Óður til ímyndunaraflsins

Um Vigdísar (Gríms)Ævintýrið

eftir Guðrúnu Steinþórsdóttur

Úr Tímariti Máls og menningar, 3. hefti 2025

Ævintýrið (2023) er nýjasta skáldsaga Vigdísar Grímsdóttur. Líkt og titillinn ber með sér dregur sagan dám af ævintýrum því eins og þau, gerist hún á ótilgreindum stað, fjallar um fáar persónur, er í réttri tíma- og orsakaröð og segir frá yfirnáttúrulegum fyrirbærum.[1] Aðalpersóna verksins og vitundarmiðja er ungur strákur sem nefnist Drengur. Í sögunni er fjallað um óvænta vináttu hans og sjávardýrsins Fisks og hið stéttskipta samfélag sem þeir lifa og hrærast í. Sagan gerist í heitasta landi heimsins þar sem Drottning fer með völd en þeim sem ekki hlýða reglum hennar í einu og öllu er harðlega refsað. Þrátt fyrir að þegnar landsins lúti boðum og bönnum Drottningar, efast ýmsir þeirra um réttmæti stjórnarfarsins, þar á meðal vinirnir tveir. Í sögunni segir frá ferðalagi þeirra og fjögurra annarra sem halda á fund Drottningar til að reyna að leysa úr ákveðnum málum og sækjast um leið eftir frekara jafnræði í samfélaginu.

Í sögu Vigdísar er greint frá ýmsu sem ekki lýtur lögmálum þess heims sem við köllum raunverulegan. Til dæmis getur fiskur breytt sér til skiptis í strák og sjávardýr og gömul kona á töfraduft sem eyðir ótta og eflir hugrekki. Það liggur því beinast við að flokka verkið sem fantasíu. Sú bókmenntagrein sækir margt til ævintýranna; raunar svo mjög að margar fantasíur minna á hefðbundin ævintýri þótt þær séu með nútímalegu ívafi eins og á einmitt vel við um Ævintýrið.[2] Í þessari grein verður fjallað um skáldsögu Vigdísar sem dæmi um pólitíska fantasíu og dregið fram hvernig skáldkonan nýtir sér þekkt ævintýra- og fantasíuminni til að ræða á áhrifaríkan hátt um málefni sem koma okkur öllum við: stéttaskiptingu; fátækt og kúgun.

 

Pólitísk fantasía

Allar fantasíur eru pólitískar, jafnvel, og kannski ekki síður, þegar þeim er ekki endilega ætlað að vera það, staðhæfa bókmenntafræðingarnir Mark Bould og Sherryl Vint í greininni „Political readings“.[3] Það má vel taka undir orð þeirra því eins og Rosemary Jackson nefnir í tímamótaverki sínu Fantasy: The Literature of Subversion er fantasían í sífelldri samræðu við veruleikann ekki síst til að gagnrýna hann. Samkvæmt henni gefst enda rými í fantasíunni til að fjalla um efni sem bannhelgi hefur hvílt á og gera þau sýnileg en með því móti ögrar bókmenntagreinin ríkjandi reglum sem útiloka og bæla. Þá segir Jackson að fantasían gagnist einnig til að opna á óreiðuna eða á það sem liggur utan laga og ríkjandi gildiskerfa en með því móti afhjúpar skáldskapurinn að það sem talið er vera skynsemi eða raunveruleiki séu breytileg fyrirbæri sem mótist af samfélögum. Umbyltingarmáttur fantasíunnar felst síðan, að mati Jacksons, í því hvernig hún rýfur hina sléttu og felldu yfirborðsmynd borgaralega samfélagsins – eins og það birtist í skáldskapnum.[4]

Rétt eins og José B. Monleón hefur bent á þarf fantasían þó ekki að vera í andófi við ríkjandi gildi samfélagsins, þótt hún dragi hið náttúrulega í efa og sýni það sem bælt hefur verið niður. Fantasían geti nefnilega allt eins þjónað því að standa vörð um ríkjandi ástand með því hvernig hún miðlar og stjórnar upplýsingum sem lesendum eru gefnar um hinn skáldaða heim.[5] Þá má einnig hafa í huga orð Úlfhildar Dagsdóttur sem hefur lagt áherslu á að fantasían þurfi ekki endilega að boða tiltekin viðhorf eða málefni því hún sé rótæk í eðli sínu og kalli þess vegna einatt á nýjan þankagang hjá lesendum; eða með orðum Úlfhildar:

 

Það þarf ekki endilega að setja einhvern boðskap á oddinn því segja má að í grundvallaratriðum sé fantasían í eðli sínu róttækt form, hún brýtur upp hinn hversdagslega veruleika og neyðir okkur til að takast á við aðra heima og framandi þankagang og skoða okkur sjálf í gegnum þessa spéspegla.[6]

 

Speglarnir sem blasa við lesanda Ævintýrisins eru margir en helsta ádeila verksins er á ójöfnuð og fasíska stjórnarhætti. Vigdís hefur sjálf greint frá því að kveikjan að verkinu hafi verið dvöl hennar í Afríkulandinu Djíbúdí en umhverfislýsingar sögunnar markast af því.[7] Ævintýrið er þó staðlaust verk í þeim skilningi að gagnrýni bókarinnar á víða við auk þess sem sagan er „auðvitað ævintýri“ og skáldkonan „breyt[ti] í þökk þess“ eins og hún hefur sjálf bent á.[8] Samfélagið sem greint er frá í verkinu einkennist af mikilli stéttaskiptingu sem ráðamenn viðhalda markvisst. Stærsti hluti almennings er í láglaunastörfum eða er atvinnulaus og margir búa í hreysum sem geta fokið og eyðilagst í miklum vindum. Til að takast á við kaldranalegan veruleikann er eiturlyfið katt gert leyfilegt. Það tyggja hinir fátæku til að „þola lífið“[9] en um leið er almenningur þannig slævður og því ólíklegri til að gera uppreisn gegn ríkjandi reglum samfélagsins. Hinir ríku lifa aftur á móti vel og í góðum híbýlum – ekki síst Drottning landsins og samstarfsfólk hennar – en passað er upp á að hygla þeim sem tengjast ráðamönnum og jafnvel útvega þeim góð störf. Sem dæmi um spillingu af þessu tagi má nefna að tveimur árum áður en sagan gerist kaus Drottningin að banna alla mjólk í landinu nema þurrmjólk sem dóttir hennar ákvað að flytja inn frá fjarlægu landi og selja. Í kjölfar bannsins breyttist allt í samfélaginu; atvinnuleysi og fátækt jókst, og barnadauði varð tíðari. Eins og svo margir ráðamenn í gegnum tíðina vill Drottningin þó hvorki sjá né vita af fátæktinni eða öðrum alvarlegum afleiðingum ákvarðana sinna. Það er undirstrikað með lýsingu á því hvernig konur hreinsa upp rusl af götunum til að gera veginn fínan áður en Drottningin, sem ekki þolir plastdrasl, rusl og ryk á götum, keyrir fram hjá á leiðinni heim til sín. Á nístandi og táknrænan hátt er þannig dregið fram að það sem Drottningin sér ekki meiði hana ekki, með öðrum orðum kjósi hún að lifa í þeirri sjálfsblekkingu að allt sé í góðu lagi í samfélaginu sem hún stjórnar. Sama hlutverki gegnir bannið við að taka á móti flóttamönnum – ef þeir eru ekki í landinu eru þeir ekki til.

