Um áhrifamátt orðanna
 |
Davíð A. Stefánsson sem er lesendum TMM að góðu kunnur hefur sent frá sér spennandi bók um hlutverk tungumálsins í samfélagi okkar, Tvískinnu, myndskreytta af Hugleiki Dagssyni. Þetta er bók fyrir alla sem langar til að ná valdi á tungumálinu – og eins og allir vita er það upphaf þess að ná valdi á lífi sínu og öllu umhverfi. Þeir sem hafa lesið bókina og vitna um hana aftan á kápu eru sammála um að raunveruleg hjálp sé að Tvískinnu; m.a. segir Þorvaldur Þorsteinsson rithöfundur og myndlistarmaður að bókinni ætti að fylgja sérstök aðvörun: “Varúð! Gæti gefið lesendum þá hugmynd að mótun tungumálsins sé sameiginlegur réttur okkar allra! Tvískinna er líkleg til að efla sjálfstæði og sköpunargleði meira en góðu hófi gegnir!”
“Tvískinna er verkfærakassi,” segir Davíð í fyrsta kaflanum. Hann reynir að benda lesanda á nýjar leiðir til að lesa inn í tungumálið, “undir það og á bakvið það, hvort sem þú ert að lesa dagblað, ljóðabók, skáldsögu, auglýsingabækling eða hlusta á söngtexta hjá íslenskri sveitaballahljómsveit.” Það er satt að segja opinberun fyrir alla málnotendur að lesa þessa bók, svo skemmtilega afhjúpar hún áhrif orðanna á okkur, gildi þeirra og merkingu, opinbera og dulda. Hvað er til dæmis í nöfnum? Af hverju verslum við í Bónus en myndum hika við að versla í Mínus? Af hverju kjósum við Samfylkingu eða Sjáldstæðisflokk en ættum erfitt með að kjósa Ófrelsisflokkinn?
Davíð er ljóðskáld og ljóð og ljóðmál er yfir og allt umkring í Tvískinnu. Það er líka vel við hæfi því ljóðmál gegnsýrir allt okkar tal og hugsun jafnvel þótt við séum ekki ljóðskáld. Öll notum við myndlíkingar og viðlíkingar og Davíð kennir okkur að sjá í gegnum málið, hætta að nota það á sjálfvirkan hátt og fara að hugsa um það sem við segjum. En hann lætur ekki staðar numið þar en heldur áfram inn í aðrar bókmennti, kvikmyndir og auglýsingar. Þetta er geysilega þörf bók og þyrfti að komast í gagnið í öllum framhaldsskólum.
Kolsvört kómedía
 |
Sjá Á líðandi stund …
Kolsvört komedía
 |
Nýr ritstjóri TMM
 |
| Nýr ritstjóri TMM er boðinn velkominn til starfa. |
Guðmundur Andri Thorsson tekur við um áramót
Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum var 4. hefti Tímarits Máls og menningar í ár hið síðasta sem Silja Aðalsteinsdóttir stýrir. Um áramót tekur Guðmundur Andri Thorsson rithöfundur við ritstjórn ritsins, en hann gegndi áður því starfi undir lok 9. áratugar síðustu aldar. Guðmundur Andri er kunnur og vel látinn fyrir störf sín að menningarmálum. Hann hefur skrifað skáldsögur og þætti, vinsæla pistla í dagblöð, einkum Fréttablaðið hin síðustu ár, og haldið úti víðfrægum útvarpsþáttum.
Um leið og Guðmundur Andri tekur við Tímaritinu fer það inn í Forlagið sem hluti af starfsemi þess, en það hefur verið undir hatti Máls og menningar bókmenntafélags síðan Edda útgáfa hætti útgáfu þess haustið 2003. Guðmundur Andri verður ekki starfsmaður Forlagsins að öðru leyti en mun þó hafa netfang á þess vegum: andri@forlagid.is.
Fyrir hönd velunnara Tímaritsins vill fráfarandi ritstjóri fagna því að Guðmundur Andri skuli hafa þegið þetta starf og óskar honum og ritinu alls hins besta.
Leiklistin í haust
 |
Sjá Á líðandi stund …
Leiklistin í haust
 |
| Úr Fólkinu í blokkinni í Borgarleikhúsinu. |
úr TMM 4 2008
Fyrsta frumsýning vetrarins var í barnaleikhúsinu Kúlunni í Þjóðleikhúsinu á Klókur ertu, Einar Áskell, sem brúðumeistarinn Bernd Ogrodnik samdi og setti upp í samstarfi við höfund þessara vinsælu bóka, Gunillu Bergström (hún valdi Bernd sjálf til verksins) og leikstjórann Kristján Ingimarsson. Þetta var klassískt brúðuleikhús að því leyti að hér var allt smátt og persónulegt og treyst á ímyndunarafl áhorfenda. Ekki sviku börnin Bernd og Einar Áskel, en fullorðnum þótti sýningin fremur tíðindalítil þótt bæði væri hún sæt og smekkleg.
