Þrátt fyrir iðulausa stórhríð á höfuðborgarsvæðinu var fullt í Salnum í gærkvöldi á flutningi Guðna Ágústssonar og Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur á Njálu undir fyrirsögninni Upp með Njálu. Með þeim var Gissur Páll Gissurarson óperusöngvari sem bæði tók þátt í leiknum atriðum sögunnar og flutti okkur inn á milli kafla ýmsa söngva. Með honum lék Matthildur Anna Gísladóttir prýðilega á píanó.

Guðni Ágústsson er formaður nýstofnaðs Njálufélags en var í raun talsverðu fyrr búinn að taka þessa bók bóka okkar Íslendinga að sér. Hann sagðist hafa ungur maður hatað Hallgerði fyrir bogastrengsmálið en hefði smám saman lært að skilja hana – og að skilja er að fyrirgefa. Fyrir rúmum áratug gaf hann út bókina Hallgerður sem beinlínis er varnarrit fyrir þessa konu sem við höfum rætt og reifað í nærri sjö hundruð ár. Þau Guðni og Ólína ræddu Njálu vítt og breitt framan af, meðal annars kom fram að hún tæki fjórtán klukkustundir í lestri upphátt og því yrðu þau að þjappa henni saman til að koma henni fyrir á tveim tímum. Þau fóru þó strax að eyða tímanum í söng. Það fór vel á því að flytja Ísland Jónasar Hallgrímssonar í söng og upplestri en Draumalandið fannst mér ekki eiga við þó að það væri vel sungið.

Eftir þennan formála taka þau til við að endursegja söguna og fyrsta dramað er atvikið á Höskuldsstöðum þegar Höskuldur Dalakollsson sýnir Hrúti bróður sínum Hallgerði, eftirlætisdóttur sína, og vill að hann hæli barninu fyrir fegurð. En Hrútur leggur meiri áherslu á þjófsaugun eins og frægt er og við erum undir eins vöruð við því að hér sé komin femme fatale sögunnar. Það er auðvitað eitt af því sem hefur haldið sögunni efst á vinsældarlista fornsagna en er grimmd gegn barni eins og Guðni sýndi fram á. Þeim fannst líka gaman að benda á að Hrútur hefði lent í kynlífsánauð hjá Gunnhildi drottningu en slepptu nær alveg eftirmálunum af því hér heima. Tóku í staðinn fyrir hjónabandssögu Hallgerðar með leikrænum kinnhestum og afskiptasemi Þjóstólfs þræls, fóstra Hallgerðar, en um samband þeirra hefur Guðni róttækar hugmyndir sem fróðlegt gæti verið að ræða. En mér er spurn: hvers vegna er Þjóstólfur – sem er þræll – ekki einfaldlega drepinn fyrir drápið á Þorvaldi, fyrsta manni Hallgerðar?

Næsta drama er fundur Hallgerðar og Gunnars Hámundarsonar á Alþingi sem þremenningunum varð mikið úr og ekki síður framhaldinu með vinskap Gunnars og Njáls á Bergþórshvoli og fjandskap Hallgerðar og Bergþóru. Það er ævintýralegt að hlýða á hraða en allnákvæma endursögn á húskarlavígunum, þau verða svo fullkomlega absúrd. Loks fer svo að Gunnar er dæmdur í útlegð en fer hvergi, eins og allir vita, og lokaatriðið fyrir hlé var flutningur hópsins á Gunnarshólma Jónasar sem hefur alltaf sín einstöku áhrif.

Eftir hlé hnígur öll frásögnin þungt og hratt að glæp glæpa, Njálsbrennu. Þau drógu upp skýra mynd af morðinu á Höskuldi Hvítanesgoða, og Hildigunnur Starkaðardóttir kona hans, enn einn kjarnakvenmaðurinn í sögunni, varð sömuleiðis bráðlifandi. Brennuna sjálfa hefði líklega ekki þurft að rifja upp fyrir fólkinu í salnum, svo skýr er hún í minningu allra sem lesið hafa, en hafi þarna verið svo ungt fólk að það hafi ekki lesið bókina þá fékk það dramað vel úti látið. Einkum fannst mér áhrifaríkt þegar þau – einkum Guðni – kölluðu á athygli gesta sérstaklega og báðu þá að sjá atvik fyrir sér, hugsa sér að þau væru stödd á vettvangi, sú hvatning var fljót að skila sér.

Eftir brennuna á bara eftir að vinna sig að lokaniðurstöðu verksins, hinni sögulegu sætt, og hún varð sömuleiðis skýr og sannfærandi.

Alls staðar á milli fluttu Gissur og Matthildur Anna sönglög, sum alveg út í hött eins og „Heimir“ Gríms Thomsens („Heyrist oss gráta harpan þín / hvað veldur þeirri sorg“) eða „Ég lít í anda liðna tíð“. Hins vegar var æðislegt að fá „Skarphéðin í brennunni“ eftir Hannes Hafstein og Helga Helgason og frábært hefði verið ef Gissur og Guðni hefðu sungið saman „Gunnar og Njál“ eftir Guðmund Guðmundsson („Enn kem ég vinur með vandræði mín …“). Í staðinn fyrir sum lögin hefði til dæmis mátt lesa búta úr sögunni sjálfri orðrétt til að leyfa okkur að njóta stílsins á henni enn frekar innan um endursögnina.

En það sannast enn á sýningunni Upp með Njálu að fátt jafnast á við að láta segja sér góða sögu – og þegar sagan er kannski sú allra besta þá þakkar maður bara innilega fyrir sig.

Silja Aðalsteinsdóttir