Drottningin og ráðherrar hennar setja lögin í samfélaginu sem þegnarnir verða að samþykkja og fylgja eftir, ellegar ná hermenn í þá og fara með í Kastalakjallarann þar sem þeim er refsað og bera þeir „þess sjaldan bætur; sumir s[jást] jafnvel aldrei framar.“ (22) Ógnarstjórnin er mikil en til viðbótar við reglufestuna er aðgangur að interneti mjög takmarkaður og gjarnan er lokað á valdar vefsíður en þannig er komið í veg fyrir að fólk geti sótt sér upplýsingar sem varpa óþægilegu ljósi á stjórnarfarið. Þá fá ekki öll börn að ganga í skóla því Drottningin er þeirrar skoðunar „að skólar væru ekki fyrir alla; það væri til dæmis óþarfi að börn færu í skóla bara til að læra að fara eftir lögum og reglum sem væri í rauninni það eina sem þau þyrftu að kunna.“ (20) Bannið minnir á að valdbeiting felst ekki aðeins í ofbeldi heldur getur hún einnig falist í því að stjórna aðgengi að þekkingu og móta hvað má vita og hver má vita hvað, eins og heimspekingurinn Michael Foucault fjallaði um í bókinni Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Samkvæmt honum er þekking alltaf framleidd, stýrð og skömmtuð en hann leit svo á að stofnanir, eins og skólar, væru ekki hlutlausar heldur hluti af kerfi agavalds (e. disciplinary power) sem mótar einstaklinga, rammar inn hegðun þeirra og býr til „hlýðna þegna“.[10] Með því að halda börnum markvisst frá skóla er dregin upp dökk mynd af samfélagi, í Ævintýrinu, og ýtt undir þann skilning að stórum hluta þegna landsins sé strax frá unga aldri markvisst haldið fráfróðum og neitað um tækifæri til að verða meðvitaðir þátttakendur í þjóðfélaginu. Vegna takmarkaðrar þekkingar verða börnin síðan ekki aðeins undirokuð heldur jafnframt ómeðvituð um eigin kúgun og því ekki endilega líkleg til að gera uppreisn gegn ríkjandi valdhöfum og umbreyta samfélaginu.

Það er í þessu umhverfi sem strákurinn Drengur elst upp. Eins og einkennir gjarnan persónur ævintýranna er hann nafnlaus og sömuleiðis aðrar persónur bókarinnar; en þannig er dregið fram hvernig örlög þeirra eru einatt almenn og dæmigerð. Drengur býr á Hvítu höfrungaströndinni ásamt foreldrum sínum sem vinna við að selja ferðamönnum aðgang að ströndinni. Þótt foreldrarnir komi lítið við sögu gegna þau mikilvægu hlutverki sem fulltrúar þeirra sem reyna að lifa við erfiðar aðstæður, með því að fylgja lögunum þótt þau geri á sinn hátt einnig uppreisn gegn þeim. Móðirin drýgir nefnilega tekjur heimilisins með því að búa til skart úr sælgætisbréfum sem hún selur ferðamönnum þótt hún viti að sér verði refsað komist upp um starfsemina. Faðirinn býr yfir sárri reynslu því sem barn var hann tekinn í misgripum fyrir annan og pyntaður í Kastalakjallaranum. Þegar hann gruflar í fortíðina líður honum illa og drekkur til að gleyma. Það er kannski ekki síst vegna reynslu föðurins sem foreldrarnir brýna fyrir Dreng að lúta bönnum Drottningarinnar og tala vel um hana.

Drengur fær ekki að ganga í skóla en hann er þó lánsamur því foreldrar hans hafa kennt honum að lesa, reikna og skrifa en það geta ekki allir foreldrar í samfélaginu gert því margir þeirra eru sjálfir ólæsir. Þekkingin veitir Dreng visst forskot og gerir hann meðvitaðri um ójöfnuðinn sem ríkir meðal barna í landinu vegna ólíkra aðstæðna þeirra og menntunarmöguleika. Dögunum eyðir Drengur í að safna dauðum eðlum til að gefa flækingshundum að borða, kafa í sjónum og skoða sjávardýr (þótt það sé bannað). Þá fer hann í Borgina til að skemmta sér á Torginu, vafra um á netinu í Bókasalnum og leita sér að vini. Líf Drengs tekur stakkaskiptum daginn sem hann kynnist sínum fyrsta og eina vini sem er þó heldur óvenjulegur því hann er ekki mennskur heldur fiskur.