Afkastamikið leikskáld
Næst kom Fýsn í Borgarleikhúsinu, nýtt verk eftir hið efnilega leikskáld Þórdísi Elvu Þorvaldsdóttur Bachmann sem Marta Nordal stjórnaði. Þetta er lokaverkið í þríleik sem hófst í Hafnarfirði með Brotinu fyrir þremur árum og hélt áfram með Hungri á litla sviði Borgarleikhússins í hittifyrra. Þórdís segir sjálf að þríleikurinn skoði þráhyggju fólks. Í Fýsn kynnist Fanney Sævari, myndarlegum ungum manni, og verður ástfangin. Þau giftast og allt gengur vel uns Fanney fer að leiðast áhugaleysi Sævars á líkamlegu samneyti við hana. Þar kemur að hún togar upp úr honum að hann berjist við þrá sína eftir ungum drengjum. Við skynjum að Sævar hefur sjálfur verið misnotaður af föður sínum og hafi látið undan hvötum sínum þegar hann var ölvaður. Hann hélt að hann gæti haldið þeim niðri með því að hætta að drekka og gifta sig, og það gengur um tíma – en ekki til lengdar. Fanney verður að vonum illa slegin en vill gefa Sævari og hjónabandinu annað tækifæri. Það fer ekki vel.
Ekki þarf að koma á óvart að Fanney varð mun sennilegri persóna en Sævar. Höfundur á eðlilega auðveldara með að lifa sig inn í hugsanir hennar. Sara Dögg Ásgeirsdóttir lék hana af miklum þrótti og sannfæringarkrafti; geðsveiflur persónunnar gengu nærri áhorfendum sem bæði skildu hana og fundu til með henni. Ekki dró úr áhrifum hvað búningarnir sem Rebekka A. Ingimundardóttir hannaði á hana voru glæsilegir. Textinn sem höfundur lagði Sævari í munn, bæði í samtölum hans við konu sína og eintölum, voru helst til kunnuglegar klisjur úr umræðum, greinum og skálduðum textum um barnagirnd á undanförnum árum, en Björn Ingi Hilmarsson fór virkilega vel með hann. Bestur var hann þó í samskiptum sínum við unga manninn sem þjónar þörfum hans og Víðir Guðmundsson lék af mikilli íþrótt.
Ekki veit ég um ykkur en sjálf hef ég upplifað það nokkrum sinnum að hlusta á manneskju segja mér langa sögu – af eigin reynslu eða annarra – af svo mikilli snilld að það varð í senn skáldskapur og leikhús. Fáeinum vikum eftir frumsýninguna á Fýsn fór upp á svið í Iðnó verkið Dansaðu við mig eftir Þórdísi Elvu á vegum Leikhúss andanna undir stjórn Jóns Gunnars Þórðarsonar (sem sló í gegn í Austurbæ í byrjun þessa árs með leikstjórn sinni á Fool for Love). Hér freistar Þórdís þess að láta tvo einstaklinga segja sögu sína án þess að leika mikið hvort á annað en í sýningu nánast af fullri lengd, og má það heita alldjarft spil. Framan af heldur maður að þau komi hvort öðru við, Pála (Þrúður Vilhjálmsdóttir) og Tómas (Höskuldur Sæmundsson); að hann sé að segja sína útfærslu á sameiginlegri sögu þeirra og hún sína. En fljótlega verður ljóst að þótt þau séu bæði að segja sínar ástarsögur þá eru viðföng ástarinnar annað fólk, og saga einstaklinganna á sviðinu snertist ekki fyrr en alveg í lokin. Þetta eru dapurlegar sögur, og þó segja þær báðar af heitri, endurgoldinni ást. Annað klúðrar sinni af ragmennsku og verður af hamingjunni, hitt missir sína en heldur í afleiðingar hennar af dirfsku, þvert gegn venjulegri skynsemi. Við þá ákvörðun fléttast líf Tómasar og Pálu saman og nýtist þá sár reynsla hans. Þetta var snjall endir á ágætum texta.
List söguleikhússins er að segja sögu af einlægni og með ekta sögumannsáherslum. Lokka áheyrandann inn í söguna með engum brögðum öðrum en töfrum raddar sinnar. Þetta tókst Þrúði með miklum ágætum. Hún varð Pála, sérvitri raunvísindanördinn sem er allt í einu farin að bera húsgögn fyrir mann sem hún þekkir ekki neitt en sem fyrir sitt leyti þráir að láta drauma hennar rætast. Það var merkilegt að finna úti í sal hvernig hjarta manns fór að slá hraðar og þyngra af samúð með þessari einmana stúlku sem sér í lokin fyrir sér framtíð í varanlegum skugga yfirvofandi harms. Höskuldi tókst ekki eins vel að ná sannfærandi sögumannsrödd, hann var meira að reyna að leika setningarnar sínar og hætti til að missa slagkraft frásagnarinnar. En sýningin snart mann djúpt – og minnti raunar á eina eftirminnilegustu sýningu undanfarinna ára, Dýrlingagengið sem Viðar Eggertsson setti upp í Hafnarhúsinu á vegum EGG-leikhússins fyrir einum sex árum. Það er ekki ónýtt fyrir ungt leikskáld að fá tvö verk á fjalirnar sama haustið, enda fer Þórdísi Elvu hratt fram.
