Anna Rós Árnadóttir. Fyrir vísindin.

Benedikt, 2025

Ég hef stundum heyrt því fleygt að þegar kemur að íslenska jólabókaflóðinu eigi ljóðabækur lengri líftíma en prósaverk þó að þau síðarnefndu seljist kannski í fleiri eintökum. Að ljóðabækurnar fái minni athygli á meðan flóðinu stendur en dúkki upp síðar og séu þá langt í frá komnar yfir síðasta söludag.

 

Það á að minnsta kosti við um fyrstu ljóðabók Önnu Rósar Árnadóttur, Fyrir vísindin, sem kom út síðastliðið haust. Anna Rós er menntaður bókmenntafræðingur og hefur á síðustu árum látið að sér kveða sem ljóðskáld ásamt félögum sínum í ljóðahópinum Múkk en hópurinn hefur staðið bæði að útgáfu og ýmiss konar viðburðum og gjörningum.  Snemma árs 2025 hlaut hún Ljóðstaf Jóns úr Vör fyrir ljóð sitt Skeljar, sem finna má í þeirri bók sem hér er fjallað um, og ári síðar hlaut hún tilnefningu til Maístjörnunnar fyrir bók sína.

 

Vísindakonan

Fyrir vísindin er meðal þeirra ljóðabóka sem mætti flokka sem ljóðsögu en sú nálgun á ljóðlist virðist hafa notið þó nokkurra vinsælda síðastliðin ár. Anna Rós lýsti því í viðtali við Jóhannes Ólafsson í þættinum Bara bækur á Rás 1 síðastliðið haust hvernig persóna vísindakonunnar kom til hennar fullsköpuð með sterka rödd og erindi, þannig að höfundurinn átti ekki annarra kosta völ en að koma sögu hennar á blað. Þar sagði hún jafnframt að annað ljóð bókarinnar, Vísindakonan, hefði verið fyrsta ljóðið sem hún skrifaði í bókina.

 

Í því ljóði erum við kynnt fyrir aðalpersónu þessarar ljóðsögu en einnig fyrir sögusviðinu, húsi sem virðist hafa sömu eiginleika og rannsóknarstofa:

 

þakrenna dropamælir

þröskuldur loftvog

gluggi smásjá

glerskápur jarðskjálftamælir

 

Í ljóðunum sem á eftir koma kynnumst við síðan smám saman öðrum persónum þessa heims. Vísindakonan býr ein en fylgist vel með parinu með börnin tvö á efri hæðinni og hún safnar málsýnum frá öðrum íbúum á stigaganginum. Svolítið taktlaus móðir vísindakonunnar skýtur einnig upp kollinum og í ljóðinu Orfeus og Echo komumst við að því vísindakonan átti einu sinni mann.

 

Um leið og vísindakonan er kynnt til sögunnar í öðru ljóði bókarinnar fáum við veður af þeirri togstreitu sem hún býr við og liggur eins og rauður þráður gegnum bókina:

 

ég er ekki skyggn

það eru bara þessi loftnet

í mér

 

segir vísindakonan þegar hún stendur fyrir framan titrandi glerskáp og veit á dularfullan hátt upp á hár styrk jarðskjálftans sem reið yfir. Vísindi og dulhyggja togast nefnilega á í vísindakonunni eða virðast renna saman í eitt.

 

Raunar birtist sú togstreita strax í fyrsta ljóðinu, sem ber titilinn Upphaf, en það ljóð einkennist af einhvers konar forlagahyggju sem mælir um að glasabörn gerist oft og tíðum vísindamenn þar sem þau eigi uppruna sinn að rekja til tilraunaglasa. Og síðar í bókinni, í ljóðinu Botnfall / Kæri Mendelejev, leitar vísindakonan svara frá lotukerfinu með því að fara í andaglas.

 

Togstreitan vísar á áhugaverðan hátt í upplýsingaóreiðu samtímans þar sem allir eru sérfræðingar, eða kóvitar eins og það var kallað á tíma kóvíd-faraldursins, og skilin milli vísinda og dulhyggju virðast stundum við það að mást út. Sem dæmi um þetta má nefna að tæki ég upp á því að leita mér hjálpar við einhverjum ótilgreindum kvilla á internetinu gæti ég rekist á áhrifavald sem vísar ýmist í rannsóknir á fyrirbærum á borð við járnskort eða stjörnuspeki og kenningar um áhrif þess þegar Merkúríus er hörfandi.

