„Alls hins stolna aftur vér krefjumst“ – Úr Andrahaus

24. október 2009 · Fært í Úr Andrahaus 

„Í skarðslöndum fyrir vestan er eya ein, sem Hólaey heitir. Norður úr henni geingur höfði einn, hálfklipinn frá eynni, og heitir hann Andrahaus. Hausinn er nokkuð víðlendur ofan og grasi vaxinn mjög, og það því fremur sem á honum hefur verið sú trú, að ekki mætti slá hann.“Þjóðsögur Jóns Árnasonar I, bls. 481


Eftir Guðmund Andra Thorsson


Hannes Hólmsteinn Gissurarson hefur um árabil verið ötulasti talsmaður þess að byggja ranglátt þjóðfélag. Við súpum nú seyðið af því að til valda komust menn sem trúðu einmitt honum og auðræðishugsjón hans; þeirri kenningu að afnema ætti fjármálaeftirlit, reglugerðir, skatta (nema á venjulegt launafólk): hin ósýnilega hönd markaðarins myndi ævinlega stýra peningunum í réttar hendur; auðurinn hefði alltaf rétt fyrir sér, sjálfkrafa.

Í stað þess að stara í gaupnir sér vegna þess hvert þessi nauðhyggju-auðhyggja leiddi, og láta sálu sína þenkja um sína stóru villu skrifar Hannes baki brotnu. Hann beinir mjög sjónum austur á Volgubakka, þegar Stalín ríkti þar, en slíkt samfélag telur hann eina valkostinn við auðræðið sem þeir aðhyllast, hann og þessir fáu félagar sem enn eru staðfastir í trúnni.

Hann minnir ekki lítið á gömlu kommúnistana sem „biluðu ekki í Ungó“.

Kannski ekki skrýtið að hugurinn sé á Volgubökkum. Davíð Oddsson var einmitt nokkurs konar Boris Jelstín Íslands – undir hans forystu voru þjóðareignir gefnar mönnum sem fyrir vikið urðu ýmist fáránlega ríkir eða þóttust vera fáránlega ríkir.

Enginn sá muninn á því tvennu.


* * *


Hannes Hólmsteinn grípur gjarnan á lofti það sem hrýtur Davíð úr penna eða munni enda kemur fram í nýlegri grein Hannesar að hann lítur á það sem nokkurs konar karakterbrest að vera ósammála Davíð.

Nú síðast hendir Hannes á lofti ádeilugrein Davíðs í Nýja-Mogga um það að nokkrir ráðherrar stóðu á BSRB-þingi og sungu af innlifun og krafti sjálfan Nallann á meðan forseti Íslands stóð hjá svolítið ráðleysislegur að sjá.

Þeir félagar Hannes og Davíð beina sjónum – jú hvert? – á Volgubakka.

Þeir telja þennan söng sambærilegan við það að gamlir nasistar reki handlegg á loft og kyrji sína söngva og minna á að þessi söngur hafi verið þjóðsöngur Sovétríkjanna um hríð.

Svo maður vitni nú líka í Daðason:„Hvílík söguleg óheilindi!“

* * *


Internationalinn er frá 1870, eftir Frakkann Eugene Pottier en lagið er eftir Pierre Degeyter. Íslenski textinn sem oftast er fluttur er eftir Sveinbjörn Sigurjónsson kennara og þýðanda og höfund ýmissa kennslubóka, til að mynda um bragfræði.

Frá fyrstu tíð hefur þetta verið alþjóðasöngur Jafnaðarmanna og þótt kommúnistar í Sovétríkjunum hafi reynt að gera þennan söng að sínum – rétt eins og allar góðar hugsjónir um jöfnuð og frið og samvinnu – þá er það fráleitt að tengja hann því alræðisríki, enda lögðu kommúnistar þar þennan söng af sem þjóðsöng og tóku upp rússneskan þjóðrembubrag. Nalllinn lifði Sovétríkin rétt eins og allar hugsjónir um jafnrétti manna hafa gert.

Þennan söng hafa misrauðir kratar sungið á sínum samkomum frá því að þeirri hreyfingu tók að vaxa fiskur um hrygg fyrir daga Sovétríkjanna – og eftir þá. Þetta er jafnt söngur Jóns Baldvinssonar, Ólafs Friðrikssonar og Jóhönnu Egilsdóttur sem Gylfa Þ. Gíslasonar, Jóns Baldvins og Jóhönnu Sigurðardóttur. Þetta er alþjóðasöngur jafnaðarmanna og sá krataforingi naumast til í veröldinni (nema ef væru ódámarnir Blair og Brown) sem ekki syngur þennan söng með félögum sínum á samkomum jafnaðarmanna og verklýðssamtaka.