Macbeth í teiknimynd
Þjóðleikhúsið frumsýndi Macbeth á Smíðaverkstæðinu í október í útfærslu tveggja ungra leikara, Stefáns Halls Stefánssonar og Vignis Rafns Valþórssonar sem báðir léku líka í sýningunni. Þetta var mikið sprell utan um sígildan texta Shakespeares sem skorinn var niður í um það bil klukkutímalanga sýningu. Í minningunni eru fyrst og fremst eftir sterkar myndir í svörtu og rauðu: Svartklæddir leikarar og rautt blóð, agað kæruleysi í hreyfingum og fasi. Eiginlega var þetta eins konar myndasöguútfærsla á verkinu, það mátti líka sjá á förðun leikaranna. Einkum tókst vel að teikna leikkonurnar, Vigdísi Hrefnu Pálsdóttur í hlutverki lafði Macbeth og Pattra Sriyanonge sem lafði Duncan. Mér varð enn hugsað aftur í tímann, nú til sýningar Stevens Berkoffs á Salome eftir Oscar Wilde sem ég sá í Dublin fyrir um tuttugu árum. Sú var svört og hvít og öll uppsetningin skírskotaði beint til myndasagna.
Þessari sýningu var bölvanlega tekið af leikhúsgagnrýnendum en betur af markhópnum sem var ungt fólk. Mér fannst sýningin hafa margt við sig og tek ekki undir stærstu orðin gegn henni, en held að aðalskyssan hafi verið að aðstandendur skyldu bæði stjórna og leika. Það lukkast ekki alltaf.
Ólafur Haukur Símonarson átti líka tvær …
sýningar á fjölunum í haust, eins og Þórdís Elva: Janis 27 í Íslensku óperunni og Fólkið í blokkinni. Því miður sá ég ekki Ilmi Kristjánsdóttur og Bryndísi Ásmundsdóttur túlka Janis Joplin, en Fólkið sá ég, leikrit með söngvum í Borgarleikhúsinu undir stjórn Unnar Aspar Stefánsdóttur. Umsjón með tónlistinni var í höndum Jóns Ólafssonar.
Unnur Ösp fékk þá hugmynd, væntanlega til að lyfta fremur fyrirsjáanlegu verki, að koma áhorfendapöllum fyrir á sjálfu hringsviðinu og láta leika í kringum það. Sviðinu var sem sagt ekki snúið í hringi til að sýna okkur hinar ýmsu vistarverur persónanna heldur var okkur áhorfendum snúið eftir því hvar verið var að leika. Þetta kom vel út. Og margt í viðamikilli sviðsmynd Vytautas Narbutas var skemmtilegt, íbúð fjölskyldunnar með baði og öllu tilheyrandi, kompan í kjallaranum sem verður griðastaður útigangskonunnar (Margrét Helga Jóhannsdóttir), hjólageymslan og leikvöllurinn með rólunum.
“Ég trúi á fólk sem finnur til,” syngur Ólafur Haukur á plötu sinni Kvöldfréttum sem að öðru leyti er sungin af Olgu Guðrúnu Árnadóttur. (Þess má geta innan sviga að sú dýrlega hljómplata hefur verið gefin út á geisladisk og er alveg eins fersk og heillandi og fyrir þrjátíu árum.) Þessar línur sem höfundurinn syngur komu í hugann undir sýningunni á Fólkinu í blokkinni; það fólk er ekki beint gæfulegt en höfundinum þykir fjarskalega vænt um það samt.
Fólkið í blokkinni ætlar að setja upp söngleik um sig sjálft undir stjórn Tryggva (Jóhann Sigurðsson) sem einu sinni var í vinsælli hljómsveit. Nú selur hann líftryggingar og huggar sig einum of oft við flöskuna. Hann er vel kvæntur spákonunni Sollu (Jóhanna Vigdís Arnardóttir) og á með henni unglingana Söru (Sara Marti Guðmundsdóttir) og Óla (Hallgrímur Ólafsson) sem er ekki alveg eins og fólk flest. Hallgrímur er býsna minnisstæður sem holgóma skrifstofumaðurinn í Fló á skinni fyrir norðan í fyrravetur og hann fer vel með Óla, þótt persónan sjálf sé kunnugleg. Sara á kærastann Hannes (Guðjón Davíð Karlsson) og er brösótt samband þeirra einn af meginþráðum. Fátt kemur á óvart þar. Aukapersónur lífga mikið upp á sýninguna; Halldóra Geirharðsdóttir er dásamleg í hlutverki pólsku nuddkonunnar Valerí og Jóhannes Haukur Jóhannesson verulega fínn í hlutverki fúla dyravarðarins.
Það kemur á óvart að Ólafur Haukur skuli ekki nota fleiri lög af vinsælli hljómplötu með þessu sama nafni sem eflaust hefur laðað marga að sýningunni. Þá hefði hún líka staðið betur undir söngleikjastimplinum. En þetta er ljúf sýning og ágæt skemmtun.
Skipreika fólk
Finnist manni fólkið í blokkinni hans Ólafs Hauks ekki til stórræðanna þá er ekki betur komið fyrir fólkinu hans Jökuls Jakobssonar í Hart í bak, sem Þjóðleikhúsið frumsýndi um miðjan október undir stjórn Þórhalls Sigurðssonar. Verkið var fyrst sýnt í Iðnó 1962, fyrir nærri hálfri öld, en á einkennilega vel við þessa dagana þegar manni virðist (á hápunktum svartsýninnar) að þjóðarbúið sé komið í strand og ekkert fyrirliggjandi fyrir ungt fólk annað en flýja land.