 

Nánd innan skekkjumarka

Annað þema úr samtímanum sem lesa má milli ljóðlínanna í Fyrir vísindin er félagsleg einangrun, vandi sem hefur aukist svo mjög á síðustu áratugum að talað er um faraldur einmanaleika. Um þetta má lesa í ljóðinu Skekkjumörk þar sem segir nánar frá híbýlum vísindakonunnar. Húsið hennar er blokk, eins og kemur fram í upphafi ljóðsins, og hún er þar af leiðandi ein en á sama tíma innan um marga.

 

Vísindakonan er eins og einstaklingur í nútímasamfélagi, einangruð og hólfuð af en verður um leið vör við samferðafólk sitt álengdar. Hún er eins og við öll á tímum snjalltækja og samfélagsmiðla sem eiga að hjálpa okkur að tengjast ástvinum okkar en gera mögulega hið gagnstæða.

 

Vísindakonan heyrir reglulega í börnum parsins uppi, en:

 

sjálf á hún engin börn

engin til að tala um

það hefur svo mörgu verið fórnað

fyrir vísindin

 

Einsemd vísindakonunnar virðist því meðal annars orsakast af því að hún hefur fórnað sér fyrir vísindin, eins og ljóðlínurnar hér að ofan og titill bókarinnar vitna um. Hún hefur með öðrum orðum skipt tengslum út fyrir ástundun vísindanna.

 

samt eru þau alltaf brosandi

parið uppi

virðast aldrei þreytt þrátt fyrir

að öskrin í börnunum þeirra

mælist vel yfir heilbrigðismörkum

 

um þetta á hún gögn

gögn

sem hana dreymir um að

deila með einhverjum

hana dreymir um að

einhver heyri

það sem hún heyrir

 

Á sama tíma dreymir hana um að einhver heyri það sem hún heyri. Og:

 

hana dreymir um 0 desíbel

þögn innan skekkjumarka

hringl í lyklum

fliss

hvísl

brak

í rúmgafli

lágar hrotur.

 

Vísindakonuna dreymir um sína eigin sérsniðnu útgáfu af nálægð við annað fólk, nánd innan skekkjumarka. Draumur hennar kallast á við loforð eintaklingsmiðaðs neyslusamfélags um hamingju ef við bara kaupum tiltekinn hlut, ef við bara borgum fyrir tiltekna þjónustu. En hamingjan fæst ekki sérpöntuð og án óþæginda. Togstreitan milli einsemdar og samneyti við aðra er viðvarandi, vandinn er óleystur.

 

Fagurfræði

Það má halda því fram um Z-kynslóðina, sem Anna Rós Árnadóttir tilheyrir, að húmor hennar einkennist af niðurbroti þess strúktúrs sem einkennir húmor kynslóðanna á undan. Brandarar geta verið án hnyttins endapunkts (e. punch line) og grínið er jafnan fyndið og ófyndið á sama tíma. Enda ólst þessi kynslóð upp á þeim tíma þar sem internetinu óx ásmegin, hún ólst með öðrum orðum upp við óreiðukennt offlæði mynda, myndskeiða og annars efnis. Í slíku offlæði getur merking skolast til, skil þurrkast út og fyrirbæri runnið saman.

