Natasha S: Mara kemur í heimsókn.
Benedikt 2025
Í afbragðsgóðri ljóðabók Natöshu S, Máltaka á stríðstímum (2022), er þetta hárbeitta ljóð:
KONUR
fá
grátköst
martraðir
grátt hár
svefnleysi
skilaboð
martraðir
dánarvottorð
svefnleysi
vopn
martraðir (17)
Þetta er hlutskipti kvenna í stríðshrjáðum löndum, æði fjarri veruleika íslenskra kvenna, nú en sé dvalið við íslenska reynsluheima mætti helst líkja því við líf sjómannskvenna fyrr á tímum. Sterk áhersla martraðar myndar þráð í gegnum ljóðið sem slær fast í lokin.
Máltaka á stríðstímum fjallar átakanlega um samband skáldsins við föðurland og föður, árekstra og djúpan harm, og martröðin kemur aftur til sögunnar síðar:
MARTRÖÐ
ég get þetta ekki lengur
segi honum:
þetta gengur ekki lengur
ég fattaði það bara núna
takk fyrir allt
bless (40)
Þetta er kveðja, yfirlýsing um brottför frá föðurlandinu. Það lætur skáldið þó ekki í friði því innrásin í Úkraínu fylgir því til Íslands með ýmsum hætti, til að mynda í aðstoð við flóttafólk. Brottförin er rótin að máltökuhugmyndinni, sem sáir efasemdum um mátt tungumálsins, sem þó er mikill í ljóðunum.
Grunnur bókarinnar Mara kemur í heimsókn er sár, persónuleg reynsla, svo persónuleg að það er hjákátlegt að beita tæknilegu greiningarlingói á borð við hugtakið „ljóðmælandi“ til að fjarlægja það persónu skáldsins. Styrkur bókarinnar felst í því að persónulegum harmi er lyft upp á vítt svið mannlegrar tilveru. Því er hér kosið að vísa í rödd skáldsins, eða þriðjupersónufornafnsins hennar.
Martröðin gengur aftur í þessari bók. Mara er þjóðsagnakennd vera sem kemur beinlínis í heimsókn og myndar ágengan þráð um alla bókina, ógn á stöðugum gægjum, kvikindi með loðið skott og stundum fleðulæti.
Í upphafsljóðinu er það sagt óljóst hvenær hún kom,
hvort það var í snjóbylnum
þegar enn ein réttlætisbaráttan tapaðist
eða á sólríkum degi
þegar sprengjum rigndi
í nokkrum löndum
en ég held að það hafi verið
þegar ég frétti að pabbi væri með
meinvörp í beinunum
hún reif í sundur
draumafangarann
ruglaði hárinu
settist á bringuna á mér
og byrjaði að troða (7)
Þetta er sársaukafull mynd sem tvinnar ofbeldi og óréttlæti heimsins við harminn yfir veikindum föðurins. Draumar og snyrtileg hárgreiðsla tvístrast og martröð hefst. Í næsta ljóði undirstrikar orðsifjafræðin útbreiðslu mörunnar, troðandi „næturdraugur“ eða „cauchemar“ er fornfranskættað tökuorð í rússnesku. Skylt því er enska orðið „nightmare“og maran í íslenska orðinu er „óvættur sem ræðst á sofandi fólk“ (8, leturbr. mín). Því er ásókn óvættar stöðug í svefni og vöku, animískrar náttúruvættar sem víkkar mynd angistarinnar sem þó er ekki einhlít.
Mara myndar stef í grimmum heimi þar sem ekkert er einfalt eða sjálfgefið. Óvætturin sækir allstaðar að í ýmsum myndum og margræðum. Bókin skiptist í mislanga kafla. Fyrst er Mara, þá er lengsti kaflinn sem heitir Heima, svo Tímabréf og loks Heim, sem er síðasti hlutinn og aðeins eitt ljóð. Ljóðin mynda lauslegan söguþráð, en þéttan og ágengan merkingarvef.
Mara er kynnt í fyrsta hlutanum í bland. Í ljóðinu „Mörudraumur“ birtist hún í þreföldum martraðardraumi, um að skáldið missti tönn, sem sagt hluta af sjálfri sér, sem væri í hvítum líkhjúpi eins og algengur er á fréttaljósmyndum (allavega frá Gasa), um að hún kæmist ekki til föðurlandsins, og um að hún væri komin heim en faðirinn væri þar ekki lengur. Treginn vefst við vanmætti, enda bítur reifuð tönn varla lengur.
hver lagði á mig álög?