Hér er líka aðalpersóna sem man fífil sinn fegri, eins og Tryggvi söngvari í blokkinni, Jónatan skipstjóri (Gunnar Eyjólfsson) sem einu sinni réð yfir glæsilegasta skipi þjóðarinnar en sigldi því í strand og getur ekki um annað hugsað síðan. Við slysið missti hann bæði æruna og vinnuna og flutti úr skipstjórahúsinu fína í skúraleiðingar niðri við sjó, og dóttirin Áróra (Elva Ósk Ólafsdóttir), sem einu sinni var mesti kvenkostur bæjarins, dregur fram auma tilveru með því að spá fyrir fólki (spákonur eru vinsælar í ár) og sofa hjá rustamennum gegn greiða, ef ekki gjaldi. Hún hefur eignast soninn Láka (Þórir Sæmundsson) með einhverjum ónefndum. Hann er nú kominn undir tvítugt og fyrirlítur líf sitt og móður sína.
Fyrir utan textann sjálfan sem er einstakur, í senn ljóðrænn og raunsær, finnst mér aðdáunarverðast í verki Jökuls hvað hann nær vel utan um mæðginin bæði. Hann stillir sig um að fordæma Áróru, sem er sjarmerandi skessa þrátt fyrir brogað líferni, en um leið skilur hann Láka og finnur til með honum, strákurinn hefur átt raunalega bernsku og æsku og sökin er vissulega móður hans. Raunsönn togstreitan milli þeirra er styrkur verksins og stuðlar að langlífi þess.
Elva Ósk var bæði ungleg og falleg Áróra og manni gat vel fundist hún eiga betri afkomumöguleika en að selja sig Finnbirni skransala (Pálmi Gestsson). En verkið er samið á öðrum tímum en við lifum nú, og Áróra var alin upp til að vera puntudúkka. Sjálfstæði var aldrei hennar val þó að sjálfsbjargarviðleitnin sé henni í blóð borin, og persónan fór Elvu Ósk vel. Gunnar Eyjólfsson fór af einlægni og innsæi með hlutverk gamla skipstjórans sem menn hafa ekki átt í neinum erfiðleikum með að sjá endurspeglast í veruleika samtímans. Aukaleikarar áttu góðar stundir, einkum Kjartan Guðjónsson í lúmsku hlutverki Stígs skósmiðs, Hjalti Rögnvaldsson í mikilvægu hlutverki Péturs kennara Láka og Þóra Karítas Árnadóttir í hlutverki Árdísar, vonarinnar að austan. Rómað samtal Jónatans og Árdísar þar sem hvort talar um sitt hlutskipti þótt þau haldi að þau séu að tala “saman”, var undurvel unnið hjá Gunnari og Þóru Karítas.
Ekki veit ég hvort það var vegna þess að maður hefur áður séð þetta verk á mun minni sviðum en mér fannst það hringla skrýtilega á stóra sviði Þjóðleikhússins, eins og vantaði þéttleikann í sviðsmynd og sviðssetningu. Inni og úti var slegið saman þannig að ýmist brá fólk sér fyrir horn til að fara inn eða reyndist vera inni hérna megin við hornið. Leikritið er svo raunsætt að ósjálfrátt gerir maður kröfu til raunsæis í umgjörðinni. En sýningunni hefur verið vel tekið eins og verk Jökuls á skilið.
Silja Aðalsteinsdóttir TMM 4 2008
Á líðandi stund
 |
| Rústir stóru steinkirkjunnar í Hvalsey á Grænlandi. |
úr TMM 4 2008
Mér hefur alltaf fundist Grænland minna en Ísland – óljós hvít klessa fyrir ofan stórt hvítdoppótt Ísland. En reyndar hef ég aldrei velt fyrir mér stærðarmun landanna fyrr en í september síðastliðnum. Þá var haldin í bænum Qaqortoq á suð-vestur Grænlandi, þar sem hét Eystribyggð til forna, ráðstefna um byggð norrænna manna á Grænlandi á miðöldum. Ráðstefnugestir fóru víða, á sjó og í lofti, og mér fannst við hafa farið yfir geysimikið svæði. En þegar þetta svæði var skoðað á landakorti Grænlands var það bara eins og nett blýantstrik á því glannalega flæmi. Þá áttaði ég mig á því að á móti hundrað og þrem þúsund ferkílómetrum Íslands þekur Grænland tvær milljónir og tvö hundruð þúsund ferkílómetra. Það er tuttugu sinnum stærra! Og gersamlega töfrandi.
Við flugum til Narssarssuaq, flugstöð með hóteli innst í Eiríksfirði (Tunugdliarfik), og gistum þar fyrstu og síðustu nóttina. Þar hefur verið sett upp talsvert safn um bandaríska herstöð og stóran herspítala sem þarna var á stríðsárunum og fram á sjöunda áratuginn. Hafði til dæmis verið safnað minningum Bandaríkjamanna sem þar höfðu dvalið, m.a. lækna og hjúkrunarfólks. Það vakti þá spurningu hvort ekki yrði slíkt safn þáttur í starfseminni sem nú er í yfirgefnu herstöðinni á Miðnesheiði.
