Guðjón Friðriksson: Börn í Reykjavík.

Mál og menning, 2024.

Úr Tímariti Máls og menningar, 2. hefti 2025:

Árið 1951 sendi rithöfundurinn Gunnar M. Magnúss frá sér bókina Reykjavíkurbörn. Þar brá hann upp tuttugu hnyttnum eða ljúfsárum augnabliksmyndum af atvikum tengdum börnum sem hann hafði kynnst á nærri tuttugu ára kennsluferli í Austurbæjarskólanum. Margar frásagnanna voru með samfélagslegan brodd – sögðu frá drengjum sem undu ekki í skóla en stukku í eyrarvinnu þegar færi gáfust eða sagan af hálf-norskri stúlku sem skrópaði á útgáfudögum Fálkans og seldi blaðið til að kaupa mjólk fyrir ungbarnið á blásnauðu heimilinu (síðarnefnda frásögnin ratar í bókina Börn í Reykjavík á bls. 188). Oftar en ekki segist höfundur hafa breytt nöfnum barnanna en í lokin rekur hann hvernig þeim hafi farnast í lífinu á þann hátt að kunnugir hljóta oft að hafa getað giskað á hverja um ræddi. Með miklum þunga útskýrir gamli barnakennarinn í lokaorðum sínum að börnin í bókinni hafi komist til manns og orðið nýtir þjóðfélagsþegnar.

Reykjavíkurbörn var um margt óvenjuleg barnabók á tímum þar sem höfuðstaðurinn var rétt að hætta að biðjast afsökunar á sjálfum sér varðandi uppeldi barna sinna. Í marga áratugi hafði sú skoðun verið ríkjandi að Reykjavík væri óholl og siðspillandi á meðan sveitin væri sá staður sem best væri fallinn til að þroska og efla börn og unglinga. Þetta viðhorf kom skýrt fram í barnabókum, sem margar hverjar voru raunar samdar af Gunnari sjálfum og kollegum hans í Austurbæjarskólanum, þrátt fyrir að kennarastofan hefði orð á sér fyrir vinstriróttækni, svo mjög að borgaralegar fjölskyldur hikuðu jafnvel við að senda börn sín þangað til náms. Kunnuglegt stef í slíkum bókum voru bæjarkrakkar á refilstigum sem fóru í sveit til að komast til þroska. Það varð reykvískum foreldrum keppikefli að koma börnum sínum, einkum drengjunum, í sveit á sumrin og eins miðuðust mörg úrræði félagsmálayfirvalda og áhugamannafélaga að því að skapa börnum úr vondum aðstæðum skjól utan þéttbýlisins.

Þessi sjónarmið byggðust að miklu leyti á fortíðarþrá. Reykvíkingar voru flestir af fyrstu eða annarri kynslóð á mölinni og vildu að börn þeirra fengju uppeldi sem líkast sínu eigin eða foreldra sinna. Ofurkapp margra á að koma sér upp sumarbústöðum fyrir utan bæinn var af sama meiði. Þá voru viðhorf til barnavinnu önnur en síðar tíðkuðust. Sjálfsagt þótti að börn ynnu langan vinnudag við landbúnaðarstörfin, á sama tíma og blaðasala barna í miðbænum var litin hornauga.

Gatan var leikvöllurinn

Vissulega var margt réttmætt í gagnrýni á aðstæður í Reykjavík. Íbúum hafði fjölgað hratt án þess að innviðir næðu að fylgja á eftir. Göturnar, helsta leiksvæði barnanna, voru forarsvað stærstan hluta ársins. Nýjar skólabyggingar voru ekki fyrr komnar í gagnið en þær voru orðnar tví- og þrísettar og heilsuspillandi húsnæði gerði ungviðið viðkvæmt fyrir hvers kyns sjúkdómum. Stundum var þó munur á upplifun fólks og veruleikanum. Þannig benti Anna Dröfn Ágústsdóttir á það í meistaraprófsritgerð sinni í sagnfræði árið 2010 að þrátt fyrir afleitt orðspor Reykjavíkur hafi barnadauði verið minni þar en annars staðar á landinu. Skýringarnar á því felast væntanlega í betra aðgengi að læknum og heilbrigðisstarfsfólki, auk þess sem kúamjólkurskorturinn í bænum olli því að mæður höfðu börn sín fremur á brjósti en almennt tíðkaðist.

