttúrunni í kringum bæinn. Textanum fylgja myndir úr landafræðibók Einars og ljósmynd af Galtafelli, torfbænum sem hann ólst upp í, ásamt teikningu af ungum dreng sem dregur upp mynd af sveitinni.

Bakgrunnur Önnu og uppvaxtarár fá einnig sérstakan kafla og því fléttað inn að á þessum tíma hafi Kaupmannahöfn verið höfuðborg Íslands og allt öðruvísi á að líta og miklu nútímalegri en Reykjavík, með háum húsum og fjölbreyttu atvinnulífi.

Einar og Anna kynntust í Kaupmannahöfn og tilhugalíf þeirra hjóna fær heilmikið rými í bókinni, eins og titill hennar gefur til kynna. Fyrsta verk Einars er einnig kynnt til leiks í tengslum við samband þeirra – Dansinn – lágmynd sem Einar gaf Önnu til minningar um fyrsta dansinn þeirra. Á þeirri opnu er einnig minnst á verkið Útlaga – eitt þekktasta verk Einars – en það var fyrsta listaverkið eftir íslenskan listamann sem Listasafn Íslands eignaðist og var til sýnis í Alþingishúsinu. Verkið hlaut einnig lof í Danmörku.

Einar heldur til Rómar og frásögninni af Ítalíuferðinni fylgir svarthvít ljósmynd af Einari við hlið skúlptúrs, án þess að titill skúlptúrsins sé nefndur. Einnig er minnst á verkið Vökumanninn sem hann vann að á meðan hann dvaldist í borginni en gaman hefði verið að sjá ljósmynd eða teikningu af verkinu. Á svarthvítri ljósmynd á opnunni má sjá Einar vinna að ónefndri höggmynd, en líklegast er Vökumaðurinn fyrir aftan hann, á sömu ljósmynd.

Samkvæmt bókinni snýr Einar heim til Kaupmannahafnar eftir ferðalög og Rómardvöl og alltaf bíður Anna á hafnarbakkanum eftir sínum manni. Eftir heimkomu til Kaupmannahafnar tók hins vegar við „vinna og ströggl“ eins og kaflinn nefnist. Hér er minnst á erfiðan efnahag en útskýrt hvernig Einar hélt ótrauður áfram að vinna að list sinni og hafði í sig og á með einstaka pöntuðum verkum á borð við brjóstmyndir. Á opnunni eru myndir af fallegum lágmyndum sem Einar skar í nælu og gaf Önnu og sýna hana öðrum megin og Einar hinum megin, ásamt ljósmynd af Önnu með næluna. Heila síðu prýðir falleg, svarthvít ljósmynd af Einari í listasafninu, þar sem hann stendur í vinnusloppi á milli tveggja höggmynda sem heita Fornlistin og Demantur. Spurt er:„Hvaða risakrumla er nú þetta?“ En umrædd risakrumla sem spurt er um er því miður ekki mjög sýnileg þar sem ljósmyndin sker á helming verksins.

Í kaflanum „Merkishausar og standandi menn uppi á palli“ er fróðlegt að sjá muninn á minnismerki um Jónas Hallgrímsson, eins og það var pantað annars vegar og hins vegar þann Jónas sem Einar vildi sýna. Þarna er minnismerkjunum stillt upp hlið við hlið með lituðum bakgrunni, en með því að stilla þessum myndum saman er lögð áhersla á muninn á nálgun Einars í höggmyndalist og því sem samtíminn vildi fá að sjá í almenningsrými, á augljósan og myndrænan hátt.

Kaflinn „Heimferðin“ er falleg opna sem sýnir skissur af Háborginni sem Einar sá fyrir sér að ætti að rísa á Skólavörðuholti umhverfis safnið hans og skissu af safninu, ásamt ljósmynd af gjafabréfinu þar sem Einar gerði samning við Alþingi um að byggja hús yfir verk sín og þau Önnu, gegn því að öll hans verk yrðu eign ríkisins.

„Safnið sem var bannað börnum“ er titillinn á kafla, einni opnu, sem sýnir ljósmynd af bröggum og fallega teikningu af Einari og Önnu að dansa í kringum jólatré með börnum, innan um risavaxna skúlptúra Einars. Einar og Anna höfðu um langt skeið þann sið að bjóða fátækum og veikum börnum, sem bjuggu í braggahverfinu á Skólavörðuholtinu, á jólahátíð á hverju ári. Börnin fengu kökur og súkkulaði og svo var sungið og dansað í kringum jólatré í bláa salnum. Fram kemur að Einar og Anna eignuðust engin börn sjálf, en að börn vina þeirra hafi verið þeim kær og ávallt velkomin á heimilið þeirra á Listasafninu. Það virkar því dálítið mótsagnakennt að safnið skyldi hafa verið bannað börnum þar sem Einar og Anna virðast hafa verið mjög barngóð. Hér mætti útskýra aðeins betur þessa mótsögn, útlista af hverju börnum hafi verið meinaður aðgangur að safninu, en söfn af þessu tagi voru ný af nálinni á Íslandi og ekki þótti sjálfsagt að börnum væri leyft að vera innan um rándýra listgripi og var Einar á þeirri skoðun líkt og fleiri.