Brattahlíð, bær Eiríks rauða, er beint á móti Narssarssuaq, hinum megin við fjörðinn, og þangað sigldum við strax nýlent. Ég hugsa að ég hafi ekki verið ein um að taka tugi mynda af hafísnum sem sigldi hátíðlega allt í kringum bátinn. Maður verður hálfvitlaus af að sjá svo óvænta sjón. Hlíðarnar upp af Narssarssuaq voru alvaxnar birkikjarri sem skartaði brjálæðislegri litablöndu af grænu, gulu, rauðu og brúnu. Í Brattahlíð er dálítið þorp þar sem einkum búa sauðfjárbændur og okkur var sagt að þeir væru uppi á fjalli að smala þegar við spurðum hvers vegna ekki sæist neitt heimafólk á stjái. Þarna hefur verið endurgerður bær sem minnir á þjóðveldisaldarbæinn í Þjórsárdal og dálítið bænhús, og var gaman að skoða hvort tveggja.
Daginn eftir sigldum við í fögru veðri um það bil hundrað kílómetra leið niður eftir Eiríksfirði (allur er hann helmingi lengri en leiðin frá Reykjavík að Gullfossi) og komum við í Igaliko þar sem biskupssetrið Garðar var á miðöldum. Þar eldaði brosmildur innfæddur kokkur handa okkur indæla kjötsúpu. Síðan sigldum við yfir í Julianehåbsfjörð til Qaqortoq sem áður hét Julianehåb. Þar var ráðstefnan haldin í Samkomuhúsi staðarins, myndarlegu gömlu félagsheimili og leikhúsi við ána sem rennur gegnum bæinn. Bærinn er sláandi þegar siglt er inn í höfnina, byggður á granítklettastöllum og alskreyttur tröppum frá götunum upp að húsum. Úr fjarlægð minntu þær á músastiga. Húsin eru litrík og byggðin til að sjá eins og fallegur dúkkubær með sínum bláu, beiku, gulu og rauðu timburhúsum.
Og bærinn reyndist ekki bara fallegur til að sjá. Hann var ævintýri að skoða, bæði vegna landslagsins og húsanna (sem enginn gróður skyggði á, þarna eru engin tré og fáir bílar því engir vegir liggja frá bænum og meiri ástæða til að eiga bát en bíl), en einkum þó vegna listaverkanna sem prýða hann. Fyrir fimmtán árum ákvað bæjarstjórnin að koma í verk hugmynd grænlensku listakonunnar Aka Høegh og bjóða norrænum listamönnum að skreyta bæinn. Verkefnið hlaut heitið “Steinn og maður”, og árið 1993 mættu ellefu myndhöggvarar með meitla sína og hamra til leiks. Þeir fengu fullt frelsi til að velja sér stað og viðfangsefni, og bæjarbúar fylgdust hugfangnir með þeim umbreyta grjóthnullungum og granítveggjum í listaverk. Árið eftir kom annar hópur og síðan enn annar; nú eru verkin orðin 31 og verkefninu er enn ekki lokið. Gestir bæjarins fá í hendur kort sem listaverkin eru merkt inn á og það er einstök ánægja að leita þau uppi, þó best af öllu sé að finna þau óvænt. Vera á leið niður tröppurnar í búðina og sjá allt í einu andlit meitlað í klett fyrir framan sig. Eða hurð mótaða í bergið eins og hér sé inngangur í höll álfakóngsins og einungis þurfi létt högg með töfrasprota til að dyrnar ljúkist upp. Þrír listamenn frá Íslandi eiga verk í Qaqartoq, Páll Guðmundsson (þrjú), Örn Þorsteinsson (tvö) og Guttormur Jónsson (eitt). Skemmtilegust þóttu mér verk hinna innfæddu, einkum Aka Høegh sjálfrar, en okkar menn voru líka fínir. Ekki hefði neinn listamaður í heimi getað átt “Álfkonuna í fellinu” annar en Páll á Húsafelli.
Ég segi og skrifa: Það er þess virði að gera sér ferð til Qaqortoq þó ekki sé nema til að skoða þessi einstæðu listaverk.
Ráðstefnan var kennd við Hvalsey og tilefni hennar var að 16. september voru liðin 600 ár frá því að Sigríður Björnsdóttir og Þorsteinn Ólafsson giftu sig í steinkirkjunni miklu í Hvalsey innst í Julianehåbsfirði. Skjölin varðandi þá hjónavígslu eru síðustu menjar um norræna menn á Grænlandi á miðöldum. Eftir það virðast þeir hverfa af yfirborði jarðar. Ekki þori ég að koma með getgátur um örlög þeirra, nógir aðrir verða til þess, en staðurinn er göldróttur! Þangað var siglt á sjálfan brúðkaupsdaginn og var sú ferð hápunktur ferðalagsins. Þarna hefur verið glæsilegt býli, mikil kirkja, listilega hlaðin úr steini og sum björgin mörg tonn að þyngd, stórt íbúðarhús, mikil útihús og veislusalur sem hefur jafnast á við kirkjuna að stærð. Maður verður algerlega lamaður af undrun frammi fyrir þessum gríðarlegu rústum. Ekki eigum við hér á landi neitt sem jafnast á við þetta (nema náttúrlega sögur á skinnbókum en það er önnur saga).