Þetta er söngur allra þeirra sem vilja að við berjumst fyrir því að byggja réttlátt samfélag. Þetta er herhvöt gegn kúgun, fjötrum, skorti og þjáningu. Þetta er ákall um frelsi, jafnrétti og bræðralag – samhug, einingu, dáðríki, djörfung. Öll erindin þrjú eru jafn aktúel nákvæmlega núna og þau voru á 19. öldinni.

Ég hvet alla lesendur til að standa upp á stól með hnefann á lofti og kyrja annað erindið:

Á hæðum vér ei finnum frelsi,
hjá furstum eða goðaþjóð;
nei, sameinaðir sundrum helsi
og sigrum, því ei skortir móð.
Alls hins stolna aftur vér krefjumst,
ánauð þolir hugur vor trautt,
og sjálfir brátt vér handa hefjumst
og hömrum meðan járn er rautt.

Og eftir viðlagið það þriðja:

Vér erum lagabrögðum beittir
og byrðar vorar þyngdar meir,
en auðmenn ganga gulli skreyttir
og góssi saman raka þeir.
Nú er tími til dirfsku og dáða.
Vér dugum, – þiggjum ekki af náð.
Látum bræður því réttlætið ráða,
svo ríkislög vor verði skráð.

Vertu sæll Moggi… – Úr Andrahaus

20. október 2009 · Fært í Úr Andrahaus 

„Í skarðslöndum fyrir vestan er eya ein, sem Hólaey heitir. Norður úr henni geingur höfði einn, hálfklipinn frá eynni, og heitir hann Andrahaus. Hausinn er nokkuð víðlendur ofan og grasi vaxinn mjög, og það því fremur sem á honum hefur verið sú trú, að ekki mætti slá hann.“Þjóðsögur Jóns Árnasonar I, bls. 481

Eftir Guðmund Andra Thorsson


„Byrjar hann,“ hugsar maður þegar maður sér forsíðu Moggans núorðið þar sem áhyggjusamleg fyrirsögn um skuldabyrði vegna Icesave kallast á við byrstan leiðarann inni í blaðinu. Þótt fréttin sé skrifuð af blaðamanni og eflaust unnin á faglegan hátt trúir maður henni ekkert. Maður hugsar: „Byrjar hann.“

Maður lítur á fréttina sem hvert annað innlegg í styrjöld Davíðs Oddssonar við heiminn.

Blað sem fyrir bara nokkrum mánuðum var fjölraddað talar nú æ færri röddum til okkar. Loks verður hún bara ein.

Blað sem endurspeglaði samfélagið í mótsetningum sínum, tilbrigðum og margháttuðum skoðunum verður málgagn eins manns; Reykjavíkurbréf, leiðarar, Staksteinar – og forsíðufréttir nú orðið – allt er þetta helgað skoðunum og hagsmunum og hleypidómum, þráhyggjum og umfram allt málsvörn Davíðs Oddssonar: það er skrifað um Seðlabankann sem allt gerði rétt og það er skrifað um Icesave, það er skrifað um forsetann og svo aftur um Seðlabankann og enn um Seðlabankann og loks um Seðlabankann. Sem allt gerði rétt.

Meira að segja vísnahornið hans Péturs Blöndals var um daginn helgað bragsnilld Davíðs.


* * *


Ég varð læs á Morgunblaðið – og Þjóðviljann. Síðarnefnda blaðið varð stærri partur af lífi mínu þegar fram liðu stundir. Ég vann þar um hríð, lærði þar prófarkalestur og hóf þar pistlaskrif, fór á blaðamannafundi og lifði í stöðugum ótta við að lenda í því að skúbba.

Mér fannst Þjóðviljinn vera mitt blað og hélt því að ég vissi hvernig það ætti að vera; mér varð það á að fagna því þegar Þjóðviljinn dó drottni sínum vegna þess að blaðið var ekki nákvæmlega eins og mér fannst að það ætti að vera. Ég hélt að áskrift minni á blaðinu og ást minni á því fylgdi ritstjórnarvald yfir því. Mér fannst ég hafa verið í samfélagi sem hefði á einhvern hátt svikið mig án þess að ég gæti gert fyllilega grein fyrir þeim svikum. Ég hef iðrast þess æ síðan að fagna dauða Þjóðviljans, þó ekki væri nema fyrir þá sök eina að þá misbauð ég Árna Bergmann, þessum víðsýna anda vinstri hreyfingarinnar og frumkvöðli í skáldsagnagerð sem kenndi okkur svo mörgum svo margt um frjálsa hugsun…

Síðan hef ég tregað Þjóðviljann. Og lesið Moggann.


