Brynja Hjálmsdóttir: Friðsemd

Benedikt, 2024.

Úr Tímariti Máls og menningar, 4. hefti 2025:

Eitt af því sem einkennir veitingaflóruna í Reykjavík þessi misserin, rétt eins og í flestum öðrum evrópskum, borgum eru sífelldar tilraunir til að búa til nýjar og óvæntar samsetningar þar sem matargerðarhefðum ólíkra landa eða landsvæða er blandað saman. Í borginni má meðal annars finna indversk-ítalska matreiðslu, ítalsk-japanskan veitingastað og indverskan mat með „skandinavísku ívafi“ – slíkum samsetningum virðast lítil takmörk sett.

Það er ekki laust við að lesanda, að minnsta kosti lesanda sem hefur bæði áhuga á matargerð og bókmenntum, verði hugsað til þessarar þróunar við lestur Friðsemdar, fyrstu skáldsögu Brynju Hjálmsdóttur. Þar er ýmsu blandað saman og oft úr óvæntum áttum. Sennilega þyrfti þó umtalsvert fleiri bandstrik en eitt ef lýsa ætti því stefnumóti ólíkra bókmenntagreina sem þar fer fram. Sagan er uppfull af ærslum og ólíkindalátum, en undirtónninn er þrátt fyrir allt alvarlegur, jafnvel grafalvarlegur svo vísað sé óbeint til söguloka án þess að gefa of mikið upp.

Saga Friðsemdar, aðalpersónu sögunnar, hefst á því að henni berst bréf frá dönskum bókaútgefanda sem tilkynnir henni lát vinkonu hennar, Fatimu Bergkjær, með þessum orðum: „Hún virðist hafa hrapað í sjóinn við Hveragerði, ofan af útsýnispalli í klettunum.“ (7) Staðkunnugum lesanda verður þannig ljóst strax í upphafi að landið sem myndar svið sögunnar er ekki það Ísland sem við þekkjum. Brátt kemur í ljós að við erum stödd í framtíðinni og heimsmynd sögunnar skýrist smám saman; hún gerist eftir hamfaraflóð sem mennirnir hafa framkallað með glórulausum hernaði gegn jörðinni sem náði hámarki með Átökunum um norðurslóðir „þegar sprengjunum rigndi yfir hvítan ísinn á pólnum, í einhverri stjórnlausri og illa ígrundaðri geðveiki sem kallaðist „valdatafl“, svo að hvítur ísinn breyttist í bláan sjó, alltof mikið af bláum sjó.“ (39)

Um leið verður lesanda ljóst að hann er að ganga inn í eina þeirra samtímasagna sem tilheyra nýlegri grein bókmenntanna, Friðsemd er vistskáldskapur (climate-fiction eða cli-fi) þar sem fengist er við yfirvofandi náttúruhamfarir af mannavöldum. Sagan er dystópísk en ólík mörgum öðrum slíkum skáldverkum er hún líka spriklandi af fjöri og persónur hennar og atburðir eru sótt í ýmsar áttir, textatengsl eru meginaðferð sögunnar og þau leiða lesandann í ýmsar og stundum óvæntar áttir. Væntingar lesandans, og raunar sögupersónanna líka, mótast af þessu og sagan leynir á sér, söguhöfundur leikur á þessar væntingar, ekkert síður en á það fjölbreytta úrval texta sem hún tengir sig við.

Í skáldsögum sem lýsa ímyndaðri framtíð, hvort sem sú framtíð er dystópísk eða útópísk, þarf að skapa heim og sá heimur getur verið líkur eða ólíkur okkar heimi. Í heimi Friðsemdar hefur landafræðin gerbreyst, Ísland hefur minnkað, stærstur hluti Suðurlandsundirlendisins, og raunar alls undirlendis sem við þekkjum sem slíkt, er sokkið í sjó og gengur undir heitinu Glataða landið. En þegar kemur að samfélaginu sem eftir stendur hefur furðu lítið breyst. Fatima skrifar glæpasögur sem koma út í bókarformi og starf Friðsemdar felst í að þýða þær, ritstýra þeim og prófarkalesa. Gervigreindin er svo dæmi sé tekið hvergi sýnileg í bókaútgáfu eftir hamfarirnar. Í Hveragerði vinna flestir launavinnu, ýmist í textílverksmiðju sem hefur verið reist eftir stríð og flóð eða í fyrirtæki athafna- og uppfinningamannsins Eldbergs Salmans Atlasonar, SELÍS, sem leikur stórt hlutverk í sögunni. Utan vinnu ferðast fólk um á bílum, fer á kaffihús eða á barinn þar sem það drekkur bjór eða Campari og bregður sér jafnvel út undir vegg til að njóta tóbaks. Þannig er ljóst að allur þunginn í heimssköpun sögunnar er á náttúrunni og þeim umbreytingum sem maðurinn getur gert á henni. Þetta er raunar algengt í nýlegum vistskáldsögum, er til dæmis líka tilfellið í skáldsögu Tómasar Ævars Ólafssonar, Breiðþotum, sem kom út sama ár og Friðsemd, svo að eitt dæmi sé tekið.