Á leiðinni til og frá Hvalsey nutum við hrikaleika grænlenskrar náttúru í stafalogni og björtu veðri. Form fjallanna eru furðulega fjölbreytt, þarna hefur skaparinn fengið ævintýralega útrás fyrir hugmyndaflug sitt. Hvítbláir ísjakar af öllum stærðum og gerðum sigldu tígulega á gljáandi silfurgráum sjó og fjöllin bar við bláan himin, dökkbrún, grá og rauð.
Matarmenning innfæddra er í hraðri þróun, það upplifðum við til dæmis í matreiðsluskólanum í Narsaq þar sem við snæddum hádegismat á leið aftur til Narssarssuaq. Fiskréttirnir skiptu tugum og voru margir óviðjafnanlegir á bragðið. Meðal minnisstæðra rétta í ferðinni er hrár hvalur sem við fengum á Hótel Qaqortoq, laxinn hennar Eddu, íslenskrar veitingakonu á Napparsivik í Qaqortoq, kryddaður með jurtum úr fjallinu fyrir ofan bæinn, og þurrkuð loðna í Narsaq sem bragðaðist eins og sælgæti. En moskusuxinn olli vonbrigðum og líka selkjötið.
Ráðstefnan var fyrir sagnfræðinga og fornleifafræðinga svo ég segi sem minnst um hana. En það vakti sérstaka athygli mína hvað þeir innfæddu sem tóku til máls, bæði Simon Simonsen bæjarstjóri í Qaqortoq og Aleqa Hammond, hinn forkunnarfagri utanríkis- og fjármálaráðherra Grænlands, töluðu hlýlega um Íslendinga. Reyndar beindu þau máli sínu svo eindregið til Íslendinganna í hópnum að fulltrúum hinna þjóðanna tólf á ráðstefnunni þótti eflaust nóg um. Aleqa Hammond sagði frá því í upphafsávarpi sínu að hún hefði þá alveg nýlega deilt við Halldór Ásgrímsson um það hverrar þjóðar þeir norrænu menn hefðu verið sem fundu Ameríku. Gunnar Karlsson skar úr um það deilumál í erindi sínu daginn eftir. Ef innfæddir í Ameríku hefðu spurt Leif Eiríksson að því hverrar þjóðar hann væri, sagði Gunnar, hefði hann líklega svarað: “Ek em maðr grænlenskr!”
Menningin í haust
Það hafa orðið miklar sviptingar í íslensku þjóðlífi síðan síðasta Tímaritshefti kom út. Ekki vitum við enn hvaða áhrif þær hafa á menninguna í landinu þegar frá líður, en ýmislegt gerðist undir eins. Eitt var að fríblaðið 24 stundir var lagt niður. Þar með fækkaði stöðum þar sem fjallað var á gagnrýninn hátt um leiklist, en bókadómar tíðkuðust ekki í því blaði og þaðan af síður umfjöllun um myndlist og klassíska tónlist. En oft voru þar fróðleg og skemmtileg viðtöl við listamenn.
Þá eru dagblöðin orðin þrjú aftur, Morgunblaðið, DV og Fréttablaðið. Öll sinna bókmenntum og leikhúsi vel, en Morgunblaðið lætur eitt skrifa gagnrýni um myndlist og tónlist og er afar bagalegt að það skuli ekki vera gert víðar. Lítilsháttar breytingar hafa orðið á menningarsíðum Morgunblaðsins í haust, einkum þær að hámenningarsíðan sem var framan við miðju hefur nú verið flutt aftur til hinna menningarsíðnanna. Það gerir manni auðveldara um vik að lesa eingöngu menningarsíðurnar – byrja aftast og fletta fram að minningargreinum. Ósköp var það freistandi meðan svörtu sorgarborðarnir voru efst á öllum fréttasíðum í blaðinu. Teygst hefur úr Lesbókinni, einkum á hæðina, hún er nú í sömu stærð og blaðið sjálft. Reynt hefur verið að gera síðurnar fjörugri og fjölbreyttari og það tekst oft vel.
Þegar þetta hefti kemur fyrir augu áskrifenda verður jólabókaflóðið við það að ná hámarki. Ég ætla að dissa það í þetta sinn, bara nefna að 2. hefti tímaritsins Stínu á árinu kom út í október með miklu ljóðaúrvali auk sagna og greina, og nokkrar ljóðabækur hafa borist TMM síðustu vikur.
Þar er fyrst að nefna ljóðabók Kristínar Ómarsdóttur, Sjáðu fegurð þína (Uppheimar), óvægna bók og grimmilega fyndna frá þessum sérstæða höfundi. Ég leyfi mér að benda á “hetjukvæði” sem fjallar um óttann við ellina og það frábæra ljóð “Skáld taka gagnrýnanda höndum”. Sýnishornið hér heitir “Mynd” (64):
Á Listasafni Íslands síðastliðinn sunnudag hittust tvær konur
vafðar inn í loðfeldi, hurfu bakvið súlu á meðan aðrir
fylgdu leiðsögumanninum sem fjallaði um hesta
í íslenskri málaralist. Og þar kysstust þær
húsmóðurkossum faldar í ljós refahár.