* * *


Ég varð læs á Morgunblaðið og meðal þess fyrsta sem ég gerði þegar ég fór að búa sjálfur var að kaupa áskrift að blaðinu – þá fannst mér ég kominn með mitt eigið heimili. Mogginn hefur haft þessa stöðu í lífi okkar; verið eins og sokkarnir í skúffunni, útvarpið, ofnarnir og klósettið, myndirnar á veggjunum, dótið í hillunum, bækurnar, stólarnir, vaskurinn, kaffikannan…

Svefndrukkinn hef ég reikað fram í forstofuna og séð þar Moggann í lúgunni eins og staðfestingu á samhengi tilverunnar og nýrri dögun. Ég hef sett yfir ketilinn og hvomað í mig kornfleiksi yfir þessu blaði. Ég hef setið með það á klósettinu. Ég hef legið með það dormandi í sófanum meðan rigningin kliðar úti.

Ég hef meira að segja skrifað í það þegar mikið hefur legið við – nokkrar minningagreinar, sem eru mikilvægustu greinar sem við Íslendingar skrifum. Það hvarflaði aldrei að mér að áskriftinni fylgdi ritstjórnarvald yfir Mogganum; ég gerði ekki þá kröfu til blaðsins að það væri mér endilega að skapi, ég vissi ekki að það væri innan míns áhrifasviðs, frekar en veðrið. Ekki gat ég farið að hlutast til um Ferdinand. Ég vissi ekki einu sinni fyrr en Halldór Baldursson fór að teikna í blaðið að skopteikningar þar gætu verið fyndnar.

Slík var lítilþægni manns gagnvart blaðinu.

En ég á minningar tengdar þessu blaði sem teygja sig yfir alla ævina – það eru minningar um hvunndag – minningar um ömmur mínar og afa, sveitina, foreldrahús, ýmsar vistarverur tilveru minnar. Með öðrum orðum: blaðið hefur verið hluti af nánasta umhverfi mínu öll þessi ár og ég veit að þegar ég reika svefndrukkinn fram í forstofuna þessa myrku vetrarmorgna sem bíða mín og enginn Moggi verður í lúgunni þá mun mér finnast það tómlegt og mér á eftir að líða eins og eitthvað hafi verið tekið frá mér.

Þegar Ólafi Stephensen ritstjóra var sagt upp og í kjölfarið blaðamönnunum sem voru sálin í Mogganum – Birni Vigni og Freysteini, Árna Jörgensen og Fríðu Björk – en ráðnir þess í stað þeir Davíð Oddsson og Haraldur Johannessen – þá fannst mér sem mér hefði verið sagt upp sem áskrifanda.

Auðvitað mega eigendur blaðsins ráða þá sem þeir kjósa að blaðinu – skárra væri það nú – þótt peningarnir komi frá því að vera áskrifendur að óveiddum fiski í sjónum, fyrir utan alla skuldaniðurfellinguna – og ef þeir vilja fækka lesendum og einskorða lesendahópinn við áhangendur Davíðs er það vissulega þeirra mál. En ég er bara ekki í þeim hópi. Og ég get ekki verið að borga fyrir slíkt blað. Nóg er nú samt.

Því miður.

Ég mun sakna blaðsins.

* * *


Ég veit það ekki. Einhvern veginn er það svo að mér finnst ekki hægt að Davíð Oddsson eigi – eftir allt sem á undan er gengið – að geta sest í eina af fáum raunverulegum virðingarstöðum sem eftir eru í samfélaginu eins og ekkert hafi í skorist. Því það hefur svo mikið í skorist. Hann var vissulega eins og Kassandra í Seðlabankanum æpandi um misferli og komandi hrun og enginn trúði honum, af því hann var Davíð Oddsson. Hefði Hversemerannar Einhversson verið Seðlabankastjóri á þeim tíma hefði varnaðarorðum hans verið trúað og brugðist við. Svona verður það líka á Mogganum. Við hugsun: Byrjar hann…

Hann hefur brennt svo margar brýr að baki sér, hann hefur sagt svo margt, honum hefur orðið svo margt á. Hann sundrar en sættir ekki. Hann á sína áköfu áhangendur vissulega en hann nýtur ekki almennrar virðingar í samfélaginu. Hann er ekki trúverðugur. Við hættum að trúa blaðinu; nema það fólk sem á hann trúir.