Nafn sögupersónunnar Friðsemdar er fremur óvenjulegt en það er langt frá því að vera gripið úr lausu lofti. Nafnið er eiginlega það sem á ensku er kallað charactonym þar sem það lýsir bókstaflega eiginleikum persónunnar. Um þetta þekkjum við ýmis dæmi allt aftur á miðaldir, Heimskan í Lofi heimskunnar eftir Erasmus frá Rotterdam er gott dæmi, rétt eins og kennslukonurnar fröken Frenja og fröken Blíða í Matthildi eftir Roald Dahl. Hinn óbilandi bjartsýnismaður Birtíngur eftir Voltaire kemur líka upp í hugann en þau Friðsemd eiga fleira sameiginlegt en að lenda í miklum jarðskjálfta. Eins og Birtíngur er bjartsýnin holdi klædd er Friðsemd friðsemdin holdi klædd og líf hennar áður en áfallið sem fylgir dauða Fatimu dynur yfir er algerlega í föstum skorðum og býsna tilbreytingarlítið – alveg eins og hún vill hafa það.

Í upphafi sögunnar er Friðsemd búsett á Eskifirði þar sem byggðin hefur, líkt og í öðrum fjörðum, færst upp í fjallshlíðar. Flóðin og breytingar á landslagi gera að verkum að vart verður hjá því komist að hugsa til skáldsagna Hildar Knútsdóttur, Ljónsins, Nornarinnar og Skógarins, þar sem heimsmyndin markast af svipuðu flóði. Hliðstæður má auðvitað finna víða í erlendum skáldskap, sem og í kvikmyndum sem takast á við mögulega framtíð mannkynsins þegar afleiðingar loftslagsbreytinga hafa komið fram af fullum þunga.

En skáldsagan Friðsemd er ekki öll þar sem hún er séð, ekki frekar en aðalpersónan, og Friðsemd neyðist til að yfirgefa sína friðsamlegu tilveru til að leita svara við spurningum sem vakna við dauða vinkonunnar. Þær spurningar eiga kannski frekar uppruna sinn í skáldskap en nokkru öðru, enda er saga Friðsemdar drifin áfram af tengslum við aðra texta, raunverulega og ímyndaða. Fatima reynist hafa verið höfundur glæpasagna, nánar tiltekið sagna um lögfræðinginn Advokat Larsen, sem heitir fullu nafni Simone Pilunnquaq Larsen og er grænlensk að uppruna. Friðsemd hefur þýtt þessar skáldsögur á íslensku og um leið og hún segir sögu sína endursegir hún nokkrar þeirra. Sögur Fatimu tilheyra undirgrein norrænu glæpasögunnar, kvennakrimmanum (da. femikrimi). Þetta eru æsilegar spennusögur þar sem lögfræðingurinn knái tekst á við stórbrotin glæpasamsæri á milli þess sem hún lendir í æsilegum kynlífsævintýrum með bæði körlum og konum. Sögurnar kinka ákveðið kolli til sagna Stellu Blómkvist, en leið þeirra inn í meginsöguna minnir meira en lítið á það hvernig Auður Haralds notar ástarsöguna í skáldsögu sinni Ung, há, feig og ljóshærð frá árinu 1987, þar sem formúlukennd rómantísk ástarsaga er sögð samhliða meginsögunni af lífsleiðri húsmóður sem dundar sér við að reyna að fita manninn sinn til dauða með því að gefa honum mat sem hún telur honum trú um að sé megrandi en er í raun stútfullur af kalóríum, eins og Soffía Auður Birgisdóttir benti á í ritdómi sínum um bókina í Víðsjá.

