Stríðsmenn Salamis
 |
| Javier Cercas – snjall höfundur prýðilegrar bókar. |
Skáldsaga eftir Javier Cercas
Titill bókarinnar vísar til frægrar orrustu milli Grikkja og Persa við eyna Salamis árið 480 fyrir Krist. Saga Cercas fjallar líka um stríð, en þó ekki þá sögufrægu orrustu fyrir hálfri þriðju þúsöld heldur stríð sem eru mun nær okkur í tíma, og rúmi, ekki síst ef miðað er við heimaland höfundar.
Cercas byggir sögu sína á sérkennilegan hátt sem verður smám saman bæði markviss og aðlaðandi. Hann er sjálfur aðalpersóna bókarinnar, blaðamaðurinn og rithöfundurinn Javier Cercas, sem er að leita að efni í bók. Efnið kemur til hans af tilviljun og þróast af tilviljun, og hann segir hispurslaust frá því eins og það gengur fyrir sig allt þangað til hann sér í sjónhending undir lokin hvers konar bók þetta er orðin og hvaða tilgang og boðskap hún hefur. Þá er hann löngu búinn að þvæla lesanda sínum inn í hugsanir sínar, rannsóknarvinnu og vangaveltur þannig að manni finnst að lokum að maður eigi eitthvað í bókinni. Ekki spillir að endirinn er óvæntur og alveg dásamlegur svo maður lokar bókinni sáttur.
Söguefni Cercas er atvik sem hann fréttir af úr nokkrum áttum og gerðist á síðustu dögum spænsku borgarastyrjaldarinnar skammt frá landamærum Spánar og Frakklands. Nokkrir liðsmenn Francos eru í haldi lýðveldissinna sem ætla að drepa þessa óvini áður en þeir flýja sjálfir land undan sigursveitum þjóðernissinna. Meðal fanganna er einn þjóðþekktur fasisti, rithöfundurinn og hugmyndafræðingurinn Sánchez Mazas, og svo sérkennilega vill til að í ringulreiðinni við aftöku fanganna sleppur hann á skóg og felur sig þar. Hermennirnir elta og einn kemur að honum þar sem hann kúrir sig niður. En hermaðurinn segir ekki til hans. Þeir horfast í augu smástund, svo kallar hermaðurinn til félaga sinna: Hér er enginn! Og hverfur burt. Sánchez Mazas lifir af í skóginum til stríðsloka með hjálp fátækra bænda og liðhlaupa úr lýðveldishernum og verður stór karl að stríði loknu, m.a. ráðherra í fyrstu stjórn Francos.
Oft undir lestrinum spyr maður sig hvað það sé við þennan fasista sem Cercas hrífst svona af að hann segir sögu hans, en auðvitað er það ekki endanlega hann sem vekur áhugann heldur hermaðurinn sem hlífði honum: Vonlausi, langsoltni, örþreytti hermaðurinn sem hafði svo mikla hugsun í sínum örmagna kolli að hann gat ákveðið að lífið væri of mikils virði til að hann færi að drepa þennan mann sem slapp frá heilli aftökusveit.
Kannski langaði Cercas líka til að snúa upp á eftirlætissetningu Sánchez Mazas: að það sé alltaf fámenn sveit hermanna sem kemur siðmenningunni til bjargar á elleftu stundu. Það reynist samkvæmt sögunni ekki vera sú fámenna sveit sem Sánchez Mazas tilheyrði og einblíndi á sérstöðu Spánar og vildi einangra spænska menningu, heldur sveit hinna fórnfúsu sem ekki spyrja hvað landið heitir sem þarf að bjarga heldur leggja sig alla fram í þágu mannúðar og frelsis.
Cercas þykist nefnilega finna hermanninn sem þyrmdi lífi Sánchez Mazas í gamalmenninu Miralles sem hefur búið í Frakklandi frá ósigri lýðveldissinna á Spáni, og persónulýsing og saga þessa öldungs gengur manni að hjarta. Endanlega verður hann hetjan sem við megum ekki gleyma – af því enginn deyr alveg meðan einhver er til sem man eftir honum.
Silja Aðalsteinsdóttir