 

Þessi tegund af húmor setur svip sinn á bókina, til dæmis í ljóðinu Dúkkan hennar Dóru var með sótt. Ljóðið byrjar á umfjöllun um næma skynjun vísindakonunnar og viðkvæmni, sem birtist meðal annars í því að hún grætur mikið. En fljótlega er lesandinn ekki viss hvort hér sé fjallað af samkennd um vísindakonuna eða hvort verið sé að gera grín að henni:

 

grætur með parinu uppi

og með börnunum þeirra

þessu sem grætur á daginn

og líka þessu sem grætur

á næturnar

 

Í ljóðinu kemur einnig fram að í barnæsku hafi dúkkur vísindakonunnar sífellt verið haldnar dularfullum sjúkdómum, eins og dúkkan hennar Dóru (án þess þó að við höfum hugmynd um hver Dóra sé). Vísindakonan hafi, ólíkt Dóru, tekið málin í sínar hendur og gert tilraunir á dúkkunum með þeim afleiðingum að einhverjar þeirra hafi ekki haft það af og liggi grafnar í bakgarðinum:

 

það hefur svo mörgu

verið fórnað

fyrir vísindin.

 

Umfjöllun um raunir vísindakonunnar þróast þannig út í grín og lesandinn er ekki viss um það hvort þetta sé allt saman brandari eða ekki. Það er látið liggja milli hluta. Sömuleiðis erum við í lok ljóðsins engu nær um það hver Dóra er, það er einnig látið liggja milli hluta.

 

Auk þess kynslóðarhúmors sem lýst var hér að framan setur persónulegur húmor höfundar og einkennandi leikgleði svip sinn á bókina, til dæmis í ljóðinu Vísindakonan:

 

gleraugu gleraugu

sloppur sloppur

hanskar hanskar

 

og í ljóðinu Vögguvísur:

 

úr slopp í slopp

í slopp í slopp

morgun dag

vinnu kvöld nátt

bað

 

Einkennandi fagurfræði setur jafnframt svip sinn á Fyrir vísindin. Gler og málmur, einkum málmurinn silfur, eru efni sem skjóta reglulega upp kollinum. Tunglið birtist snemma í bókinni og dúkkar síðan aftur upp sem gervitungl. Leikið er á þennan hátt með fagurfræðileg fyrirbæri líkt og um tilbrigði við stef sé að ræða.

 

Ljóðmál bókarinnar einkennist einnig af líkamleika. Í ljóðinu Tungl fyrir hendur birtist maður (að öllum líkindum faðir), sem vísindakonan síðar missti, sem augu í baksýnisspegli. Hann kenndi henni að bera upp sitt hvora höndina til að sjá hvort tunglið væri stækkandi eða minnkandi og skildi hana þannig eftir með tungl fyrir hendur þegar hann fór.

 

Annars staðar í bókinni, í ljóðinu Svo margt svo lengi, verður blokkin, sem í upphafi birtist sem smækkuð mynd af mannlegu samfélagi, að táknmynd fyrir líkama:

 

Húsið hennar er blokk

þar sem hver skuggi

minnir á marblett

og sameignin er að

grotna niður

 

í ruslarennunni

situr eitthvað fast

eins og kökkur

í hálsi barns

 

Vísanir í bernsku eru víða í Fyrir vísindin. Vísindakonan virðist ekki hafa komist ósködduð frá barnæskunni, þannig að hún er jafnvel enn þá barn í líkama fullorðinnar manneskju. Ef til vill hefur missirinn sem hún varð fyrir eitthvað með það að gera. Hún minnist augna föður síns í baksýnisspeglinum í ljóðinu Tungl fyrir hendur,

 

mannsins sem hvarf einn daginn

upp í stjörnurnar og

skildi hana eftir með

allan heiminn

engin hjálpardekk

 

Vísindakonan er hjálparlaus eins og barn. Hana dreymir um að einhver breiði yfir hana, eins og kemur fram í ljóðinu Skekkjumörk, og hún er of næm, eða með ofnæmi, eins og hún rifjar upp að hafa sagt við krakkana í ljóðinu Dúkkan hennar Dóru er með sótt.

 

Í ljóðinu Allt hrynur lítur vísindakonan yfir farinn veg og leitar að orsök vanda síns, rétt áður en hann nær hápunkti (eins og titill ljóðsins bendir til):

 

og það er þess vegna

sem hún er svona þreytt

 

vegna þess

að hún nær svo langt aftur

 

og líka vegna þess

að einu sinni var hún barn

og svo hætti það ekki.

