Sigríður Hagalín Björnsdóttir: Vegur allrar veraldar.
Benedikt 2025.
Fyrir síðustu jól kom út bók Sigríðar Hagalín Björnsdóttur Vegur allrar veraldar, skálkasaga, sem er sjálfstætt framhald Hamingju þessa heims, riddarasögu, sem út kom fyrir fimm árum. Þessi greinarstúfur fjallar að mestu um þá síðarnefndu en ekki verður samt hjá því komist að hafa þær báðar undir að nokkru leyti, svo samstæðar sem þær eru. Báðar gerast þær á 15. öldinni, hinni svokölluðu ensku öld, og hverfast um persónuna Ólöfu ríku Loftsdóttur á Skarði á Skarðsströnd, líf hennar, gjörðir og ekki síst ómæld áhrif hennar og hennar fólks á samtíð sína. Fyrri bókin gerist á tíma æsku hennar og uppvaxtar, sú síðari á fullorðinsárum. En báðar bækurnar gerast líka í samtíma okkar, því frásögnin fjallar ekki bara um atburði fimmtándu aldar heldur ekki síður um merkilega fornleifafundi, handrit og fleira, sem koma fram í dagsljósið á okkar tímum og bregða ljósi á lítið þekkta og tiltölulega óljósa atburði löngu liðinnar fortíðar. Þannig fer sögum tveggja tíma fram í báðum bókunum, fortíð og frásagnarnútíð annars vegar; hins vegar samtíðarsögu (þ.e. okkar tíma) handritafinnandans Eyjólfs Úlfssonar, en að henni kem ég betur síðar. Nútímasagan fleygar fimmtándu aldar söguna með jöfnu millibili, byggir upp spennu og heldur lesanda á tánum um hvað komi næst á báðum vígstöðvum.
Ég sný mér fyrst að fimmtándu öldinni í skálkasögunni, Vegi allrar veraldar. Höfðingjar ríða um héruð, sigla út í heim, halda bæði frillur og latínugrána; almúginn berst við fátækt og sóttir og ofan í kaupið eru Englendingar farnir að sækja í kaupskap á Íslandi í trássi við dansk/norsk yfirráð í landinu. Í miðju sögu aldarfars og átaka stendur aðalpersóna beggja bókanna, höfðingjadóttirin Ólöf ríka Loftsdóttir, þóttafull, stolt og rík: „„Þú átt að segja göfuga jómfrú““ (161) segir hún við saumakonuna sem komin er til að sauma á hana glæsilegustu brúðarklæði sem sést hafa á Íslandi.
Í lok Hamingju þessa heims skildum við við Ólöfu Loftsdóttur orðna gjafvaxta og sagnaritarann og skáldið Svein döggskó sem er orðinn nokkuð aldraður en í vondri prísund hjá Píning höfuðsmanni en hann telur Ólöfu Loftsdóttir flagð og fordæðu og krefur Svein um að skrásetja öll hennar illvirki.
Í Vegi allrar veraldar heldur Sveinn áfram að skrá atburði aldarinnar, nú ekki aðeins að harðneskjulegri skipan Pínings höfuðmanns Danakonungs heldur að lokum einnig að kröfu Ólafar sjálfrar sem komin er við aldur og vill að sinn sannleikur komi fram; hann er þó, þegar upp er staðið, kannski ekki alveg sá sem hún hefði kosið.
Í síðari bókinni giftist Ólöf ríka Loftsdóttir Birni Þorleifssyni, einum ættgöfugasta höfðingja landsins, og þau verða fljótlega valdamestu hjón á Íslandi, að minnsta kosti að sunnan- og vestanverðu. Fimmtánda öldin hefur verið kölluð enska öldin, því þá stunduðu Englendingar mikil viðskipti við Íslendinga í trássi við norsk og síðar dönsk stjórnvöld. Þau Ólöf og Björn andæfa þessu í umboði konungs, en á vit hans sigla þau til að sækja Birni hirðstjóratign og umboðsvald. Andstaða þeirra hjóna við kaupskap Englendinga verður síðan bani Björns Þorleifssonar þegar hann fer að Rifi á Snæfellsnesi til að uppræta verslun þeirra ensku, en Ólöf lætur ekki deigan síga og heldur uppi merki hans. Þegar fram líða stundir verður Ólöf síðan svo valdamikil og ráðrík að ógnar jafnvel dönskum yfirvöldum á Íslandi, svo sem Píning höfuðsmanni og öðrum erlendum pótintátum.