„Verkin hans Einars“ nefnist kafli í lok bókar og er staðsettur á blaðsíðu 42 af alls 52 síðum, en þá var mig farið að lengja eftir því að lesa nánari útskýringar á verkum Einars. Þar eru talin upp fimm verk á tveimur blaðsíðum: Hvíld, Vernd, Útlagar, Ýmir og Auðhumla og Aldir aldanna. Þeim fylgir góður útskýringartexti, en ef til vill hefði verið sniðugt að teikna við hlið þeirra barn að skoða verkið svo hægt væri að sjá fyrir sér hlutföllin. Annað sem hefði verið gott að vita er hvort öll þessi verk væri að finna á safninu. Þar sem ekki má hrófla við verkunum ættu þau ávallt að vera á sama stað og tilvalið að gera leik úr því að finna þau þegar lesandinn kemur á safnið. Þannig væri bókin virkari leiðarvísir fyrir börn, fjölskyldur þeirra og kennara.

Bókin Einar Anna og safnið sem var bannað börnum, er vegleg og vel unnin bók með sagnfræðilegum staðreyndum – ljósmyndum, sögulegum bréfum, pappírum og skissum í bland við fallegar myndlýsingar Lindu Ólafsdóttur. Textinn er lipur og vel fram settur, með spurningum sem er beint til barna, sem hefðu jafnvel mátt vera fleiri. Á köflum þyrsti mig í frekari upplýsingar um verkin sjálf og að þeim yrði gert hærra undir höfði og ég velti fyrir mér hvort það hafi verið besta uppsetningin að telja upp fimm af verkum Einars í lok bókar á tveimur blaðsíðum í stað þess að flétta þeim meira inn í frásögnina. Almenn myndlistarfræðsla hefði verið kærkomin viðbót við söguna um Einar. Stundum er gert ráð fyrir grunnþekkingu lesenda á vissum myndlistarhugtökum í stað þess að nýta tækifærið og útskýra þau: Brjóstmynd, portrettmynd og lágmynd, ásamt því að skýra þau hugtök sem koma fram í köflunum, á borð við höggmynd, styttu og minnisvarða. Minnismerki fær þó fína útskýringu með tilvitnun í orð Einars: „Standandi maður uppá palli“. Garðurinn við safn Einars Jónssonar er eins konar ævintýri, falinn demantur í miðri borg, leynigarður sem geymir dularfull verk Einars, en um leið ákveðinn lykill sem getur opnað gestum dyrnar að myndlist hans. Garðurinn er opinn alla daga, allan sólarhringinn, og þar má finna risaverk sem verða enn þá magnaðri og draugalegri með ljóskösturum sem lýsa þau upp í skammdeginu. Sagan segir að Einar hafi eyðilagt nokkrar gifsstyttur sem hann var ekki nógu sáttur við og grafið í garðinum. Því eru gerð góð skil í bókinni í samhengi við verkið Fornlistin, en aðeins höfuð af verkinu finnst í dag á meðan ljósmyndir af því sýna heila manneskju.

Einarsgarður, líkt og garðurinn er alla jafna kallaður, er afrek hvað varðar aðgengi og sýnileika myndlistar og á engan sinn líka á Íslandi. Með því að heimsækja garðinn má segja að skref sé tekið í átt að því að gerast aðdáandi höggmyndarlistar. Margir Íslendingar eiga minningar frá garðinum og enginn gleymir því þegar hann heimsótti garðinn í fyrsta skipti. Einarsgarður með augum barns er uppspretta endalauss ævintýris sem er á köflum verulega ógnvekjandi. Garðurinn er stútfullur af fróðleik, sögum og sýnir listfengi verka Einars Jónssonar. Því fannst mér full ástæða til að gefa garðinum meira rými í bókinni en hann er aðeins nefndur tvisvar sinnum. Annars vegar á opnu sem sýnir yfirlit yfir útilistaverk í Reykjavík og hins vegar á korti af borginni sem sýnir hvar verk Einars eru staðsett. Þá eru teknar saman upplýsingar um garðinn í einni málsgrein aftarlega í bókinni. Þar kemur fram að höggmyndagarðurinn hafi verið opnaður 1983 í tilefni af 60 ára afmæli safnsins og að þar séu 26 bronsverk sem hægt sé að skoða á nóttu sem degi allan ársins hring.

Í heildina gefur bókin góða innsýn í lífshlaup Einars og Önnu, ásamt því að vera innlit í uppbyggingu Reykjavíkur á áhugaverðum tíma. Hún minnir til dæmis á kjör borgarbúa sem sumir hverjir bjuggu í bröggum á Skólavörðuholtinu. Ég hefði aftur á móti viljað fá dýpri innsýn og meiri fræðslu um verk Einars Jónssonar, en bókin lýsir merkilegri sögu frumkvöðuls í íslenskri myndlist sem átti sinn þátt í að efla sjálfsmynd þjóðar sem var að stíga skref í átt að sjálfstæði.