 

Óvænt vinátta

Í ævintýrum og þjóðsögum er það vel þekkt að dýr kunni að tala, hafi jafnvel ýmsa aðra mennska eiginleika og geti reynst mikilvægar hjálparhellur en besta dæmið í íslensku samhengi er líklega kýrin Búkolla.[11] Hið sama gildir gjarnan í fantasíum en líkt og Paul Rudd hefur bent á er þar býsna algengt að dýr tengist og hjálpi persónum sem eru undirokaðar eða álitnar „öðruvísi“ að einhverju leyti, og í sumum tilvikum eigi slíkt vel við um sambönd barna og dýra.[12] Ævintýrið hennar Vigdísar sver sig í ætt slíkra bókmennta vegna vináttu Drengs og Fisks. Við fyrstu sýn virðast vinirnir eiga fátt sameiginlegt því eins og segir í sögunni er:

 

Annar með kalt blóð og hinn með heitt.

Annar með tálkn og hinn með lungu.

Annar með sporð og hinn með fót.

Annar með roð og hinn með húð. (86)

 

Verkið fjallar engu að síður að stórum hluta um vináttu þeirra og tortryggnum lesendum er gefið langt nef með því að undirstrika að „Drengur og Fiskur voru sannir vinir“ og frásögnin sé „þeirra saga“ þótt sumir gætu haldið því fram að „drengur og fiskur séu svo ólíkar tegundir að það sé gjörsamlega ómögulegt að þeir geti talað hvor við annan. […] Að halda fram vináttu svo ólíkra vera sé heilaspuni sem best væri að banna.“ (86) Þá er það sérstaklega nefnt að vantrúin kvikni af því að fólk þekki ekki til vináttu af þessu tagi og geti þar af leiðandi ekki skilið hana. Ummælin eru dæmi um eitt af mörgum sjálfsögulegum einkennum skáldsögunnar sem ýtir undir að lesendur hugleiði ekki einvörðungu skáldverkið sem þeir eru að lesa heldur einnig þann veruleika sem þeir sjálfir tilheyra og verði jafnvel dálítið gagnrýnir á hann – allavega um stund.[13]

Neikvæð viðhorf í garð þess óþekkta, óvenjulega og óútskýranlega hafa löngum loðað við fantasíugreinina. Fræðakonan og rithöfundurinn Ursula K. Le Guin gerir viðhorf af þessu tagi að umræðuefni í greininni „Why are Americans Afraid of Dragons?“ þar sem hún segir að fólk óttist fantasíuna því hún sé sönn. Sannleikurinn bæði ögri og ógni því lífi sem fólk hafi látið þröngva sig til að lifa, og þess vegna hræðist það frelsið. Með því að hafna fantasíunni og líta jafnvel á hana sem flóttaleið séu hinir sömu að reyna að bæla ímyndunaraflið en þeir hafi lært að líta á það sem eitthvað sem er barnalegt, kvenlegt, óarðbært eða jafnvel syndugt. Le Guin er á svipuðum slóðum og þeir sem fjallað hafa um gagnrýni fantasíunnar á veruleikann. Hún telur að vegna þess að fantasían sé ekki bundin hefðum raunsæis, og því ekki trúverðug eftirlíking af samtímaveruleika, gagnist hún til að kanna svið sem raunsæið hefur tilhneigingu til að sneiða hjá eða bæla. Fyrir vikið geti fantasíulesandi þróað með sér gagnrýninn skilning á veruleikanum og aukið þekkingu sína á eigin tilfinningalífi og öðru fólki.[14] Le Guin segir jafnframt að rétt eins og á við um hið raunverulega sé fantasía afurð tiltekinna aðstæðna sem stjórnmálamenn ákvarða eða martröð afurða sem þeir búa til, og þeir sem neita að hlusta á dreka – eða að lesa fantasíur – séu líklega dæmdir til að skapa þessar martraðir.[15] Ef fólk er hins vegar tilbúið til að nýta ímyndunaraflið og sjá fyrir sér annan og breyttan heim kann það að losna undir harðstjórn þess veruleika sem það býr við.

Ímyndunaraflið gegnir lykilhlutverki í Ævintýrinu og tengist ekki síst vináttu Drengs og Fisks; en tilvist síðarnefndu persónunnar er helsta fantasíueinkenni verksins; enda getur hún breytt sér í strák og fisk til skiptis. Fiskur gegnir margþættu hlutverki í sögunni en segja má að hann sé einkum „drekinn“ sem vert er að hlýða á. Fiskur leiðir Dreng – og um leið lesendur – nefnilega í sannleik um stjórnarfarið í samfélaginu, morð og pyntingar jafnt með dæmisögum og frásögnum af eigin reynslu.[16] Til dæmis upplýsir Fiskur Dreng að þótt foreldrar hans þræli daginn inn og daginn út hagnist þau ekki heldur Drottningin. Þá greinir Fiskur frá því að Sveðjumenn Drottningar hafi myrt alla fjölskyldu sína þótt það sé ekki í þeirra verkahring að drepa fiska og að þeir séu „einsog drápsvélar sem geta ekki hætt þegar þær fara í gang“ og líkist „skriðdrekum í stríðum sem hlífa ekki nokkrum einasta manni“ (55). Orð Fisks undirstrika að sjálfsögðu ömurleika stríðsreksturs almennt og þá ekki síst hvernig stríðsmenn gangast upp í vinnu sinni undir forystu stjórnmálamanna svo að saklaust fólk fellur í valinn. Í pólitísku samhengi má túlka Fisk sem fulltrúa jaðarsetts hóps. Hann kemur úr sjónum eða frá stað sem hefðbundin völd ná ekki yfir. Þá býr hann yfir sannleika sem ríkjandi yfirvöld gera sitt til að fela og útskýrir hvers vegna sjávardýr eru markvisst drepin af Sveðjumönnum og rödd þeirra þögguð niður. Með því að deila þekkingu sinni verður Fiskur rödd af jaðrinum, þess sem er kúgaður en sér skýrar en þeir sem ráða eða láta ógnarstjórnina yfir sig ganga.