Það þarf heldur ekki að hafa mörg orð um það að hrunið er bein afleiðing valdatíðar Davíðs Oddssonar og þeirrar hugmyndafræði sem hann innleiddi ásamt vildarmönnum sínum; afnám reglugerða, afnám Þjóðhagsstofnunar, taumlaus einkavæðing, laissez-faire-stefna samfara blindri trú á einhverja ósýnilega hönd markaðarins, sem Stiglitz sagði réttilega um að væri ósýnileg af þeirri einföldu ástæðu að hún væri ekki til…

Þegar þú býrð til óða-kapítalisma færðu óða kapítalista.

Ég vil ekki Davíð Oddsson, Ólaf Ragnar Grímsson, Jón Ásgeir Jóhannesson, Jóhannes Jónsson, Björgólf Thor. Ég vil ekki Sigurð Einarsson, Baldur Guðlaugsson, Existabræður, Bakkabræður, Kögunarfeðga, N1-frændur. Og hvað þeir heita allir, bankaskúmarnir og viðskiptaminkarnir. Ég vil þá ekki. Þeir eru frá því í gær; þeir sköpuðu okkur gærdaginn og eru staðráðnir í að láta morgundaginn verða á forsendum gærdagsins. Enn sjá þeir ekki sína miklu sök, sína stóru skuld, vita ekki til þess að þeir hafi gert neitt rangt. Þeir mega ekki halda áfram eins og ekkert hafi í skorist, vegna þess að það hefur allt í skorist – allt hrundi, allt fór. Ég vil ekki sjá að þeir komi nálægt því að skapa það þjóðfélag sem bíður barnanna minna og þeirra barna. Þeir standa fyrir hugmyndafræði sem má aldrei oftar trúa, aðferðir sem má aldrei oftar beita.

Allra síst vil ég hafa þá í mínu nánasta umhverfi að slást eins og óða fressketti. Ég vil ekki vakna á morgnana og reika svefndrukkinn fram í forstofu til þess að hefja daginn á því að fá þessi áflog framan í mig á síðum blaðsins sem einu sinni var Mogginn minn.

Nýtt fólk – heiðarlegt og grandvart fólk, skynsamt og óbrjálað af græðginni og geggjuninni, vélabrögðunum, klækjunum og átakagleðinni – verður að fá að byggja hér nýtt samfélag án þess að þeir séu að trufla okkur sýknt og heilagt, þessir fresskettir gærdagsins.


* * *


Ég mun sakna Moggans. Ég mun sakna hins fjölfróða Árna Matt og hins geðríka Arnars Eggerts, Beggu Jóns sem er vitur og væn, teikninga Halldórs Baldurssonar, gagnrýni Rikka Páls og Venna Linnet og Rögnu, Einars Fals og hinna ljósmyndaranna, viðtala Péturs Blöndal – aðsendu greinanna og minningagreinanna þar sem Íslendingar sýna sínar bestu hliðar; jafnvel Ferdinands þó hann hafi aldrei verið sérlega sniðugur. Allra góðu blaðamannanna sem búið er að reka. Blaðsins sem hefði getað orðið.

Á sínum betri stundum var Mogginn eins og fagurlega útskorið ræðupúlt og allir fóru að vanda mál sitt og æði þegar þeir komu þangað til að taka til máls. Hann var betristofa íslenskrar umræðu. Á verri stundum sínum var hann að vísu stundum snaróður oflátungur. En slíkum stundum fækkaði.

Þeir Matthías og Styrmir – og þeirra sveit – byggðu upp gott blað á mörgum árum sem  náði trúnaði manna sem komu úr hinum enda þjóðfélagsviðhorfanna. Þetta var blað sem ætlað var okkur öllum. Þeir voru óþreytandi að byggja brýr.

Það tekur enga stund að brenna brýr; trúnaður eyðist á örskotsstundu. Þjóðarblað skreppur saman í safnaðartíðindi. Vertu sæll Moggi, þakka þér samfylgdina.
Guðmundur Andri Thorsson

Þriðja Þorskastríðið er tapað – dagbók flettarans 21.06.09

21. júní 2009 · Fært í Dagbók flettarans 

Herdís Þorgeirsdóttir skrifar magnaða grein á laugardag í Fréttablaðið sem fer langt með að sannfæra mann um að Icesave-samningarnir séu svívirða. En ekki alveg alla leið.

Eitt og annað vefst fyrir manni:

Í fyrsta lagi finnst manni að Íslendingum beri að standa við skuldbindingar sínar, hversu galnar sem þær voru, og að nokkru varði, gangi ekki að uppfylla þær, að geta sagt: við reyndum; þetta gekk ekki; semjum upp á nýtt.

