Þröstur Ólafsson: Horfinn heimur

Mál og menning 2023

Úr Tímariti Máls og menningar, 4. hefti 2025:

Fyrir framan mig liggur bók Þrastar Ólafssonar (f. 1939), Horfinn heimur: minningaglefsur (2023), sem er – og er ekki – ævisaga höfundar. Þröstur hefur komið víða við á löngum ferli í bæði menningarlífi og stjórnmálum. Hann er hagfræðingur að mennt – en frásögnin hefst einmitt á för hans til náms í Þýskalandi á sjötta áratug síðustu aldar – hefur verið framkvæmdastjóri Sinfóníuhljómsveitar Íslands og í forsvari fyrir Máli og menningu, auk þess sem hann hefur sinnt störfum fyrir verkalýðshreyfinguna og verið aðstoðarmaður ráðherra. En bókin er ekki beinlínis, líkt og Þröstur bendir sjálfur á, frásögn um ævi hans, heldur tekur hún fyrir ákveðin þemu sem hafa verið fyrirferðarmikil í störfum hans. Þannig má kannski nefna þetta „starfsævisögu“. Þessi þemu eru pólitísk, hugmyndafræðileg, jafnvel heimspekileg og varpa ljósi á þróun íslensks samfélags á 20. öld. Þröstur er hagfræðingur en hefur með áhuga sínum á stjórnmálum og menningu oftar en ekki verið í miðju margra þeirra átaka sem settu svip sinn á öldina sem leið og upphaf þessarar aldar. Kalda stríðið er fyrirferðarmikið í sögunni, enda er Þröstur yfirlýstur jafnaðarmaður og með einstaka sýn á það átakatímabil íslenskrar nútímasögu.

Þegar ég settist niður með bókina var ekki laust við að ég þyrfti aðeins að anda mig inn í lesturinn. Það er ekki Þresti að kenna, ekki þannig. En ég er komin með ákveðið óþol fyrir pólitískum endurminningum þar sem lykilaðilar, „leysa frá skjóðunni“ eftir að hafa þagað alla starfsævina. Það er svo margt í þeirri orðræðu sem angrar. Fyrst er það hugmyndin um að enginn sé kúgaðri en karlmenn sem hafa verið í miðju valdsins alla ævi. Svo hugmyndin um að þeir hafi hingað til setið á sér og ekki deilt sjónarmiði sínu – og svo þessi titringur sem alltaf var í gamla daga um hver myndi gefa út hvaða útgáfu af veruleikanum. Hver hafði skrifað dagbók, hver geymdi bréf og hvenær fær allt að flakka? Þessir höfundadraumar íslenskra valdamanna hafa hangið eins og damóklesarsverð yfir stjórnmálunum. En tilheyra líka öðrum tíma, nú eru flestir búnir að kjafta frá á samfélagsmiðlum áður en dagurinn er liðinn og lítið eftir fyrir endurminningarnar.

Svo þrátt fyrir mikinn áhuga á pólitík þá glími ég við innri mótþróa gagnvart pólitískum endurminningum, þetta er einhvers konar bæld reiði yfir því að þurfa fyrst að lifa með íslenskum stjórnmálum og svo að þurfa að upplifa þau sem endurtekið efni í menningunni. En kvíðinn var óþarfur. Þó að það sé vissulega þráður í þessu verki sem snýr að því að gera upp stór pólitísk mál og segja frá því sem gerðist „á bak við tjöldin“, þá er þessi bók í grunninn svo margt annað.

Þröstur er á köflum hispurslaus og gengur nærri sjálfum sér, sérstaklega í persónulegum málum, og það á hátt sem hvetur til umhugsunar. Þetta er íhugul frásögn um stöðu mannsins gagnvart samtíma sínum og samferðamönnum, sem veitir lesanda skilning á þeim málum sem forystumenn stjórnmála þessa tíma flæktust í. Bókin hvetur líka til umburðarlyndis gagnvart fortíðinni, titill greinarinnar er fenginn frá Þresti, „flest orkar tvímælis þá gert er“, og minnir á að niðurstaða mála samræmist ekki endilega því markmiði sem farið var af stað með í upphafi. Það sé mikilvægt að miðla málum en að sama skapi þurfi menn að gera upp við sig hvaða kröfur séu ófrávíkjanlegar.