Í skáldsögum Vigdísar er afar algengt að persónur eigi erfitt með að finna sig í þeim veruleika sem þær tilheyra og nýti þess vegna ímyndunaraflið til að skapa sér nýjan heim – svokallaðan einkaheim þar sem þær sjálfar ráða ríkjum og önnur lögmál gilda en í raunveruleikanum. Þar eignast þær gjarnan ímyndaða vini sem skemmta þeim, leiðbeina og styðja á erfiðum tímum.[17] Líta má á Fisk sem dæmi um ímyndaðan vin Drengs sem reynist haukur í horni. Einmanaleiki Drengs í upphafi bókar ýtir undir slíka túlkun og sömuleiðis sú staðreynd að Fiskur getur stækkað og minnkað sig eftir þörfum og aðstæðum. Þegar enginn má sjá Fisk felur hann sig í vasa Drengs og Drengur talar við hann þar en þegar þeir eru saman úti á götunni stækkar Fiskur og vinirnir verða eins, finnst það sama skemmtilegt og fyndið. Þá virðast ekki allir sem vinirnir hitta sjá Fisk og stundum er sem þeir renni saman í eina persónu til dæmis í heimsókn hjá Drottningunni þegar upplifun þeirra af því að tala við hana í sitthvoru lagi er nákvæmlega sú sama.

Með tilliti til skrifa sálfræðingsins Carl G. Jung mætti auk þess túlka Fisk sem birtingarmynd dulvitundar barnsins eða að hann endurspegli innsýn sem sprettur úr „vatni“ sálarinnar; tákni sem Jung tengdi við ómeðvitaðan sannleika.[18] Sé sú túlkunarleið farin verður Fiskur milliliður Drengs og þeirra sanninda sem liggja undir yfirborði samfélagsins og barnið þarf að læra að skynja til að þroskast og vaxa. Í því felst til dæmis að Drengur skilur betur stjórnarfarið í landinu og átti sig á stéttaskiptingunni og óréttlætinu. Að lokum má ekki gleyma því að fiskur er trúarlegt tákn fyrir andlega opinberun – ekki síst í kristni þar sem fiskurinn er tengdur Jesú Kristi. Í því ljósi verður Fiskur í Ævintýrinu eins konar spámaður; hann leiðir Dreng frá veraldlegum blekkingum að dýpri þekkingu á samfélaginu og sannleikanum um það. Slíkt kann að valda ótta hjá þeim sem eru við stjórnvölinn því þekkingin felur í sér vald og ef þegnar landsins gera sér betri grein fyrir valdbeitingunni og óréttlætinu sem þeir eru beittir eru meiri líkur á andófi.[19]

 

Ferðalagið

Í ævintýrum og fantasíum halda söguhetjur gjarnan í ferðalag sem eykur þroska þeirra, þekkingu og sjálfsskilning. Oft verða hindranir á vegi persónanna, þær þurfa að sigrast á tilteknum þrautum og koma síðan heim reynslunni ríkari.[20] Þá rekast söguhetjur iðulega á ríkisvaldið á ferð sinni hvort sem það birtist í formi konunga, drottninga eða annarra valdamikilla stjórnenda. Slík skipti eru ekki tilviljanakennd heldur endurspegla þau vanalega þroskaferil hetjunnar og tengja hana við stærri kerfi valds og ábyrgðar.[21] Allt á þetta við um Ævintýrið því þar leggja Drengur og Fiskur óvænt af stað í ferðalag – sem „átti eftir að verða þeirra eftirminnilegasta ferð“ (90) – þegar gömul förukona býður þeim að koma með sér í heimsókn til sonar síns en hún hefur í hyggju að gefa honum níðþungan poka sem hún ber á bakinu. Hún heitir vinunum því að þeir fái að sjá innihald pokans þegar á áfangastað er komið. Förin leiðir þau síðan á fleiri viðkomustaði, þar á meðal í höll Drottningar, en ferðalagið í heild sinni eykur þekkingu Drengs og Fisks á misskiptingu valds og auðs í samfélaginu.

Á leiðinni stoppa ferðalangarnir hjá eiginmanni gömlu konunnar sem býr í hægindastól við grjótvegg rétt hjá heimili sonar þeirra. Hann er lamaður og því hættur að vinna en daglega hreinsa sonardætur hans undan honum. Aðstæður gamla mannsins endurspegla örlög þeirra sem tilheyra lægstu stétt samfélagsins og hafa eytt ævinni í erfiðisvinnu án þess að öðlast öryggi eða eigið heimili. Þótt lýsingin á aðstæðum gamla mannsins sé stutt er hún áhrifarík og dregur skýrt fram gagnrýni á harðbrjósta samfélag sem metur verðleika fólks út frá nytsemi en hafnar þeim sem hafa misst vinnugetu vegna veikinda eða aldurs.

Næsti viðkomustaður er heimili sonar gömlu konunnar. Hann reynist vera Sveðjumaður og sá sem myrti fjölskyldu Fisks. Þegar Drengur og Fiskur ætla að flýja vegna hræðslu meinar gamla konan þeim það. Hún útskýrir að blindur sonur hennar hafi neyðst til að gegna þessu starfi til að framfleyta sér og dætrum sínum, en eiginkonan hafi hins vegar yfirgefið hann því hún kærði sig ekki um maka sem hún óttaðist. Gamla konan nefnir einnig að samkvæmt lögum séu Sveðjumenn blindaðir af ráðherrum Drottningar svo þeir sjái ekki eigin illvirki og til að slæva samviskuna enn frekar fái þeir ókeypis katt. Þá útskýrir hún aðstæður þeirra nánar með eftirfarandi orðum:

 

Sveðjumönnum er gefið eins mikið Katt og þeir þurfa til að tyggja sig inn í illvirkin. […] Þess vegna sveifla þeir sveðjum sínum og veina þegar þeir drepa. Þeir sjá hvorki blóðugan sjóinn og dýrin sem þeir murka lífið úr. En þegar rennur af þeim berserksgangurinn og þeir vita hvað þeir hafa gert er það þeim mjög erfitt. Sveðjumenn eru ekki endilega verri menn en aðrir. Þeir eru bara að bjarga sér […]. (112)

 