ég fæ kökk í hálsinn
get ekki sagt orðin upphátt
án þess að bresta í grát (9)
Álög kalla fram yfirskilvitlega vídd líkt og náttúruvætturin sem víkkar merkinguna, mannlegt vald hið ytra og innra er takmarkað gagnvart víðara og djúpstæðara samhengi.
Skáldið heldur uppi samskiptum við veikan föður sinn í myndsímtölum sem hann er klaufskur við. Mara spillir fyrir þeim og skemmtir sér við það, og hér er dýrsleg mynd Mörunnar í hverdagslegri heimilisskemmtun miðri:
ég heyri örbylgjuofninn pípa
Mara kemur með popp í skál
réttir mér
ég sparka í hana
popp dreifist um gólfið
hún sækir kústinn
sópar
snýr baki í mig
felur snoppuna
axlir hennar hristast
hún er að hlæja (12)
Ljóðunum lýkur oft með augnabliksmyndum sem slá fast, sterkum setningum sem brjóta upp, eins og hlátur Möru hér, óbærileg léttúð gagnvart sársaukanum í fjarlægðinni.
Næsta ljóð er líka um fjarlægðina, draum um jarðarför N, andófsmannsins Navalný sem lést í rússnesku fangelsi. Draumurinn skapar nánd, en skáldið horfir á útförina úr fjarlægð, í beinni útsendingu. Ástandið er þrúgandi, undirstrikað með ágengri tvítekningu:
að halda líki í gíslingu
þannig er hlutum háttað þessa dagana
að móðir fái lík til að jarðsetja
þannig eru sigrarnir þessa dagana (13)
Þá segir að „mörg björt andlit“ hafi mætt „til að kveðja“ og stjórnvöld hafi ekki logið, aldrei þessu vant. En ljóðinu lýkur sterklega, með útskýringu á rússneska orðinu prosjatsja sem þýðir að kveðja, en við nánari athugun er það samsett úr orðum sem þýða að fyrirgefa sjálfum sér, og þá kemur högg, lína úr tilvitnuninni hér að ofan er endurtekin með einni breytingu: „þannig er hlutum ekki háttað þessa dagana“ (13).
Síðasta ljóðið í þessum fyrsta hluta er um ferð heim, ferð til þess að yfirvinna fjarlægðina. Skáldið gerir varúðarráðstafanir vegna ástandsins, hreinsar allt af samfélagsmiðlum sem tengist Úkraínu og annað sem gæti komið henni í koll; „vef Möru þétt í reifar // ég er að fara heim“ (14).
Orðið föðurland kemur hvergi fyrir í ljóðunum, ekki einu sinni í lengsta kaflanum og þungamiðjunni, „Heima“. Skáldið er komið til Rússlands, til foreldra sinna, föðurins með meinvörpin, og Mara er með í för. Dýrsmyndin er fullkomnuð, trýnið hefur sést áður en í fyrsta ljóði þessa hluta, „Mara fær sér lúr“, þegar skáldið leggst við hlið föður síns sem sofnar yfir sjónvarpinu, með ókunnuga sjúkrahúslykt, þá birtist full lengd dýrsins, „Mara leggur höfuðið á öxlina á mér / rófan er á bringunni á pabba / lyftist í takt við andardrátt hans“ (17).
Þótt föðurland sé ekki nefnt er sárbeitt samsemd milli veikinda föðurins og ástandsins í Rússlandi. Meinvörp voru í beinum föðurins í upphafsljóðinu þar sem Mara er kynnt til sögu og í ljóðunum eru dregnar myndir af sjúku samfélagi, í bland við samband skáldsins við foreldra sína, einkum föðurinn. Mara er alltaf með í för og verður viðbragð gagnvart ástandinu í næstsíðasta ljóði þessa hluta, „Ást er …“. Fyrst segir að ást sé að æpa ekki hástöfum á fólk, hvort það sé ánægt með að forsetinn sem það kaus „hafi kastað sprengju á krabbameinsdeild barnaspítala / í borginni sem við heimsóttum einu sinni / í borginni sem við elskuðum einu sinni“. Og ást er líka í andófinu,
að gefa ykkur ekki færi á að svara
hvort við misstum sprengjurnar fyrir slysni
eða hvort þeir sprengdu sig sjálfir
síðustu tvö ár er ég búin að læra á
alla ykkar leiki
í staðin vef ég Möru þétt utan um mig
fer í göngutúr meðfram ánni
staðnæmist á brú og velti fyrir mér
hvernig hægt sé að ná botni
í heimi á hvolfi (36)
Hér vefur skáldið Möru að sér sem skjóli gegn hámarki vitfirringar í ógnarsterkri mynd.