Róttækur femínismi

Þröstur setur fram vel rökstudda gagnrýni á flestar þær stefnur sem einkennt hafa vinstri-miðju íslenskra stjórnmála. Verkið er byggt upp á þann veg að höfundur veltir aftur og aftur upp sömu þemum og verður gagnrýni hans því sífellt þéttofnari, og ávallt tengd sögulegum atburðum og heimspekilegri – og jafnvel trúarlegri – afstöðu. Þetta stílbragð höfundar ýtir þannig undir vel ígrundaða skoðun á þeim aðstæðum sem mótað hafa íslenskan nútíma. Nema hvað snertir það sem hann kallar róttækan femínisma og réttindabaráttu „þröngt“ skilgreindra hópa. Eins og þegar höfundur staðhæfir að Alþýðuflokkurinn hafi klofnað í félagslegan popúlisma Flokks fólksins og róttækan femínisma Samfylkingarinnar, sem má auðvitað færa rök fyrir – en væri gaman að skoða betur. Á einum stað skrifar Þröstur: „Nú var þessi síunga umbótastefna látin víkja sæti fyrir hugmyndafræði róttæks femínisma sem er ekki jafnaðarmennska“ (bls. 153).

Hér snertir Þröstur á umræðu sem hefur litað kvennahreyfinguna frá upphafi – eru kvenréttindi stéttabarátta? Er baráttan fyrir jafnrétti kynjanna það sama og barátta fyrir jafnrétti? Á öðrum stöðum í bókinni er ljóst að höfundur tengir þennan róttæka femínisma við einstaklingshyggju, en rökstyður það ekki mikið. Það væri áhugavert að fá betri innsýn inn í þær hugleiðingar sem hér liggja að baki og geta gert betri grein fyrir hvaða einkenni femínismans er átt við, en kvenréttindabarátta er auðvitað margþætt stefna sem þarf að þola gagnrýni. Sú gagnrýni sem hér birtist gerir lítið annað en að staðfesta fyrirframmótaðar skoðanir lesanda. Sem er leiðinlegt, því það er fullt tilefni til þess að eiga þetta samtal, bæði milli kynjanna og á milli kynslóða.

Sama má segja um hvítþvott Þrastar á þýskum krötum, sem samkvæmt honum er eina aflið sem barðist fyrir lýðræði milli styrjalda. Þó þýskur sósíaldemókratismi sé vissuleg mikilvægt afl í baráttu fyrir jafnrétti þá ber hann líka ábyrgð á þeirri þróun sem varð. Þar myndu Rósa Luxemborg og Klara Zetkin líklega hafa einhverju við að bæta.

Rétttrúnaður

Þröstur tengir það sem hann kallar róttækan femínisma og hinsegin baráttu við rétttrúnað og dómhörku, sem orðið hafi til vegna þess að hreyfingin hafi misst tengsl sín við verkafólk. En í þessari þróun birtist grundvallarharmleikur vinstrimanna, því með auknum réttindum og betri kjörum hefur fjölmennur hópur færst úr láglaunastétt í millistétt og þar með er sú stéttarsamstaða sem knýr framfarir klofin. Og það er væntanlega hárrétt þegar Þröstur bendir á að ungt baráttufólk í dag tengi betur við gleðigönguna en við baráttudag alþýðunnar. En það er mikilvægt að muna að hluti vandans er – og var – getuleysi verkalýðshreyfingarinnar þegar kom að því að lyfta réttindabaráttu minnihlutahópa.

Barátta hinsegin fólks er mikilvæg og nauðsynleg til þess að tryggja þessum hópi öryggi og lífsviðurværi – sem hefði einfaldlega átt að vera hluti af baráttu alþýðuhreyfingarinnar frá upphafi. Sama á við um stöðu fatlaðra. Það er ágætt að félagshyggjan, eins og Þröstur bendir á, sé framhald af kristinni hugmyndafræði um að hjálpa sínum minnsta bróður. En staðreyndin er engu að síður sú að réttindabaráttu fólks með fötlun er alfarið haldið uppi af þeim sjálfum, enda hafa þau verið – og eru enn í dag – útilokuð frá verkalýðshreyfingunni. Þannig er þessi tvístrun í réttindabaráttu ekki bara, eins og höfundur skýrir það, birtingarmynd flekaskila í samfélagsþróun, þar sem samfélagshyggja víkur fyrir einstaklingshyggju, heldur einnig birtingarmynd vinstrimiðju sem löngum hefur verið alltof upptekin af því að tala fyrir réttindum heilbrigðra, gagnkynhneigðra verkamanna.