Til að skilja betur hegðun Sveðjumanns má líta til kenningar heimspekingsins Hönnuh Arendt um lágkúru illskunnar (e. banality of evil) sem hún setti fram eftir að hafa fylgst með réttarhöldum yfir Adolf Eichmann snemma á sjöunda áratug síðustu aldar. Kenningin var tilraun til að skilja hvernig fólk í alræðisríkjum gæti hugsanalaust tekið þátt í skipulögðum fjöldamorðum og öðrum grimmdarverkum. Samkvæmt Arendt kann slíkt að gerast þegar einstaklingar hlýða yfirboðurum sínum án þess að draga fyrirmælin í efa og kjósa að hugsa ekki um afleiðingar gjörða sinna og ákvarðana. Þá forðist þeir ábyrgð og beiti ekki gagnrýnni hugsun vegna þess að þeir líti á sig sem tannhjól í gangverki kerfisins. Arendt var þó ekki að afsaka grimmdina með skrifum sínum heldur að varpa ljósi á hvernig hugsunarleysi getur orðið ein hættulegasta birtingarmynd illsku; það er þegar fólk afneitar eigin sjálfstæði og siðferðiskennd í skjóli þess að það sé „bara að vinna vinnuna sína“.[22]

Með því að láta blinda Sveðjumenn tekur Drottningin frá þeim möguleikann á að bera siðferðilega ábyrgð á gjörðum sínum en það reynist þó vera blekking. Líkt og Arendt bendir á, dregur blindan ekki úr sekt, heldur afhjúpar hvernig vald getur afmáð gagnrýna hugsun og meðvitund í þágu stjórnunar og ofbeldis. Sveðjumaður, sonur gömlu konunnar, er þó ekki tilfinningalaus. Eins og móðir hans nefnir gæti hann ekki drepið án þess að deyfa sig með eiturlyfjum og þegar hann er ekki í vinnunni „reynir hann að gleyma drápunum þótt hann geti það ekki“ (111). Á nöturlegan hátt er þannig sýnt hvernig Sveðjumaður er ekki einvörðungu gerandi heldur einnig fórnarlamb aðstæðna. Hann vill ekki myrða en samfélagsleg staða hans og valdbeitingin sem þar ríkir þrýstir honum inn í hlutverk morðingjans. Enda óttast hann að honum og allri fjölskyldu hans yrði fleygt í Kastalakjallarann ef hann segði starfi sínu lausu. Þannig er dregið fram hvernig samviskubitið, vanlíðunin og ábyrgðin gagnvart fjölskyldunni gerir Sveðjumann mannlegri en valdakerfið neyðir hann til að loka augunum og myrða í blindni. Fyrir vikið er von að hann geti risið úr aðstæðum sínum og skapað sér ný örlög. Til að efla son sinn – og sefa ótta Drengs og Fisks – stráir gamla konan yfir þá óttaeyði, sem hún hefur geymt í poka sínum. Það virkar þannig að óttinn hverfur og hugrekkið tekur völdin. Í kjölfarið hvetja gestirnir og dætur Sveðjumanns hann til að halda á fund Drottningar og segja upp vinnunni sem hann og gerir en að hans beiðni fylgja honum móðir hans, dæturnar tvær, Drengur og Fiskur.[23]

Eins og á við um hjartadrottninguna í Lísu í Undralandi er Drottningin í Ævintýrinu harðstjóri því þótt hún fyrirskipi ekki stöðugt að afhausa þá sem gera eitthvað sem er henni á móti skapi einkennast stjórnarhættir hennar af fasisma. Illska hennar er ísmeygileg því hún lætur líta út fyrir að hún sé góð manneskja og umhugað um þegna sína. Það sést á því að hún býður ferðalöngunum inn í höll sína, gefur þeim að borða og leyfir hverjum og einum þeirra að tala við sig og spyrja spurninga í tíu mínútur þó gegn því loforði að þeir tali ekki við mótmælendur, sem safnast hafa saman fyrir utan höllina, og greini blaðamönnum, sem hún mun senda til þeirra, frá því hve vel hafi verið tekið á móti þeim. Móttökurnar eru þó ekki allsendis góðar því Drottning lætur taka matinn af gestunum áður en þeir ná að ljúka við hann. Þá hlustar hún takmarkað á þá og þegar þeir spyrja hana spurninga svarar hún iðulega með löngu þvaðri – eða orðasalati – að hætti stjórnmálamanna án þess þó að svara spurningunum eða sýna raunverulegan vilja til að bregðast við bónum þeirra. Það kemur til dæmis bersýnilega í ljós þegar gamla konan biður hana að jafna stöðu borgaranna með því að „endurstilla lífskerfið svo fólkinu líði betur og börnin geti vakað og leikið sér kát og glöð einsog börn þeirra sem hafa nóg að borða“ (151) en þá svarar Drottningin á þessa leið:

Ekki komstu hingað til að segja okkur kerfisbrandara, gamla kona? Heldurðu að við vitum þetta ekki allt saman? Heldurðu að við viljum ekki laga ástandið á fólkinu sem sumt hvert nennir ekki að bjarga sér sjálft og kennir svo okkur um? Við gerum allt sem við getum en fólkið vill ekki skilja að hjólin verða að snúast. Það er ekki í okkar valdi að stöðva hjólin þegar þau eru byrjuð að snúast því þá snúast þau á hraða sem enginn mannlegur máttur ræður við. Fólkið vill heldur ekki skilja að við verðum að hugsa um heildarmyndina allan liðlangan daginn. Auðvitað er fátæktin blettur á heildarmyndinni. Við vitum það. En ekkert teppi er svo vel ofið, gamla mín, að ekki reynist í því galli, er það ekki einmitt það sem þér hefur alltaf fundist? Við vitum betur en þig grunar að fátæktin er galli á teppinu sem við höfum ofið árum saman en þú mátt vita að við berjumst fyrir gallalausri heildarmynd. Við reynum að rétta hlut bágstaddra og munum halda því áfram. Nú höfum við til dæmis bannað betlið á götunum. Það ætti að laga eitthvað þótt við vitum að það nægi ekki. En við gefumst ekki upp og við höldum áfram að finna leiðir til að bæta líf fólksins í landinu. Betur get ég ekki svarað fyrri spurningu þinni. Við vonum að þú sættir þig við einlægt svar okkar. (151–152)