Í öðru lagi verðum við alltaf að muna að fórnarlömb þessa máls eru sparifjáreigendur í Hollandi og Englandi  þar sem Landsbankinn hafði fengið að ginna fólk til að setja peninga inn á reikninga sína.

Í þriðja lagi eru Íslendingar ekki jafn saklausir og þeir vilja vera láta – fórnarlömb vissulega en ekki endilega saklaus fórnarlömb. Hér um þjóðfélagið flæddi ódýrt fjármagn og hér á Íslandi var keypt meira af jeppum og öðru þungaglingri  en nokkur hemja var. Íslendingar keyptu sér varning og fjárfestu í húsnæði með peningum sem þeir áttu ekki; hvorki heimilin né bankarnir – eða sveitafélögin sem tæmdu sjóðina á feitu árunum til að eiga ekkert til að mæta mögru árunum.

Nú er komið að skuldadögunum. Og þá reynir maður að semja við lánadrottna. Hvað sem kann að líða hugmyndum Stefáns lagaprófessors um að það sé matsatriði skuldarans hvenær skuldbindingarnar eigi við. Eða sanngirnismál.

Í fjórða lagi vefst þetta fyrir manni: Hvað þá? Því eins og Lára Hanna bendir á í bloggi sínu erum við ekki öll hetjur – það er að segja sá hluti almennings sem ekki hefur mætt á Austurvöll til að mótmæla samningunum. Sjálf  dregur hún þá ályktun að við, þessi sem ekki erum hetjur eins og hún, séum öll í Kringlunni „að dúlla sér“, viljum láta aðra sjá um púlið – og jafnvel að okkur standi á sama um framtíð barnanna okkar og barnabarnanna.

Það er kannski nokkuð orðum aukið.

Kannski erum við einmitt að hugsa um framtíð barnanna og barnabarnanna þegar við styðjum viðleitni stjórnvalda til að semja við alþjóðasamfélagið um skuldbindingar Íslendinga. Því það er óbærileg tilhugsun að Íslendingar verði paríaríki norður í Ballarhafi; Bjartur kominn upp í Urðarsel… Við vitum ekki hvað gerist ef Íslendingar hafna samningnum og allt fer í uppnám. Við vitum ekki hver niðurstaða dómstóla verður. Hins vegar vitum við að eignir Landsbankans duga frá 75 prósent og upp í 95 prósent af þessum skuldum. Við vitum líka að aðrar skuldir Íslendinga eru geigvænlegar. Við vitum að vonlaust er með öllu að Íslendingar geti unnið sig út úr skuldum sínum öðru vísi en með hjálp og í samvinnu við önnur ríki Evrópu. Við verðum að að droppa Stóra Planinu…

Og kannski þurfum við einmitt á öðru að halda nú um stundir en hetjuskap.

Við háðum tvö Þorskastríð við Breta – mjög hetjuleg. Þá vildu þeir veiða í íslenskri lögsögu en urðu frá að hverfa vegna þess að innan Nató var það metið sem svo að vestræn ríki hefðu ríkari hagsmuni af því að hafa Ísland með sér en Hull og Grimsby hefðu af veiðum við Ísland.

Þessi staða Íslendinga innan alþjóðasamfélagsins virðist hafa ruglað þessa litlu þjóð rækilega í ríminu – kannski að rót alls vandans liggi þegar allt kemur til alls í veru hersins hér á landi? Að minnsta kosti ber framferði Íslendinga á umliðnum árum vott um meiri smáþjóðaderring, meira oflæti en dæmi eru um – og yfirþyrmandi áhættusækni sem virðist annars vegar vaxin úr íslenskri karlamenningu og hins vegar knúin af trú á því að manni verði alltaf reddað. Því þannig var það alltaf. Íslenskir (land)ráðamenn virtust alls ekki átta sig á því hvernig staða þjóðarinnar gjörbreyttist við hrun kommúnismans; virtust ekki gera sér grein fyrir því að svona þjóðarkríli getur ekki þrifist nema í skjóli.

Ekki var nóg með að við þessir almennu Íslendingar sem hvorki erum hetjur né snillingar, mættum sæta því sárnauðug að búa við það á ferðum erlendis að vera spyrt saman við ofdramb og heimsku hinna síkaupandi samlanda okkar – nei, okkar góða nafn, sem Björk og aðrir listamenn höfðu ekki síst byggt upp, var notað á kaldrifjaðan hátt til að veiða í breskri lögsögu. Veiða peninga.

En nú var enginn bakhjarl. Ekkert skjól.

Þetta varð síðasta þorskastriðið. Á endanum urðum við þorskarnir. Á þurru landi.

Guðmundur Andri Thorsson