Munurinn er þó sá að í sögu Auðar er ástarsagan markvisst skopstæld og afbyggð en afstaða Friðsemdar til kvennakrimma vinkonu sinnar einkennist alls ekki af sömu neikvæðni. Friðsemd tekur sér góðan tíma í að endursegja sögur Fatimu og þær eru henni viðmið í eigin lífi. Hún segir í sögulok: „Ég hélt ég gæti ekki lifað án þess að hafa sögur. En kannski var þessu öfugt farið allan tímann. Það eru engar sögur ef það er ekkert líf. Að lifa er að skapa nýjar sögur.“ (212)

Margt er dularfullt við fráfall Fatimu og Friðsemd einsetur sér fljótt að komast til botns í því hver ber ábyrgð á dauða hennar. Heimsmynd Friðsemdar er mótuð af sögum, ekki síst sögum Fatimu sjálfrar, og í heimi glæpasagnanna er óhugsandi að manneskja á borð við Fatimu hafi farist af slysförum. Leið Friðsemdar liggur því með ferju frá heimahögunum til Hveragerðis. Bærinn hefur tekið breytingum frá því sem við þekkjum, hann er orðinn að hafnarbæ og höfuðstöðvum stórfyrirtækisins SELÍS (Samsteypa um eðlisbreytingar á láglendi Íslands). Fyrirtækið er nýjasta sköpunarverk raðfrumkvöðulsins Eldbergs Salmans Atlasonar. Sá hefur orðið bæði ríkur og frægur fyrir uppfinningar sínar þótt flestar þeirra hafi raunar misheppnast. Eftirminnileg er undrasteypan ALTARI-1000 sem á að spara vatn, enda þarf ekki nema „nokkur staup“ af vatni til að steypa úr henni heilt hús. Vandinn er sá að steypan er byggð á mosa og honum fylgir sveppur sem hefur þau áhrif á fólk sem kemst í snertingu við hann að það fyllist depurð, þunglyndi og jafnvel sjálfsvígshugsunum.

Þetta mynstur endurtekur sig í öðrum uppfinningum Eldbergs, við fyrstu sýn virðast þær bráðsnjallar og til þess fallnar að auka lífsgæði fólks, ef ekki beinlínis að bjarga heiminum, en afleiðingarnar reynast ófyrirsjáanlegar. Eldberg er algerlega laus við sjálfsgagnrýni eða efasemdir um eigin hugmyndir sem eiga það flestar sameiginlegt að finna tæknilegar lausnir á málum sem annaðhvort þarf ekki eða er ekki hægt að leysa með tækni. Ekkert af þessu breytir því þó að Eldberg nýtur ómældrar aðdáunar og virðist hafa ótakmarkað aðgengi að fjármagni. Hann er þeirrar gerðar að hann getur ekki fengið hugmynd án þess að keyra hana alla leið og jafnvel of langt. Hann minnir þannig ekki lítið á Lovestar, aðalpersónu samnefndrar sögu Andra Snæs Magnasonar frá árinu 1996.

Elberg Salman á sér fleiri hliðstæður í bókmenntum og kvikmyndum, og þær má ekki aðeins finna utan sögunnar sjálfrar. Í sögunum af Advokat Larsen skýtur illmennið Jack Jacksson sífellt upp kollinum en hann á ýmislegt sameiginlegt með Eldberg. Báðir eru þeir uppfinningamenn, svolítið í anda þeirra sem birtast í kvikmyndunum um James Bond. Jackson finnur svo dæmi sé tekið upp „vélknúið sverð“ (23) sem snýst gegn honum með þeim afleiðingum að hann ber upp frá því ör í andliti og þarf að ganga með eitt helsta einkenni illmenna úr hasarmyndum – svartan lepp fyrir auganu. Í undanfara lokaátakanna dregur sögumaður laumulega athygli lesandans að hliðstæðunni milli þeirra tveggja eftir að Eldberg hefur af slysni skotið tappa úr sódavatnsflösku í augað á sér: „Hann náði taki á því sem hann leitaði að, lítilli kokteilservíettu sem hann bar að auganu. Þannig stóð hann með flöskuna í annarri hendi, meðan hann hélt servíettunni við augað með hinni. Servíettan var svört. Satt að segja var hún svolítið eins og leppur.“ (197) Hér er umbreyting Eldbergs í Bond-illmenni næstum fullkomnuð, enda styttist í endalokin og stórfenglega eyðileggingu höfuðstöðva fyrirtækisins.