Mara margfaldast í ljóðinu „Samskrif“ – þrúgandi lýsingu á heimsókn í fangelsi þar sem hægt var að skrifa bréf til fanga af ýmsu tagi. Myndir voru uppi af brosandi föngum, stjórnarandstæðingi, blaðamanni, aktívista, ljóðskáldi og sjálfum N(avalný). Tilgreind var lengd fangelsisdóms en N var „Brosandi. / „Að eilífu frjáls.“ Skriffæri, póstkort og fleira stóð til boða:
Útprentaður listi með nöfnum sem búið er að merkja:
pólitískir fangar, friðarsinnar, trúarlegir fangar.
Allir eiga þeir afmæli í næsta mánuði.
Gefin voru „fyrirmæli um hvað má og hvað má ekki skrifa“. Andrúmsloftið þungt, þögult:
Tuttugu og sex konur og sjö karlar.
Einbeitt augnaráð, skrifandi hendur.
Í horninu er lítið borð með trélitum.
Þar leika Mörur sér saman. (32‒33)
Skáldið finnur orku sína þverra, fær meiri dapurlegar upplýsingar og skrifar um síðir eina setningu sem hún endurtekur á afláts til fangans sem hún valdi, „ljós er sterkara en myrkur“. Það fyllir heila blaðsíðu í bókinni, hvítt letur á svörtum fleti.
Umfjöllunarefni þessa lengsta hluta bókarinnar er margvíslegt fyrir utan sárbeittar myndir af veikindum föður og föðurlands, angist, ótta og depurð. Kaldhæðnum húmor bregður fyrir í ljóðinu „Mara er með ofnæmi fyrir köttum“ þar sem skáldið heimsækir gamla vinkonu og nýtur hversdagslífsins heima hjá henni, í skjóli fyrir þrúgandi umheimi. Með norskan skógarkött í fanginu lítur hún á fréttir í símanum og sér viðvörun um „yfirvofandi hryðjuverkaárás í Moskvu“;
mér bregður en tek svo eftir því
að fréttin er fimm daga gömul
ég legg símann frá mér
og kyssi köttinn (22)
Í fyrra ljóðinu af tveim um kosningadag er gefið til kynna rifrildi við föðurinn sem var stuðningsmaður forsetans og hún leitar skjóls hjá Möru gagnvart nístandi angistinni, en í því síðara er kosningunni lýst háðslega meðan hlýlega er vikið að þöglu andófi sem felst í því að kjósa á hádegi að ráði Navalnýs heitins.
Skáldið tekur nokkur völd á heimilinu og bannar fréttir og myndir af forsetanum. Lýst er undarlegu og blekkjandi tungutaki í ljóðinu „Ný málfræði“ sem lýkur með framandgervingu skáldsins sjálfs:
í sjónvarpsfréttum eru
sagnorð orðin óreglulegri
hernámu í þátíð
en orðið frelsum í nútíð
fornöfn hafa einnig breyst
innrásarher sem áður voru þeir
eru nú við
ég er ekki lengur hluti af við
heldur þau (18)
Hið hljóðláta andóf felst líka í að leggja blóm á leiði Navalnýs, hann er „myndlíking þjóðarsorgar“ (19). Óttinn er yfirþyrmandi. Fréttir birtast gamlar, ekki er hægt að nota nútímatækni til að rata um Moskvu, skáldið kallar „mayday mayday“ úr kafi örvæntingar í baði á vígsludegi forsetans, „augljóst að / hann-sem-ekki-má-nefna / er kominn aftur“ (29). Niðurstaðan í síðasta ljóði kaflans, „Ferðataska“, er að hún er ferðamaður:
hvenær flyturðu aftur heim?
spyrja mig vinir, ættingjar, nágrannar
ég lýg að þeim og að sjálfri mér
líf mitt er annarstaðar
ég burðast með farangur
í stað þess að viðurkenna
að ég njóti þess að vera hér
á einhverskonar heimavelli
minni ég mig á það
að ég er ferðamaður
tilvera mín er hvorki hér né þar
tilfinningin mun líða hjá
um leið og ég tek uppúr töskunni (37)
Lífið er annarsstaðar, tilveran hvergi þó einhver sé samastaðurinn, kannski er ekkert heima í rangsnúnum heimi.