Það á vel við að grípa næst ljóðabókina Ref eftir Emil Hjörvar Petersen (Nykur). Þetta er önnur bók hans á tveim árum og kannski ekki að undra að yrkingarnar sjálfar verði áleitið viðfangsefni og líka hlutskipti ungra skálda á fleyi sem eldri og þekktari skáld stýra. Það eina sem þeir geta gert er að valda nógu miklum usla, eins og skýrt er gefið til kynna í prósaljóðunum “Refaklefinn I” og “Refaklefinn II”.
Sigrún Björnsdóttir birti ljóðið “Flugdraum” í fyrsta hefti TMM í ár, og í sumar varð það hluti af ljóðabókinni Blóðeyjum sem höfundur gefur sjálfur út. Þetta er falleg bók enda fjallar hún um fegurð, tilfinningar, ljúfar og sárar, og skáldskap, þetta sem svo erfitt er að tjá í orðum, eins og hún segir í “Engin orð” (19):
engin orð
yfir það einstaka
bara myndir
maríutásur á himni
og jökull á flugi
Tvítólaveizlan er önnur ljóðabókin sem Ófeigur Sigurðsson gefur út á árinu. Hún hefst á alllöngum prósakafla, “XY”, þar sem Ófeigur fjallar um tvíkynið og millikynið á skýran og greinargóðan hátt, með vísunum í Biblíuna, Hamskipti Óvíðs og úrvinnslu úr vísindaritum nútímans. Hugleiðingarnar á hann svo sjálfur: “Tvítóla er rafmögnuð tilfinning, líkamlegur trúarneisti; veröldin hringar sig og lúrir í lófa manns; sjálfsvitund tvítóla liggur innan í mörkum svefns og vöku, handan við tungumálið, skynjandi það að líkaminn hvílir óendanlega sæll og vongóður í meyjarhafti tilvistarinnar; sjálfur eins og lirfa í púpu bíðandi í ofvæni eftir hamskiptunum.” Og niðurstaða hugleiðinganna: “Tvítólaveizlan er draumur.”
Sjálf er ljóðabókin – “veizlan” – í tveim köflum, X og Y, og gríðarlega mælsk, eins og ekki ætti að koma lesendum TMM á óvart.
Rósamál er önnur ljóðabók Steinunnar P. Hafstað á fjórum árum. Þetta er fremur ósamstæð bók, bæði að stíl, aðferð og efni, og gefur til kynna að árin hafi fært skáldinu margskonar reynslu sem hún vinnur úr á viðeigandi hátt. Hér hefur hamingjuna borið að:
Á grænu fjalli sköpunarinnar,
þar sem ekkert skyggir á birtu
og sterka lífsorku sólarinnar,
stígum við tvö
listrænan dans
undir regnboganum.
Mig langar líka til að benda ljóðavinum á að nú er Ljóðnámusafn Sigurðar Pálssonar fáanlegt í einni handhægri bók (JPV), en bækurnar þrjár sem mynda safnið hafa lengi verið uppseldar. Brotið er nýstárlegt á okkar slóðum en mun algengt í Frakklandi, ekta “vasabrot”, sirka 10½ x 17½ sm.
Það er ótrúlegt en satt að Pétur Gunnarsson varð sextugur í fyrra og nú eru komin á bók erindin sem flutt voru um hann á afmælishátíðinni: Af jarðarinnar hálfu heitir safnið (Háskólaútgáfan) og er einstaklega skemmtilegt og læsilegt, enda engin smámenni meðal höfunda.
Talandi um söfn langar mig að enda pistilinn á að nefna að Dimma gaf í ár út allar helstu hljóðritanir á söng Bergþóru Árnadóttur, vísnasöngkonu og lagasmiðs, samtals rúmlega 100 lög á fimm geisladiskum sem pakkað er í snotran kassa. Efnismikill bæklingur fylgir með yfirliti yfir líf og feril Bergþóru eftir Aðalstein Ásberg Sigurðsson, öllum söngtextum og fjölda mynda. Myndarlegt og tímabært framtak.