Eins og Hannah Arendt benti á í bókinni The Origins of Totalitarianism einkennast alræðisstjórnir ekki eingöngu af sýnilegu ofbeldi heldur einnig af orðræðu sem afneitar raunveruleikanum, dregur úr persónulegri ábyrgð og stillir kúgun og ofbeldi fram sem nauðsyn eða jafnvel góðverki.[24] Drottningin í Ævintýrinu notar einmitt þessa tegund orðagjálfs – fullt af frösum, flækjusetningum og líkingum – sem eiga að vitna um samkennd en fela raunverulega í sér valdbeitingu og kerfishugsun sem útilokar breytingar. Samkvæmt Arendt felst sérstaða ofbeldisvalds í alræðisríkjum einmitt í því hvernig það er falið innan forms og rökvísi: stjórnvöld láta það líta út fyrir að vera skynsamlegt, eðlilegt og óumflýjanlegt. Illvirki verða þar með ekki lengur túlkuð sem siðferðileg ákvörðun heldur sem tæknilegt atriði – hluti af nauðsynlegri stjórnun.[25] Þegar Drottningin segir að „hjólin verði að snúast“ er það dæmi um slíka hugmynd eða afneitun ábyrgðar í nafni kerfisins, en með því að vísa til ósýnilegs gangverks forðast hún ábyrgð á eigin ákvörðunum. Þegar gamla konan stingur upp á því að gefa henni töfraduft – óttaeyðinn (eða jafnvel ímyndunarafl?) – til að efla hugrekki hennar og annarra ráðamanna svo þeir geti breytt kerfinu svarar Drottningin með íróníu og fyrirlitningu og segir meðal annars: „Skítugir töfrar bjarga ekki heimsmyndinni. Guðsvoluð ævintýri eru okkur ekki að skapi og verða aldrei.“ (152) Afstaða Drottningar sýnir svart á hvítu andstöðu hennar við ímyndunaraflið og breytingar; hún afneitar möguleikanum á annarri heimsmynd, rétt eins og Arendt lýsir hvernig alræðisvaldið reynir að slökkva á getu fólks til að hugsa öðruvísi, ímynda sér annað líf og rjúfa þar með kúgandi kerfi.[26]

Reynsla systranna, Drengs og Fisks endurspeglar upplifun gömlu konunnar af heimsókninni; Drottningin svarar ekki spurningum þeirra af einlægni heldur með útúrsnúningi auk þess sem hún kallar vinina væluskjóður, einfaldar og viðkvæmar sálir og segir þá eyðileggja Heildarmyndina. Með því móti reynir hún að lítillækka þá, staðfestir óþol sitt gagnvart gagnrýni og ýtir undir þá þanka að sá sem efast um ráðandi kerfi sé sjálfkrafa ógn við samfélagið. Afstaðan samsvarar fyrrnefndum hugmyndum Arendt um hvernig alræðisvald úthýsir gagnrýnni hugsun fólks og reynir að brjóta það niður.[27]

Sveðjumaðurinn virðist sáttastur við stöðu sína, enda fær hann að velja á milli tveggja kosta; að gegna herþjónustu í Kastalakjallaranum eða að verða opinber söngvari í þjónustu Drottningar. Hann kýs síðarnefnda hlutverkið og segist hlakka til framtíðarinnar. Það vekur þó spurningar um hvort sú staða sé í raun betri, því í henni felst áframhaldandi undirgefni við ríkjandi hugmyndafræði og þátttaka í orðræðu sem þaggar niður í gagnrýni. Í stað þess að fá að skapa sjálfur syngur hann ljóð Drottningarinnar um land og þjóð og miðlar þar með pólitískum áróðri undir yfirskini listar. Lokakafli bókarinnar gerist mörgum árum síðar en þar er dregin upp nákvæmari mynd af nýju hlutverki Sveðjumanns:

Hann stóð á afgirtum palli við hallarhliðið og varinn af hermönnum söng hann lög og texta um réttláta heildarmynd þar sem fátækt og hungur heyrðu sögunni til. Söngvarinn var einsog fugl í gullnu búri og það runnu tár niður kinnar hans og rödd hans víbraði í hverju orði. (170)

Lýsingin á örlögum persónunnar er írónísk og dregur enn frekar fram andstæður og tvískinnung stjórnkerfisins. Þrátt fyrir að Sveðjumaður syngi lofgjörð um „réttláta heildarmynd“ fyrir framan höllina, er ljóst að staðan í ríkinu er enn hörmuleg því á meðan á flutningi hans stendur reyna mótmælendur að brjótast inn í höllina. Þannig speglar útfærsla sögunnar hið tvöfalda eðli alræðis: annars vegar yfirborðslegt sýndarfrelsi og hins vegar kerfisbundna kúgun. Það er síðan undirstrikað enn frekar á listilegan hátt með fuglslíkingunni sem skáldkonur hafa gjarnan nýtt sér til að yrkja um þrá eftir frelsi og þau höft sem þær hafa mátt búa við.[28]

Eftir heimsóknina til Drottningar skiljast leiðir hjá Dreng og Fisk því Fiskur verður að „synda um og sinna lífinu í Kóralaborginni þar sem fjölskylda [hans] bjó meðan allt lék í lyndi.“ (166) Hans heimkynni er hafið á sama hátt og landið er heimili Drengs og þar með táknar aðskilnaður þeirra ákveðna endurkomu hvers og eins í sinn veruleika. Þó sannmælast vinirnir um að hittast aftur og vera vinir til æviloka. Slíkur samningur vitnar ekki aðeins um tryggð heldur felur hann jafnframt í sér von um að Drengur haldi í ímyndunaraflið, eða þann hluta sjálfsins sem ógnarstjórnin getur ekki kúgað, og geti þess vegna skapað sér aðra möguleika og framtíð en að lúta valdi Drottningar. Á vissan hátt er það undirstrikað í lokakafla bókarinnar þegar segir frá því að tvær systur (líklega dætur Sveðjumanns) finni helli og sjái þar „ungan, fallegan mann sitja á steini og tala við stóran, brúnan fisk sem synti rólega í sjónum í kringum hann.“ (169) Í ljós kemur að maðurinn – Drengur – les upp úr grænni bók sem ber titilinn Ævintýrið, þeirri sögu sem lesandinn hefur sjálfur í höndunum og þar með vísar sagan á skemmtilegan hátt til sjálfrar sín og leikur sér um leið að mörkum skáldskapar og veruleika.[29] Drengur les upp texta um gamla konu sem missti vonina og dó undir pálmatré og blindan söngvara sem söng fyrir öskrandi fólk; þar til Fiskur biður hann um að hætta. Fiskur vill hvorki fá að vita hvað varð um dætur Söngvarans og afa þeirra né hvernig fór fyrir foreldrum Drengs þegar upp komst um karamellubréfin sem þau stálu á ströndinni. Hann ætlar að synda inn í sólarlagið þar sem Drengur mun alltaf eiga hjá honum stað, því eins og segir svo fallega í sögunni er vináttan óendanleg rétt eins og sjórinn, himininn, sólin, jörðin, orðin, merkingin, vonin og eins og lífið verður kannski einhvern tíma einhversstaðar seinna.