Í Börnum í Reykjavík gengur sagnfræðingurinn Guðjón Friðriksson á hólm við gömlu staðalmyndirnar um Reykjavík sem óhollan uppvaxtarstað ungmenna. Skipulögð leiksvæði voru löngum af skornum skammti og var stofnun Barnavinafélagsins Sumargjafar árið 1924 meðal annars ætlað að bæta úr því. En í þéttbýlinu fólust tækifæri ekki síður en vandamál. Í Reykjavík safnaðist upp besta og nýjasta þekking í uppeldisfræði barna og á kennsluháttum í skólum. Þegar farið var að mæla námsárangur með samræmdum hætti reyndust reykvísk börn standa sig betur en jafnaldrar þeirra annars staðar á landinu, þvert á það sem margir höfðu búist við. Reykjavík varð einnig miðstöð kennslu og þjónustu við börn með ýmiss konar fötlun eða skerðingar hvaðanæva að. Fréttir af alvarlegum barnaverndarmálum tengdust vissulega oft höfuðstaðnum en það gat einnig verið birtingarmynd þess að málefnum barnaverndar væri betur sinnt þar en annars staðar.

Börn í Reykjavík er veglegt rit, hnausþykkt og ríkulega myndskreytt. Það er samið í tilefni af aldarafmæli Sumargjafar og hafa aðstandendur og höfundur ákveðið að það skyldi ekki vera hefðbundin saga þeirra félagasamtaka, heldur fjalla um allt það sem tengdist börnum í Reykjavík frá seinni hluta nítjándu aldar til samtímans. Jafnvel má segja að sú ákvörðun að draga ekki sérstaklega fram sögu verkkaupans gangi of langt á köflum, þar sem félagið er fyrst nefnt á nafn á síðu 80 og stofnun þess ekki rakin fyrr en á síðu 144. Nær ekkert er vikið að fjárhagslegum forsendum félagsins og uppbyggingu þess, ef undan er skilin merkjasala á sumardaginn fyrsta. Umsvifin voru þó ærin en þegar mest var rak Barnavinafélagið Sumargjöf fjórtán leikskóla í borginni.

Ævisöguhallinn

Samkvæmt gildandi lögum teljast ungmenni börn allt til átján ára aldurs. Í verkinu er hins vegar að mestu miðað við aldurinn fram að kynþroskaskeiði og fellur unglingamenning því að mestu utan umfjöllunarefnisins bókarinnar. Verður það að teljast skynsamleg ráðstöfun enda verkefnið æði víðfemt fyrir. Tengja má flestöll málefni samfélagsins við börn með einum eða öðrum hætti, hvort sem það eru menntamál, heilbrigðismál, félagsmál eða menning. Ef gera hefði átt öllum mögulegum þáttum ítarleg skil hefði niðurstaðan orðið margra binda ritröð. Engu að síður saknar forvitinn lesandi dýpri umræðu um staka málaflokka, svo sem íþróttir þar sem fjölmenn íþróttafélög á borð við Fjölni og Breiðholtsliðin ÍR og Leikni eru ekki nefnd á nafn né vikið að vinsælum íþróttagreinum seinni áratuga. Þess í stað eru tiltekin ýmis skammlíf fótboltafélög stráka frá fyrri hluta síðustu aldar, þar sem helstu heimildir eru fjörutíu ára gamlar félagssögur elstu Reykjavíkurliðanna.

Hér komum við raunar að einu megineinkenni verksins: það er framþungt í frásögn sinni. Í stað þess að drekkja lesendum í talnasúpu eða miðla gögnum með stöpla- og skífuritum, eins og hefði þó auðveldlega verið unnt, kýs höfundur að bera frásögnina áfram með fjölda tilvitnana í minningarbrot gamalla Reykvíkinga. Niðurstaðan er skemmtilegur texti sem dregur upp lifandi fortíðarmyndir. Minningarbrotin eru felst fengin úr ævisögum viðkomandi einstaklinga, ýmist rithöfunda eða fólks sem þekkt varð af öðrum störfum. Að auki hikar höfundur ekki við að skrifa frá eigin brjósti og rifja upp minningar frá uppvaxtarárum sínum þar sem það á við.

Eins og gefur að skilja beina þessar heimildir kastljósinu að tilteknum tímabilum. Mikil breyting hefur orðið á framboði og eðli æviminningabóka í gegnum tíðina og augljóslega liggur lítið af slíkum bókum eftir yngri kynslóðirnar, enn sem komið er í það minnsta. Fyrir vikið eru æskuminningar barnasprengjukynslóðarinnar svokölluðu afar fyrirferðarmiklar í Börnum í Reykjavík, með ærslafullum þrjúbíósferðum, minnisstæðum kennurum úr rótgrónustu barnaskólunum, lýsisgjöfum og ljósalömpum. Minna fer fyrir reykvískum börnum síðustu fimmtíu ára í frásögninni, ef undan er skilin umfjöllun um fjölgun barna af erlendum uppruna. Er þar þó um að ræða tímabil sem einkennst hefur af miklum samfélagslegum og tæknilegum breytingum.