 

Ljóðsagan

Eins og áður hefur komið fram er Fyrir vísindin er meðal þeirra ljóðabóka sem mætti flokka sem ljóðsögu en það hugtak hefur verið notað yfir bækur þar sem ljóðin mynda einhvers konar frásögn, ólíkt því þegar lítt- eða ótengdum ljóðum er raðað saman í bók. Frásögnin rúmar jafnvel skýrt afmarkaðar persónur og á það við í tilfelli þeirrar bókar sem hér er fjallað um.

 

Á síðustu árum hefur það notið þó nokkurra vinsælda að semja ljóðsögur en líka að nota þráð ljóðsögunnar á óhlutstæðari hátt til að binda saman ljóð sem sum hafa kannski orðið til sjálfstætt og geta hæglega staðið ein sem slík. Heilaskurðagerðin (2017) eftir Dag Hjartarson er ágætt dæmi um ljóðabók af því tagi. Ljóðabækurnar Flórída (2017) og Allt sem rennur (2022) eftir Bergþóru Snæbjörnsdóttur eru síðan gott dæmi um bækur sem virðast samdar gagngert inn í form ljóðsögu og hafa skýrar sögupersónur.

 

Ljóðabókin Fyrir vísindin hefur eitthvað af eiginleikum allra þessara bóka að því leyti að hún er mörkuð af skýrum ramma söguþráðar og persóna um leið og mörg ljóða hennar geta staðið ein og átt sitt eigið líf. Sterk höfundarröddin og tilraunagleðin í Fyrir vísindin minna síðan þennan lesanda á Kjötbæinn (2004) eftir Kristínu Eiríksdóttur, aðra bók sem flokka mætti á rófi ljóðsögunnar og sem skrifuð er í upphafi ferils höfundar.

 

Frásögnin í Fyrir vísindin nær alla leið aftur í fæðingu, og raunar alla leið aftur í getnað, en fyrsta ljóð bókarinnar, Upphaf, vísar í glasafrjóvgun. Síðar segir móðir vísindakonunnar henni frá fæðingunni, í ljóðinu Ofnæmi:

 

þegar þú fæddist

þá brá þér

 

Lesandinn kemst ljóð fyrir ljóð að ýmsu um vísindakonuna, um líf hennar og það sem hún hefur reynt. Um reynslu bernskunnar, unglingsár og tilraun til hjúskapar. Um iðkun vísindanna en líka meðfæddar og ósjálfráðar dulrænar gáfur. Um móður hennar, afa hennar, föðurmissinn.

 

Í ljóðinu Svo margt svo lengi er vísindakonan að bogna undan reynslu sinni, þar til allt hrynur í samnefndu ljóði:

 

allt hrynur

í hræðilegum hægagangi

 

og hver dagur hefst

með hvelli

eins og mjólkurferna

sem springur

undir dekki

 

eins og að sofna

inn í hófnum á hesti

 

vakna

einhvers staðar

allt annars staðar.

 

Verðlaunaljóðið Skeljar kemur eins og hik á undan úrlausn frásagnarinnar sem birtist í ljóðinu Botnfall / Kæri Mendelejev. Þar færir lotukerfi Mendelejevs vísindakonunni föðurlegt svar um að allt sé í lagi, svar sem hún hefur beðið eftir alla ævi.

 

Í ljóðinu Eftirmáli stígur ljóðmælandi síðan fram sem einn af þeim sem vísindakonan talar við í símann:

 

ég skil ekkert af því

sem hún segir

og ég skil allt

 

að lifa er að hlusta á

þúsund sögur

sem byrja allar í miðjunni

og enda hvergi

 

Lokaorð

Fyrir vísindin er margbrotið verk sem opnast á nýjan hátt við endurtekinn lestur og nær þessi umfjöllun langt í frá að rekja alla þræði þess. Verkið hreyfir við lesandanum og er dapurlegt og fyndið í senn, tilraunakennt en heildstætt á sama tíma. Ljóðin tengjast hvert öðru með taug ýmist gegnum frásögn, hugmyndir eða fagurfræðileg brot.  Lesturinn líkist því að verða vitni að fáguðum og einbeittum leik þar sem höfundur týnir ekki þræðinum, ekki frekar en vísindakona að störfum.

 

Arngunnur Árnadóttir