Myndir angistar, sorgar og sársauka eru yfirþyrmandi í kaflanum „Heima“ en í næsta hluta, „Tímabréfi“ er leitað róta og fyllt út í mynd af sjúkleika samfélags. Nútímasamtöl í samnefndu ljóði eru jarðsprengjusvæði og „gamlar skruddur“ kveikja samtöl við föðurinn, gamla fornbókasalann, um dapurleg örlög bóka og höfunda fyrri tíma – „þannig voru tímarnir þá“ er viðkvæði hans. Þegar skáldið spyr um samtímann birtist þrákelkni sjálfsblekkingar;
eru tímarnir ekki alveg eins núna, pabbi?
það var allt miklu verra þá
klukkan á veggnum
stoppaði fyrir löngu
örugglega batteríslaus
hún er alltaf sjö mínútur í tólf
morgundagurinn
rétt ókominn
Ljóðið „Í tilefni af aldarafmæli frá dauða“ er um Lenín. Fyrst er tilvitnun í hann: „Í grundvallaratriðum höfum við aldrei afsalað okkur og getum ekki afsalað okkur hryðjuverkum.“ Ljóðið hefst með þessum hárbeittu orðum:
minnismerki
honum til heiðurs
skreyta borgina
meinvörp
sem dreifast frá grafhýsinu
skrá ofbeldi í erfðaefni þjóðar (43)
Hér er orð upphafsljóðsins um meinvörp í beinum föðurins endurtekið. Með því er reitt til ofurþunga í höggi, um meinvörpin í lífi föðurlandsins.
Hrollvekjandi ljóð er um rithöfundaparadís sem Stalín stofnaði 1933. Þar áttu ódauðleg verk að verða til og urðu til, en ungur rithöfundur hengdi sig þar, músa Majakovskís svipti sig lífi, Solzhenitsyn faldi sig þar í húsi „áður en hann var sendur í gúlagið“ og Pasternak skrifaði slaufað meistaraverk, „slaufað af því að / verkið passaði ekki / í tiltekið sögulegt samhengi“. Skáldið fær gæsahúð yfir þversögninni í sögum leiðsögumannsins:
hér bjó menntafólk
hér fæddust meistaraverk
og nú geng ég um
aukapersóna
í útópíunni endalausu (46)
Útópíur heimsins bregðast þegar þeim er þvingað upp á fólk. Tilfinning aukapersónunnar í endalausri útópíu kallar fram tómleika sem fylgir því að eiga kannski hvergi heima.
„Tíminn minn er runninn út“ er eina ljóðið í lokahlutanum, „Heim“. Skáldið kveður foreldra sína, faðmar þau, pabbi hennar hallar sér að vegg og „Mara hangir á baki pabba / heldur um hálsinn á honum“ og skáldið heldur líkast til heim á leið.
við keyrum eftir þjóðveginum
Maran mín klifrar
upp í kjöltuna á mér
ég renni fingrunum
í gegnum feldinn
og endurtek:
við sjáumst aftur
við sjáumst aftur
við sjáumst aftur (49)
Mara hefur tímgast, orðið eftir í Rússlandi og fer með skáldinu heim. Skáldið hefur náð sáttum við Möru sem er orðin eins og gæludýr, lífrænn hluti tilvistarinnar, sem hjálpar til við að horfast í augu við heiminn eins og hann er.
Þótt „heim“ gefi Ísland til kynna er það ekki einhlítt, skáldið hvorki getur né vill slíta tengslin við föðurlandið. Og þótt Ísland sé gott skjól og heimkynni leynist tvíræður ávitull um annað framar í bókinni, í ljóðinu „Hryðjuverk“ þar sem varað var við slíku í Moskvu;
ég skoða íslenska fréttamiðla:
lóan er komin (28)
Er Ísland tryggt skjól eða er það skeytingarlaust um umheiminn? Það er opin spurning sem snýst kannski um það hvort hið hálfverndaða umhverfi sem Ísland veitir skynji þann sársauka yfir heiminum sem birtist í þessari lágstemmdu en þó raddsterku og ágengu bók. Maran eða martröðin er þjóðsöguleg birting glataðs sambands við allífið og grunnþætti þess, ást og samkennd. Náttúruvættur sem þvingar okkur til að horfa á þann heim sem við eru hluti af í stóru og smáu. Mara kemur í heimsókn kveikir spurningar um heimkynni í tættum heimi. Styrkur bókarinnar er að persónulegur harmur og sorg ummyndast í víðfeðma sýn á veru okkar í heiminum, þá ábyrgð sem ekki verður vikist undan og þarf að takast á við með opin augu. Álögin eru ekki yfirskilvitleg heldur áminning um að heimurinn er stærri og dýpri en við höldum.
Skáldinu skal þakkað fyrir þá tímabæru áminningu í afbragðsgóðri bók.