Skrímsladeild vinstrimanna

Eitt það áhugaverðasta við endurminningar Þrastar er hvernig hann afhjúpar skrímsladeild vinstrimanna. Það hefur löngum verið alþekkt að hægrimenn beiti skrímslum sínum til þess að klippa á vængi andstæðinga sem þykja fljúga of nálægt hagsmunum þeirra. En einhvern veginn hefur vinstrimönnum tekist að láta líta út fyrir að þeir séu mun siðaðri í opinberri umræðu.

En vissulega eru framin pólitísk myrkraverk í nafni allra isma – hvort sem það er róttækur femínismi, sósíalismi eða sérhagsmunastefna íhaldsins. Vinnubrögðin eru einföld en virka vel – hvort sem það er útilokun (e. blacklisting), starfsbann (þ. Berufsverbot) eða slaufun (e. cancel culture). Þessi einlæga frásögn Þrastar af reynslu sinni og annarra er gott tilefni til þess að taka uppgjör við þetta lýti sem virðist vera fylgifiskur stjórnmálanna.

Hann lýsir vel hvernig hann verður einn daginn meðvitaður um að hann sé fallinn í ónáð, hvernig þöggunin birtist honum og honum býðst aldrei að svara fyrir sig – því hann fær aldrei að heyra ásökunina. Það er þakkarvert að Þröstur treysti lesendum fyrir þessari lífsreynslu, og alls ekki sjálfsagt, en ef það á nokkurn tímann að vera hægt að gera upp við þessi skrímsli, þarf fyrst og fremst að horfast í augu við þau.

Íslenskt þjóðfélag birtist lesanda sem innantóm harðneskja, í þessum lýsingum Þrastar, sem samfélag sem hefur lotið í lægra haldi fyrir einstaklingshyggju og efnishyggju, þar sem ekkert skjól er að finna, ekki einu sinni í bræðralagi byltingarmanna – því þar er barist jafnvel enn harðar en við auðvaldið. Við þetta bætast svo gengisfellingar, vaxtavextir og andúð á öllu sem kemur erlendis frá. Ekki beint huggulegt.

Kræklótta íslenska birkið

Höfundur fer yfir sögu Evrópu og beitir þar sinni einstöku innsýn í samfélags- og efnahagsþróun álfunnar. Um leið setur hann þróun íslenskra stjórnmála í stærra samhengi og gerir grein fyrir því hversu skaðleg þjóðernisstefnan hefur verið íslenskum stjórnmálum. Þó að það hafi vissulega verið í takt við alþjóðlega þróun í átt til lýðræðis og velsældar þegar Fjölnismenn, innblásnir af rómantík, gerðu þjóðernið að miðju menningarinnar, þá hefur þessi áhersla verið íslenskum almenningi dýr. Í skjóli hennar hafa sérhagsmunir fárra fengið að blómstra og þjóðfélagið í heild orðið af mikilvægri þróun.

Þar er vinstrihreyfingin ekki undanskilin, enda hefur þjóðernisrómantík fengið að blómstra þar óhindrað áratugum saman. Þröstur sýnir ágætlega fram á hversu dýrkeypt það hefur verið – bæði hagfræðilega og pólitískt. Það er hér sem gagnrýni hans á einstaklingshyggjuna verður skýrust og skortur á sameiginlegri samfélagssýn á Íslandi mest áberandi. Það er hvernig Íslendingar fórna í sífellu meiri hagsmunum fyrir minni.

Það er auðvitað augljóst að hér er á ferðinni höfundur sem er sannfærður Evrópusinni, en hann færir líka góð rök fyrir þeirri afstöðu sinni. Það sem kannski vekur til mestrar umhugsunar er greining Þrastar á því hvernig þjóðernisstefnan verður miðlægt afl á vinstrivængnum og hvernig sú áhersla hefur þvælst fyrir í gagnrýni á auðvaldið. Í þeim köflum sem Þröstur fjallar um umhverfismál – og þá einnig um störf bróður síns, Guðmundar Páls – verður það skýrt að öll þessi takmarkalausa föðurlandsást stjórnmálaelítunnar hefur ekki dugað til þess að verja landið fyrir eyðileggingu.