Eins og fyrr sagði skráir Sveinn döggskór stóran hluta sögunnar í Vegi allrar veraldar, en þar kemur annar sögumaður einnig til skjalanna. Ég heyrði höfundinn segja í viðtali að sér hefði þótt frásögn fyrri bókarinnar heldur karllæg og því hefði hún kynnt til sögunnar annan sögumann, en það er saumakonan Sunneva, sem saumar fyrrnefndan brúðarbúning Ólafar ríku og ýmislegt fleira sem mark er að. Þetta er snjallt hjá Sigríði, því með frásögnum Sunnevu kemst höfundur lengra og dýpra inn í kvennaheim sögunnar, bæði í orði og á borði. Það er einnig að stórum hluta í gegnum Sunnevu sem við fáum innsýn í England þessara tíma, upprunalands ensku sjómannanna og kaupmannanna sem gera svo mikið rúmrusk í íslensk/norskri pólitík.
Bygging sögunnar er marglaga. Frásagnir Sveins og Sunnevu fléttast gegnum atburðarás sögunnar af mikilli fimi; fleiri en eitt sjónarhorn fá að njóta sín og segja má að þetta geri lesanda líka auðveldara fyrir að fylgja frásagnartímanum í sögunni, því Sveinn döggskór fer fram og aftur í tíma en Sunneva segir frá í nokkurn veginn réttri tímaröð. Hvort þeirra fyrir sig hefur skýran og auðkennilegan frásagnarstíl, og hin mikilfenglega aðalpersóna, Ólöf Loftsdóttir, er sýnd í mismunandi ljósi eftir því hvort þeirra segir frá og hvaða hug þau bera til hennar. Þetta á einnig við um lýsingar þeirra á öðrum persónum bókarinnar. Ekki síst segja þau svo hvort frá öðru og þannig kynnumst við þeim bæði utan frá og innan, þ.e. við fáum lýsingar á innra lífi þeirra og tilfinningum, forsendum fyrir gerðum þeirra og þeim ákvörðunum sem þau taka (til góðs eða ills), en fyrir bragðið sjáum við þau einnig í ljósi samtíðarmanna sinna.
Sigríður hefur gaman af og er flink í að gefa persónum sínum mannlegar mótsagnir, bæði að ytra útliti og einnig að því er varðar skapgerð og tilfinningar. Þannig verður Sveinn döggskór – heljarmenni að burðum af fátækri alþýðustétt – latínugráni, menntamaður og áhrifavaldur í samtíð sinni, að sumu leyti fyrir slysni; maður sem festist í hlutverki sem honum er ekki alltaf að skapi en getur þó ekki gengið gegn tilfinningum sínum og tryggð við aðra; stundum þarf bara að gera fleira en gott þykir. Sunneva svarta er suðræn og sérkennileg í útliti, lægst allra í samfélagsstiganum þegar hún birtist fyrst, en svo harður nagli að hún kemst mun lengra en henni sjálfri hefði getað dottið í hug á sínum yngri árum. Ólöf ríka sveiflast frá því að vera snaróþekkur krakki yfir í þóttafulla hefðarmey, og síðar yfir í fyrirferðarmikinn og ráðríkan höfðingja. Tvíburarnir og höfðingjarnir Þorleifssynir eru jafn ólíkir að skapferli og þeir eru líkir í útliti. Kóngar, biskupar og aðrir háttsettir fá sinn skammt af frekju, glæsileik, yfirgangi, vesaldómi og nísku. Allar stíga þessar persónur ljóslifandi upp af blaðsíðunum, fjölmörg smáatriði og örsmá innskot og útúrdúrar gefa þeim hold og líf.
Eins og fyrri bókin er sú seinni stíluð með nútímamálfari sem þó er víða kryddað miðaldalegu orðfæri, en ekki síður miðaldahugsun þar sem himnafjölskyldan er sífellt yfir og allt um kring – dæmi um slíkt er hvernig dánu fólki er ætíð beðið blessunar í hvert einasta sinn sem það er nefnt – sem sýnir glögglega viðhorf þessarar tíðar fólks til kirkju og trúar og þess ógnarvalds sem kirkjan hafði yfir hugsun þess; þetta gefur frásögunni stemningu og fornan blæ.
Talandi um fornan blæ þá hefur Sigríður Hagalín unnið sína heimavinnu vel; augljóst er að gríðarleg rannsóknarvinna liggur að baki sögunni, bæði hvað varðar sögulegar heimildir um tímabilið, og atburði aldarinnar og átök, en ekki síður húsakost, búnað og búninga, herklæði, siði, venjur og viðhorf. Fimmtánda öldin er að sögn fróðra manna tímabil sem ekki eru til miklar eða nákvæmar heimildir um, og má kenna það róstum og átökum sem einkenndu hana. En það sem er til hefur Sigríður augljóslega skoðað og lúslesið, annála, máldaga, reikninga, skýrslur, skrár og bréf. Þannig verður ekki betur séð en að allt sem viðkemur landstjórn, fjármálum, virðismati, jarðaverði og öðru slíku, allt niður í verð fyrir klæði í brúðarbúning hústrúar Ólafar, sé undirbyggt og sannferðugt. Ekki síður eru umhverfislýsingar vandaðar, bæði hér innanlands en einnig erlendis þar sem söguhetjurnar koma í borgir og bæi, hallir og virki, jafnvel holdsveikraspítala; allt virðist hér grundvallað á heimildum.