Það er vandaverk að skrifa bók um efni sem spannar 150 ár, þar sem höfundur þarf að ákveða hvort verkið skuli fyrst og fremst taka mið af efnisflokkum eða vera í tímaröð. Hvorug aðferðin er gallalaus þar sem önnur kallar á að stokkið sé í sífellu fram og aftur í tíma en hin gerir það að verkum að umfjöllun um einstök efni dreifist út um allt. Höfundur Barna í Reykjavík nær vel að þræða einstigið milli þessara tveggja aðferða. Verkið fylgir í grunninn tímaröð en skiptist þó upp í kafla þar sem einstökum viðfangsefnum eru gerð skil. Þessi skipting gengur langoftast upp, þrátt fyrir fáeinar endurtekningar og stöku kafla sem virðast skringilega staðsettir. Þannig er kafli um slys á börnum nær alfarið helgaður bílslysum og umferðaröryggi, en í öðrum kafla um „Leiksvæði fram til tölvualdar“ má lesa um skelfileg banaslys á byggingarlóðum sem börn gerðu sér að leikvelli.

Í sól og skugga

Það eru fleiri skuggahliðar lífs barnanna í borginni til umfjöllunar en slysfarir. Hér er víða rakin ljót saga um slæma meðferð á börnum, svo sem einelti í garð fátækra þar sem fullorðið fólk gekk jafnvel harðast fram. Fjölskyldum var lengi sundrað vægðarlaust sakir fátæktar og eftir að sá siður aflagðist tíðkuðu yfirvöld það lengi að stíga inn í erfiðar aðstæður barna með því að skilja þau frá foreldum sínum og setja í umsjón stofnana, sem flestar voru reknar af góðum hug en hafa ýmsar hverjar illa staðist dóm sögunnar. Höfundur hikar ekki við að nafngreina menn sem hafa ýmist verið sakaðir um eða hlotið dóma fyrir að brjóta gegn börnum sem þeim var treyst fyrir. Rekstur alræmdra vöggustofa Barnaverndarnefndar og Thorvaldsensfélagsins, sem reknar voru út frá þeim kenningum að forðast bæri að sýna börnunum hlýju og mynda persónuleg tengsl, er rakinn allítarlega. Sú frásögn vísar þó ekki til ítarlegrar rannsóknarskýrslu sem skilað var til borgarstjórnar á árinu 2023, heldur er látið nægja að nefna tilvist hennar.

Sem fyrr segir prýðir mikill fjöldi mynda Börn í Reykjavík. Þær eru allar prentaðar í gráum eða brúnum litatón, einnig nýrri myndirnar sem teknar hafa verið í lit. Það styrkir heildarútlit bókarinnar þótt eflaust hefðu ýmsar þeirra notið sín prýðilega með björtum og skærum litum. Myndritstjórn var í höndum höfundar sjálfs og Margrétar Tryggvadóttur sem er okkar langbesti og afkastamesti myndritstjóri. Úlitshönnun Alexöndru Buhl er sömuleiðis með miklum ágætum.

Börn í Reykjavík hefur hlotið mikið lof og hlaut verkið Íslensku bókmenntaverðlaunin í almennum flokki. Í því er dreginn saman mikill fróðleikur sem miðlað er á aðgengilegan hátt. Eldri lesendur geta kitlað fortíðarþrána með því að skoða myndir og lesa upprifjanirnar, á meðan þau yngri klóra sér í kollinum yfir þeim miklu breytingum sem orðið hafa á skömmum tíma, til að mynda varðandi leikskólamál. Í dag telst krafan um leikskóla fyrir öll börn nánast sjálfsagt mannréttindamál, en fyrir fjörutíu árum var þetta í raun félagslegt úrræði ætlað einstæðum mæðrum og skólafólki. Svo seint sem 1981 var það umdeilt að eyrnamerkja 10% heilsdagsplássa á leikskólum borgarinnar hjónum og sambúðarfólki sem að auki voru látin borga tvöfalt gjald. Og meira að segja sú tala var fjarri því að raungerast því stór hluti plássanna kom í hlut fatlaðra foreldra eða skjólstæðinga Félagsmálastofnunnar. Bókin leiðir því vel í ljós hvernig Reykjavík hefur í raun verið leiðandi á flestum sviðum barnauppeldis, barnamenningar, heilsuverndar barna og skólastarfs. Það er ágætt að muna fyrir samfélag sem varði öllum þessum áratugum í að biðjast afsökunar á sjálfu sér og börnum sínum.

 

Stefán Pálsson