Karlmennskur

Þröstur lýsir uppvexti í bændasamfélagi og síðar á vertíð, þar sem lítið rými var fyrir viðkvæmni og „veimiltítuhátt“. Þessar pælingar finnast mér verulega áhugaverðar og stinga í stúf við svo margt annað í þessari annars frábæru bók.

Fyrst er undarlegt að þetta þol gagnvart hörku og viðbjóði skuli í orðræðunni vera tengt eðli karlmanna. Ekki held ég að störf verkakvenna hafi verið mikið skárri – og nefnir Þröstur sjálfur kvenkokk sem þurfti að hætta störfum eftir að hafa fengið pönnufeiti yfir sig í vondu veðri. Svo er það auðvitað hitt: að einfeldningslegar hugmyndir um karlmennsku hafi verið notaðar sem svipa á verkalýðinn frá upphafi, menn látnir vinna sig í hel í hennar nafni.

Auk þess hafa mörg okkar bestu skálda verið vænd um aumingjadóm og leti – aftur í nafni þessarar blessuðu karlmennsku. Þess vegna á ég erfitt með að skilja þörf Þrastar á því að endurreisa þetta hugtak. Hann skrifar meðal annars:

Karlmennska var sögð vera annað orð yfir ofbeldi gegn konum og barsmíðar á börnum. Það var gert útlægt úr orðaforða tungunnar. Kynjaþvætt málnotkun fór að ryðja sér til rúms samhliða pólitískri rétthugsun (bls. 73).

Þessi umræddi rétttrúnaður myndi líklega benda á að það séu til margar karlmennskur – tengdar mismunandi menningu, hagsmunum og sögulegum aðstæðum. Vonandi verður sú karlmennskuímynd sem réð ríkjum um miðbik síðustu aldar ekki reist við að nýju. Því eins og Þröstur bendir sjálfur á þá hafa yngri kynslóðir grætt mikið á breyttri afstöðu til hlutverka kynjanna.

Einlægni og eftirsjá

En annars litast texti Þrastar alls ekki af klassískri karlmennsku. Hér eru engar stórkarlalegar yfirlýsingar í anda Sinatra – um að sjá ekki eftir neinu – eða einhverjir kúrekastælar. Hér er á ferðinni vel skrifuð frásögn af lifuðu lífi.

Þröstur hefur á sinni starfsævi haft ótrúlegan eiginleika til þess að sameina fjármálavit og listrænan metnað. Sú gáfa er sjaldgæf og hefur réttilega veitt honum fjölda tækifæra í starfi. Auk þess er Þröstur pragmatískur – sem er einnig sjaldgæfur kostur í íslenskri umræðu. Hugmyndafræði hans víkur auðveldlega fyrir dagsverkinu og raunveruleikanum.

Þessir hæfileikar hafa gert honum kleift að taka þátt í mörgum mikilvægum köflum Íslandssögunnar – en líka að segja frá þeim. Þröstur dregur ekkert undan og er jafn gagnrýninn á eigin hlut og annarra. Það eru sérstaklega lokakaflar bókarinnar sem snerta við lesanda, þar sem höfundur fer yfir fórnarkostnaðinn við störf í fremstu röð.

Það eru væntanlega margir sem tengja við þessar hugleiðingar, þó fáir hingað til hafi sett þær á blað. Sterkasta vopn Þrastar er efinn sem hann sjálfur rekur til þýskrar efahyggju. Efinn gerir honum kleift að takast á við hugmyndir og orðræðu liðinna tíma.

Eins og flestar hugsandi verur sér Þröstur loftlagsvandann sem stærstu tilvistarkreppu mannsins. Í hugmyndum hans um samfélagssýn andspænis einstaklingshyggju er að finna lykilspurningar sem varða framtíðina. Hversu miklu eru samfélög tilbúin til að fórna á altari einstaklingshyggjunnar? Hvernig komumst við í gegnum loftslagsbreytingar og allt sem þeim fylgir með lýðræðið í heilu lagi?

Frásögn Þrastar minnir á að flest orkar tvímælis, þau markmið sem sett eru í dag eru ekki endilega þær niðurstöður sem verða til á morgun. Nauðsynlegt er að læra af reynslunni og vera vakandi. En fyrst og fremst að sýna umburðarlyndi og vinna í anda náungakærleika – annars er þetta ekkert gaman.