Sunna Dís Másdóttir: Postulín.
Mál og menning 2025
Sunna Dís Másdóttir gaf út ljóðabókina Postulín haustið 2025. Hún vakti talsverða athygli og var tilnefnd bæði til Fjöruverðlaunanna og Maístjörnunnar. Postulín er heildstæð bók, ljóðin segja ákveðna sögu og þó að þau séu knöpp verður sú saga smám saman býsna stór.
Bókin skiptist í þrjá hluta. Í þeim fyrsta, „Skrásetningu“, erum við í huga konu sem vinnur við það að skrá hluti á safni. Þetta eru ekki sjaldgæfir safnhlutir heldur bækur, fjölskyldumyndir, dúkar, hnífapör, notaðir hlutir af heimilum sem ekki eru lengur til. Það kemur fram að konan býr líka á safninu og á daginn selur hún þar bækur eftir vigt. Þar er kílóverðið á læknarómönum jafn hátt (eða lágt) og á bestu ljóðabókum. Safnið er í þorpi og þorpið stendur undir háu fjalli eins og algengt er á Íslandi.
Í öðrum hluta, „Postulíni“, kemur fram að fjallið er hættulegt. Það safnar í sig sköflum og við ákveðnar aðstæður geta skaflar losnað úr fjallshlíðinni og ruðst niður hana með hrikalegum afleiðingum fyrir þorpið, drepið fólk og brotið hús svo ekkert verður eftir nema fáeinir „safngripir“. Konan upplifir þetta ekki sjálf en þegar hún verður fyrir því að missa fóstur finnst henni hún öðlast skilning á fjallinu og líðan þess þegar það missir banvænan snjóruðninginn úr fangi sér.
Í lokakaflanum, „Fjall er ekki fjall“, hverfur konan burt úr þorpinu.
Kaffi handa draugunum
Sunna Dís beitir aðallega venjulegu talmáli í ljóðunum, fá orð stuða lesanda sem óvænt en þegar hinum hversdagslegu orðum er raðað rétt upp geta þau orðað óvænta hugsun (7):
Heimili verður heimili
þegar maður veit hvaða bletti
er ekki hægt að skrúbba
af gólfinu
hvað er kvistur í fjöl
vökult auga
úthellt kaffi
hvað situr fast
Á sama hátt þarf maður að kynnast líkama sínum, komast að því hvaða bletti á að forðast (8). Og á sama hátt kynnist konan umhverfi sínu, safngripunum, bókunum og pelargóníunni – mánabrúðinni – sem hún hefur erft frá fyrri íbúa. Allt minnir á fyrri notendur gripanna og hússins og minning þeirra verður svo sterk að henni finnst hún heyra til þeirra (12):
draugarnir skvaldra í eldhúskróknum
ég helli upp á fyrir þá
vökva pelargóníuna samviskusamlega
með ódrukknum bollunum
óráðnum draumunum
Næst kemur í ljós að þorpið er líka safn (13)
í miðju þess minnisvarði
eins og stjaki í hjarta
Með þessari myndlíkingu gefur skáldið upp að staðurinn sem ort er um er Flateyri við Önundarfjörð: Orðin „eins og stjaki í hjarta“ eru markviss lýsing á minnisvarðanum um þá sem létust í snjóflóðinu 26. október 1995. Það er eðlilegt að þunglyndi sæki að konunni á þessum stað þar sem hún skráir líka „þagnir og tómarúm“ (9) en um leið er hún full eftirvæntingar eftir barninu sem hún ber undir belti. Fjölskyldan hefur hreiðrað um sig í snjáðum herbergjum á efri hæðinni og hún heyrir „vængjatök gegnum þakið“ (15).
Þegar þorpsfjallið, hin aðalpersóna ljóðabálksins, er kynnt til sögunnar er það persónugert; það er skrásetjari eins og konan (20):
Fjallið sem aldrei sefur
flytur okkur veðurfréttirnar
stillir sín eigin mælitæki
skráir samviskusamlega í klappirnar:
norðangarri, haglél, gengur á með hryðjum
Fjallið tekur á sig móðurmynd í öðrum hluta þar sem það „ber dauðann í fangi sér“. Það hlúir að þessu barni sínu, hossar því blíðlega, en allt kemur fyrir ekki, eina nóttina slítur „barnið“ sig laust „úr vansvefta faðmi“ (27):
ryður sér leið út í heiminn
með frumöskri
Þetta frumöskur endurómar strax í næsta ljóði frá konunni í húsinu undir fjallinu (28); fang hennar reynist einnig vera dauðanum merkt. Og skáldið raðar saman myndum af eyðileggingunni, bruddu postulínsstelli í fjörunni eftir snjóflóðið og litla lífinu í húsinu, „á stærð við / bláber“ (37) sem hann tekur með sér þegar hann „ryðst gegnum þvöguna“ (36):
ekkert stöðvar dólgslega framgöngu hans
ekki hlýtt hold
bólgin brjóst
Þögnin sem fer hjá sér „þegar ég / fell / fram fyrir mig // fjall / á fjórum fótum“ (38) er hvít en (39):
öskrið sem ég leyfi mér
rautt
heitt
blautt
Konan hvílir ennið á gólfflísunum og á nettan en óvæginn hátt grípur skáldið til myndmáls nauðgunar þegar dauðinn „fær sínu framgengt // eins og hann er vanur“. Og skáldið veltir fyrir sér hvort fjallinu hafi liðið eins og konunni „þegar dauðinn skrapp úr fangi þess / æddi öskrandi yfir byggðina“ (44). Kannski grét fjallið en það heyrðist ekki fyrir hamförunum – „og ekkert varð aftur samt“ (46).
Spurningarnar sem skáldið lætur konuna og fjallið spyrja þegar allt er um garð gengið eru þungbærar. En einhvern veginn tekst Sunnu Dís að fá lesanda til að taka samlíkingunni. Taka á móti þeirri hugmynd að mannlegur harmleikur og náttúruhamfarir séu hliðstæður en ekki andstæður. Það er ótrúlega vel af sér vikið en næst með merkilegri myndvísi og markvissum stílbrögðum í tilgerðarlausum og einlægum ljóðabálki. Með markvissu og vönduðu vali á orðum og myndum fær hún lesandann til að anda með konunni í ljóðunum og skynja harm hennar og um leið allra sem missa. Í lokin kemur huggunin: nýtt líf (63):
það opnar augun
og á mjúkum augnbotni
iðar allt sem engin leið er að skrá