Lokakaflinn dregur vel fram að vináttan lifir áfram í sögum og samveru Drengs og Fisks og þrátt fyrir óbreytt samfélagslegt ástand og áframhaldandi óréttlæti er ímyndunaraflið enn til staðar sem mótstaða gegn ógnarstjórninni og von um betri framtíð. Eins og Ursula K. Le Guin hefur bent á er ímyndunaraflið hvorki einskorðað við börn né flóttaleið frá veruleikanum heldur mikilvægt verkfæri alls fólks til að sjá annað fyrir sér en það sem valdahafar segja að sé mögulegt.[30] Í því ljósi má lesa Ævintýrið sem óð til ímyndunaraflsins; sögu sem fjallar um þrautseigju og getu til að nýta hugarflugið til að skapa sér nýja tilveru í samfélagi ógnarstjórnar. Þar sem sögunni lýkur á opin hátt má segja sem svo að lesendur syndi burt með Fiskinum – ekki frá skáldaða heiminum heldur vonandi frekar lengra inn í hann – með þá von að vinátta og ímyndunarafl geti orðið þeim hvatning til að skapa nýja tilveru þar sem önnur og jafnari hugmyndafræði gildir.

 

Að lokum

Á tímum þar sem misskipting valds og auðs virðist sífellt verða algengari er dýrmætt að lesa skáldsögu á borð við Ævintýrið sem fjallar á áhrifaríkan hátt um alvarlegar afleiðingar stéttaskiptingar og ógnarstjórnunar. Sem samfélagsspegill ýtir verkið vonandi við lesendum og hvetur þá til að líta gagnrýnum augum á eigin veruleika og berjast gegn hvers kyns óréttlæti og ofbeldi. Þótt Vigdís sæki óspart í smiðju ævintýra og fantasía í skrifum sínum og dragi upp mynd af heimi þar sem önnur lögmál ríkja en í raunveruleikanum er sagan býsna raunsæ. Fátæktin, kúgunin og ógnarstjórnin eru veruleiki margra og líklegt að lesendur kunni að bregðast ólíkt við verkinu, allt eftir samfélagsstöðu þeirra eða með orðum Vigdísar: „Þetta er ævintýri fyrir suma en raunveruleiki fyrir aðra“.[31] Þótt óhugnaðurinn skipi stóran sess í sögunni minnir hún lesendur jafnframt á mikilvægi þess að hlúa að ímyndunaraflinu til að lifa við erfiðar aðstæður en ekki síður til að hugsa og móta veruleikann upp á nýtt þannig að grundvallargildi eins og jöfnuður og réttlæti ráði för fremur en hagsmunir fárra.

 

Tilvísanir

[1] Um byggingu ævintýra sjá til dæmis Gísla Sigurðsson, „V Þjóðsögur“, Íslensk bókmenntasaga III, ritstjóri Halldór Guðmundsson, Reykjavík: Mál og menning, 1996, bls. 407–494, hér bls. 413.

[2] Sjá til dæmis Maria Nikolajeva, „Fairy Tale and Fantasy. From Archaic to Postmodern“, Marvel & Tales. Journal of Fairy-Tale Studies 1/2003, bls. 138–156, hér bls. 138–140.

[3] Mark Bould og Sherryl Vint, „Political readings“, The Cambridge Companion to Fantasy Literature, ritstjórar Edward James og Farah Mendlesohn, Cambridge University Press, 2012, bls. 102–112, hér bls. 102. Tekið skal fram að í grein sinni ræða Bould og Vint meðal annars skrif Rosemary Jackson og José B. Monleón sem hér er vísað til.

[4] Rosemary Jackson,  Fantasy. The Literature of Subversion, London og New York: Routledge, 2009, fyrsta útgáfa 1981, bls. 3 og 19.

[5] José B. Monleón, A Specter is Haunting Europe. A Sociohistorical Approach to the Fantastic, Princeton University Press, 1990, bls. 9 og 14.

[6] Úlfhildur Dagsdóttir, „Drekar, dömur og dæmalaus töfrabrögð. Nýlegar þýddar fantasíur fyrir börn og unglinga“, Tímarit Máls og menningar 2/2009, bls. 72–90, hér bls. 74–75.

[7] Sjá til dæmis Guðrún Steinþórsdóttir, „Þetta er ævintýri fyrir suma en raunveruleiki fyrir aðra. Viðtal við Vigdísi Grímsdóttur“, Skáld.is, 17. desember 2023, sótt 30. apríl 2025 af https://skald.is/vidtol/47-thetta-er-aevintyri-fyrir-suma-en-raunveruleiki-fyrir-adra-vidtal-vid-vigdisi-grimsdottur og Jakob Bjarnar, „Vigdís fallin og dottin í það“, Vísir, 10. nóvember 2023, sótt 30. apríl 2025 af https://www.visir.is/g/20232485577d/vig-dis-fallin-og-dottin-i-thad.

[8] Guðrún Steinþórsdóttir, „Þetta er ævintýri fyrir suma en raunveruleiki fyrir aðra. Viðtal við Vigdísi Grímsdóttur“.

[9] Vigdís Grímsdóttir, Ævintýrið, Reykjavík: Benedikt, 2023, bls. 19. Eftirleiðis verður vísað til bókarinnar með blaðsíðutali í sviga.

[10] Michael Foucault, Discipline and Punish. The Birth of the Prison, þýðandi Alan Sheridan, New York: Vintage Books, 1995, einkum bls. 170–194.