Endalokin eru afleiðing af stórfenglegustu uppfinningu Eldbergs. Þegar leiðir þeirra Friðsemdar liggja saman hefur hann nýja áætlun á prjónunum. Að þessu sinni er hugmyndin að lyfta „glataða landinu“ úr sjó og endurheimta þannig láglendi Íslands. Aðferðin byggir á byltingarkenndu efni sem er skylt steypunni sem áður var nefnd og á að dæla niður í jarðskorpuna þar sem það þenst út. Aðferðin virkar en afleiðingarnar verða umfangsmeiri en Eldberg sá fyrir sér. Friðsemd lýsir því hvernig ferlið hefst þar sem hún horfir á það ásamt öðrum úr höfuðstöðvum SELÍS:

Við horfðum á ljósastaurana í bænum byrja að dansa. Horfðum á ölduna draga út en ekki inn aftur, bara lengra út, út, út, út og sáum strandlengjuna lengjast og sjóinn hörfa. Við horfðum á hryggi rísa úr hafi og Eldberg Salman tók andköf af hamingju, hrópaði upp yfir sig í sigri hrósandi alsælu. Við horfðum á hryggina rísa hærra, stórar svartar strýtur skjóta upp kollinum eins og armar á risavöxnum kolkrabba. Við horfðum á heiðina opnast og aurinn hlaupa fram í ógurlegri flóðbylgju. (202)

Í kjölfarið hrynur allt. Eldberg og aðstoðarkona hans farast þegar höfuðstöðvar fyrirtækisins eyðileggjast en Friðsemd bjargast naumlega ásamt litlum hópi vina, fyrst í neðanjarðarbyrgi í Hveragerði en í sögulok komast þau öll heilu og höldnu til Eskifjarðar þar sem langþráður hversdagurinn virðist blasa við.

Heimur Friðsemdar er settur saman úr tilvísunum til ótal texta, bókmenntagreina og kvikmynda, og sagan sem hún segir virðist í fyrstu ætla að verða það líka. Hún einsetur sér að komast að því hver ber ábyrgð á dauða vinkonu hennar og atburðarásin sem fer af stað í kjölfarið sækir minni í ýmsar frásagnargreina samtímans, ekki síst hasarmyndir og ofurhetjumyndir. Eyðileggingin vofir yfir vegna þess að Eldberg í hlutverki brjálaða vísindamannsins hefur gengið of langt í trú sinni á eigin hugmyndir. Kannski væri hægt að segja að Friðsemd flækist í atburðarás sem er komin af stað áður en hún kemur til sögunnar og verður ekki stöðvuð. Ekkert sem Friðsemd gerir hefur í raun áhrif á framrás atburða. Hún er alger andstæða vinkonu sinnar, Fatimu, og þeirrar sögupersónu sem hún hefur skapað í skáldsögum sínum. Hún er röng kona í réttri bókmenntagrein, eða kannski rétt kona í rangri bókmenntagrein; hversdagsmanneskja sem hefur hvorki sérstaka hæfileika né metnað til að bjarga heiminum – enda verður honum ekki bjargað. Afrek hennar er að bjarga sjálfri sér og nokkrum vinum á meðan heimurinn heldur áfram að farast og í sögulok er ekki laust við að manni verði aftur hugsað til Birtíngs. Þótt Friðsemd rækti engan garð í bókstaflegum skilningi í sögulok hefur hún ekki breytt neinu.

Það eru engin smámál undir í Friðsemd frekar en í öðrum skáldsögum sem lýsa framtíð sem markast af loftslagshamförum. Það gengur líka mjög mikið á í sögunni og hún teygir sig í ýmsar áttir. Þræðirnir eru fjölmargir og það er langt frá því að þeir séu allir hnýttir snyrtilega saman í lokin. „Alltaf hafðirðu lag á óvæntum endi,“ segir Friðsemd við Fatimu. Endir sögunnar er að því leyti óvæntur að ekkert leysist og kannski var ekkert mál til að leysa í tengslum við dauða Fatimu. Saga Friðsemdar reynist þannig ekki vera sú glæpasaga eða spennusaga sem hún og lesandinn töldu sig lengst af stadda í heldur saga um það að lifa af, á friðsamlegan hátt, í heimi sem ekki er víst að muni lifa.