Það múlbindur þó ekki skáldfák Sigríðar Hagalín sem rennir sér fljúgandi fótskriður á milli persóna og ritstíla, gamans og alvöru, í lýsingum sínum og frásögnum. Í heimsókn hjá kóngi vaða þeir Sveinn döggskór og Þorleifssynir „glitofna gólfdreglana sem eina íslenska mýri“ (214), en bólan herjar þannig á móður Sunnevu að „ásýnd hennar varð hörð og svört sem brunnin skorpa, og hvarf líkamanum á undan sálinni“ (129). Þó að sagan sé ákaflega alvöruþrungin, meginefnið er átök og deilur, fátækt og ágirnd, ástir og mannvíg: er frá öllu svo firna vel sagt og sagan svo mögnuð og heillandi aflestrar að ekki verður litið upp úr bókinni fyrr en á síðustu blaðsíðu.
Höfundur hefur ekki síður á valdi sínu tungutak nútímans, og kemur þá að sögunni í samtíð okkar og Eyjólfi Úlfssyni, fyrrverandi sagnfræðiprófessor, og hremmingum hans. Hlutverk Eyjólfs í framvindu sögunnar og sögubyggingunni felst í því að finna glötuð handrit (í fyrri bókinni) og komast – reyndar með ærinni, mis-skynsamlegri fyrirhöfn – í aðrar heimildir (í þeirri síðari). Það er vandasamt að búa til slíkan karakter inn í heim söguefnisins en Sigríður fer þá leið að gera Eyjólf að öllu því sem blöskranlegt er í fari nútímakarla og skapar með því mótvægi, ekki bara við alvöru fimmtándu aldar sögunnar heldur einnig aðalpersónuna, Ólöfu. Eyjólfur er fordómafull, gamaldags karlremba af verstu gerð; allt snýst í höndunum á honum og öll sagan um hann verður eins konar comic relief. En hann er ekki trúður og af því að hann kann ekki að lifa í kvenlægu samfélagi nútímans bitnar hegðun hans ekki síst á honum sjálfum; hann verður næstum því harmrænn í öllum hallærisganginum og ruglinu. Þetta á ekki síður við síðari bókina en þá fyrri. Nú er hann kominn úr Dölunum og til kóngsins Kaupmannahafnar, við kynnumst Mörtu móðursystur hans, sem er afar sérstök og gegnir líka mjög ákveðnu hlutverki í framvindunni. Bæði hlutverk Eyjólfs og Mörtu eru prýðilega undirbyggð, ekki síður en hlutverk Eyjólfs og Lóu í þeirri fyrri. Í fyrri bókinni hittum við einnig dóttur Eyjólfs og í þeirri seinni kemur sonurinn til skjalanna, og það er eins með þau og föður þeirra, að þau ganga ekki alfaraleið. Þeim er þó líklega viðbjargandi sem varla verður sagt um föður þeirra sem stígur í hvern drullupyttinn á fætur öðrum svo að lesandi beinlínis líður önn og snýr sér undan í fáti. En Eyjólfur er ekki bara comic relief, því hann er alfarið gerandi í nútímasögunni. Persónusköpun Eyjólfs er þó síður en svo lýti á sögunni, því spennan í þeirri sögu er síst minni en í fimmtándu aldar sögunni um Ólöfu Loftsdóttur; í báðum bíður lesandi spenntur eftir því hvað gerist næst.
Það er svo í blálokin sem Sigríður hnýtir alla hnútana sem hún er búin að undirbyggja bókina í gegn með dvöl Sveins döggskós og Sunnevu í Reynistaðaklaustri og frásögnum þeirra, og kemur lesanda sínum enn einu sinni á óvart með afar nýstárlegri – og í raun snilldarlegri – söguskoðun; að ekki sé minnst á snúninginn sem hún tekur á Gamla sáttmála! Lesandi situr eftir með brennandi spurningar – um fimmtándu öldina. Hvað ef …??? Já, einmitt, hvað ef …?
Ég hef sagt það áður og segi það enn: Bækur Sigríðar Hagalín Björnsdóttur um Ólöfu ríku Loftsdóttur og hennar tíð eru stórvirki, bókmenntalegt afrek sem jafna má til sumra bestu verka Halldórs Laxness. Rannsóknin að baki þeim, dýptin, stíllinn, flæðið, persónusköpunin og ekki síst skáldflugið sjálft, allt er þetta algerlega frábært og sem ég trúi að eigi eftir að lifa með þjóðinni ekki síður en Bjartur og félagar hans.