[11] Maria Nikolajeva, „Fairy Tale and Fantasy. From Archaic to Postmodern“, bls. 140 og Maria Nikolajeva, „The development of children´s fantasy“, The Cambridge Companion to Fantasy Literature, ritstjórar Edward James og Farah Mendlesohn, Cambridge University Press, 2012, bls. 50–61, hér bls. 55–56.

[12] Paul Rudd, „Animal and object stories“, The Cambridge Companion to Fantasy Literature, ritstjórar Edward James og Farah Mendlesohn, Cambridge University Press, 2012, bls. 242–258, hér bls. 242.

[13] Sem dæmi um áhrif sjálfsögulega einkenna sjá Bergljót Soffía Kristjánsdóttir, Fræðaskjóða. Bókmenntafræði fyrir forvitna, Reykjavík og Selfoss: Bókmennta- og listfræðastofnun Háskóla Íslands og Sæmundur, 2020, bls. 207.

[14] Ursula K. Le Guin, „Why are Americans Afraid of Dragons? (1974)“, Language of the Night. Essays on Fantasy and Science Fiction, 1982, bls. 31–40, hér bls. 37 og 40.

[15] Susan Wood, „Introduction“, Language of the Night. Essays on Fantasy and Science Fiction, New York: G. P. Putnam´s Sons, 1979, bls. 11–18, hér bls. 11. Wood vitnar til orða Le Guin í skrifum sínum.

[16] Tekið skal fram að Drengur og Fiskur eiga í heimspekilegum samræðum um lífið og tilveruna sem geta minnt lesendur á samræður úr öðrum þekktum fantasíum; t.d. sögunum um Bangsímon eftir A. A. Milne þar sem meðal annars er rætt um vináttuna og tilgang lífsins. Eða Litla prinsinn eftir Antoine de Saint-Exupéry þar sem að aðalpersóna bókarinnar, prinsinn, ræðir við ýmsar furðuverur um ást, einsemd og lífið.

[17] Sjá Guðrún Steinþórsdóttir, Raunveruleiki hugans er ævintýri. Um valdar sögur Vigdísar Grímsdóttur, einkenni þeirra og viðtökur, Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 2021, t.d. bls. 139–140.

[18] Sbr. Carl G. Jung, „Approaching the unconscious“, Man and his Symbols, ritstjóri Carl G. Jung, New York: An Anchor Press, 1964, bls. 18–104.

[19] Hér er einnig freistandi að benda á textatengsl Ævintýrsins við Gunnlaðar sögu (1987) eftir Svövu Jakobsdóttur en þar er að finna (mennska) persónu sem kölluð er Fiskur og er hjálparhella aðalpersónunnar auk þess sem lesa má  söguna sem pólitíska fantasíu.

[20] Sjá t.d. Dagný Kristjánsdóttir, „„Börn þurfa sögur og sögur þurfa börn““, Í Guðrúnarhúsi. Greinasafn um bækur Guðrúnar Helgadóttur, ritstjórar Brynhildur Þórarinsdóttir og Dagný Kristjánsdóttir, Reykjavík: Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands og Vaka-Helgafell, 2005, bls. 9–32, hér bls. 19–20.

[21] Í þessu sambandi má minnast á klassísku fantasíurnar Lísa í Undralandi eftir Lewis Caroll, Hringadróttinssaga eftir J. R. R. Tolkien og Narníu-bækur C. S. Lewis.

[22] Sjá Hannah Arendt, Eichmann in Jerusalem. A Report on the Banality of Evil, New York: Viking Press, 1963. Tekið skal fram að kenningin hefur verið gagnrýnd fyrir að gera lítið úr grimmd nasismans en það var ekki markmið Arendt heldur að sýna að það óhugnanlegasta við illskuna væri hversu venjuleg hún gæti reynst í framkvæmd.

[23] Ferðahópurinn kallast á við aðra sambærilega úr öðrum fantasíum þar sem ferðalangar eiga oft fátt annað sameiginlegt en að þurfa að leysa ákveðnar þrautir saman og/eða ræða við ríkisvald. Dæmi um slíkar fantasíur má eru Galdrakarlinn í Oz eftir Frank L. Baum og Hobbitinn eftir J. R. R. Tolkien.

[24] Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, Harcourt, 1973, sjá sérstaklega 13. kafla: „Ideology and Terror. A Novel Form of Government“, bls. 460–479.

[25] Hannah Arendt, Eichmann in Jerusalem. A Report on the Banality of Evil, t.d. bls. 15 og 48–49.

[26] Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, bls. 468–469 og 474.

[27] Sama heimild, bls. 474.

[28] Í þessu samhengi má til dæmis minnast ljóða eftir Huldu og Nínu Björk Árnadóttur.

[29] Lýsingin á útliti bókarinnar kallast ekki aðeins á við skáldverk Vigdísar heldur einnig á við bókina Ævintýrið eftir Johann Wolfgang Goethe sem var gefin út með grænni kápu á íslensku árið 2001 í þýðingu Kristjáns Árnasonar og Þórarins Kristjánssonar. Vigdís virðist þó ekki sækja beint í ævintýri Goethes en útlitslíkindin eru engu að síður augljós og dæmi um textatengsl sem stækka merkingarsvið bókarinnar enn frekar og undirstrika jafnframt tengsl veruleika og skáldskapar. Ég þakka Jóni Bjarna Atlasyni kærlega fyrir að hafa bent mér á þessi tengsl en um þau má lesa nánar í skrifum hans: Eftirmáli að Nóvella – Ævintýrið eftir Johann Wolfgang Goethe, Reykjavík: Ugla, 2025, bls. 95–126, hér bls. 114–116.

[30] Ursula K. Le Guin, „Speech in Acceptance of the National Book Foundation Medal for Distinguished Contribution to American Letters“, Ursula K. Le Guin, 2014, sótt 10. júní 2025 af https://www.ursulakleguin.com/nbf-medal.

[31] Guðrún Steinþórsdóttir, „Þetta er ævintýri fyrir suma en raunveruleiki fyrir aðra. Viðtal við Vigdísi Grímsdóttur“.