Silja Aðalsteinsdóttir TMM 4 2008
Tíu litlir bankastrákar
 |
- barnagæla handa brenndri þjóð
Inni á Á líðandi stund: http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublication&intPublId=1704
Tíu litlir bankastrákar
 |
- barnagæla handa brenndri þjóð
Tímariti Máls og menningar hefur borist nýtt kvæði eftir Finn Þór Vilhjálmsson, þann sama og átti vinsælan innlits-útlits-þátt í 3. hefti TMM í haust og hið ágæta kvæði “Gæinn sem geymir aurinn minn” sem birtist hér á tmm.is 23.10 (http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublication&intPublId=1687). Nýja kvæðið lagar sig eftir þekktu barnakvæði, “Tíu litlum negrastrákum”, sem síðast varð frægt í fyrra þegar það var endurútgefið í upphaflegri mynd og einnig í umortri gerð eftir Þórarin Eldjárn (með myndum eftir Sigrúnu systur hans). Finnur segir í bréfi með vísunum:
“Ég byrjaði að semja vísurnar fyrstu vikuna í október, í sömu viku og bankarnir hrundu hver á eftir öðrum og hurfu undir væng ríkisvaldsins. Strax á mánudag í vikunni þar á eftir sendi ég þær völdum vinum – og reyndar fleirum – í tölvupósti til yfirlestrar og athugunar, og eftir að þær höfðu gengið þannig á milli um nokkra hríð og tekið töluverðum breytingum voru þær loksins að nálgast endanlegt form undir lok síðasta mánaðar. Þá bárust tíðindi af teiknimyndasögu hins valinkunna ævisögu- og skáldsagnahöfundar Óttars M. Norðfjörð undir sama titli. Það kom reyndar ekki mikið á óvart að hugmyndin hefði flogið inn í aðra hausa, og það ekki af verri endanum í tilviki Óttars, enda svo sem ekki langsóttasta tengingin við atburði líðandi stundar. Fram kom að verkefni Óttars hefði fæðst aðeins örfáum dögum fyrr og væri klappað og klárt og á leiðinni í prent. Þetta varð þess valdandi að ég setti mína bankastráka á hakann um óákveðinn tíma, sem ekki var útilokað að yrði til frambúðar. En á endanum varð ofan á að láta þá líka koma upp úr skúffunni og gefa þeim frelsi á netinu og leyfa þeim að leika þar lausum hala eins og þeir gerðu í alvörunni fyrir ekki svo löngu síðan! Eins og áður sagði eru þeir bæði frumburðir að viðurnefninu og njóta hefðbundinna og ævafornra réttinda sem slíkir. Og svo er ábyggilega pláss í heiminum fyrir tíu bankastráka fyrir utan þá Óttarssyni sem munu vera væntanlegir, ábyggilega með allt öðrum svip en þessir – fyrir utan svo alla þá raunverulegu.”
Hér kemur svo kvæðið í heild sinni:
Tíu litlir bankastrákar
- barnagæla handa brenndri þjóð
Tíu litlir bankastrákar
með fjármálafantasíur.
Einn skorti vin í ‘væðingarnefnd
svo bankana eignuðust níu.
Níu litlir bankastrákar
fíluðu sig minni máttar,
vildu ráða við stóru strákana
og með samruna urðu þeir átta.
Átta litlir bankastrákar
við árþúsundin tvö
fóru í fjandsamlegar yfirtökur
og fækkaði niður í sjö.
Sjö litlir bankastrákar
skáluðu á Rex.
Sugu í sig vindla og viskí og kók,
mættu í vinnuna bara sex.
Sex litlir bankastrákar
í ævintýrum Grimm
ráfuðu um fjármálafrumskóginn;
einn var étinn (af hinum fimm?).
Fimm litlir bankastrákar
urðu fljótt of stórir
fyrir litla landið sitt
svo í útrás fylktu sér fjórir.
Fjórum litlum bankastrákum
fannst gróðinn alltof rýr.
Einn gíraði sig í greiðsluþrot,
glataði öllu og þeir urðu þrír.
Þrír litlir bankastrákar
þráðu að kaupa meir!
Þar til Gjald-Dagur gerði þeim fyrirsát,
gómaði einn en þeir sluppu tveir.
Tveir litlir bankastrákar
betluðu en ekki neinn
vildi láta þá fá meiri peninga
nema Ríkið – og bara einn!
Í bókhaldi eins lítils bankastráks
var ekki að sjá neina veilu.
Hann – „believe it or not“, fyrir misskilning –
féll í milliríkjadeilu.
Hvert fóru bankastrákarnir
sem fjármáluðu bæina rauða?
Og hverjum sendu þeir reikninginn?
– kíktu í spegil og sjáðu kauða!
69. árg. 4. hefti nóv. 2008
 |
Frá ritstjóra
Vilborg Dagbjartsdóttir: Tvö ljóð
Þorleifur Hauksson: Þú gafst mér alla gleði sem ég á.Um ástir Davíðs Stefánssonar og Þóru Vigfúsdóttur
Böðvar Guðmundsson: Tveir æskuvinir. Ljóð
Ásgeir H. Ingólfsson: Amma höfundarins. Flöskuskeyti frá Bosníu
Sigurlín Bjarney Gísladóttir: Á snúru. Ljóð
Lena Bergmann: Þegar ég varð Íslendingur
Hrafn Andrés Harðarson: Tvö ljóð
Ágúst Borgþór Sverrisson: Stolnar stundir. Smásaga
Kolbeinn Soffíuson: Ljóð sem neysluvara. Um Bónusljóð Andra Snæs Magnasonar
Ólafur Stephensen: Hugenottar á Harmony Inn. Sannleikurinn er gjarnan afskaplega óábyggilegur
Valgarður Egilsson: Atómljóð
Kristín Stella L’orange: Litlar stúlkur og úlfar. Rauðhetta í Ást á rauðu ljósi og kvikmyndinni Freeway
Snærós Sindradóttir: Án titils. Ljóð
Þröstur Haraldsson: Dómkórinn, Marteinn og sameining Evrópu
Sverrir Norland: Allsber í andvaranum. Ljóð
Gunnþórunn Guðmundsdóttir: Ævir ljóðskálda. Um sjálfsævisögur Ingibjargar Haraldsdóttur og Sigurðar Pálssonar
Davíð A. Stefánsson: Utan reglu. Snarskýrsla um smásögur 2007
Menningarvettvangurinn
Silja Aðalsteinsdóttir: Á líðandi stund
Bókmenntir
Björn Þór Vilhjálmsson: Líkamar, rósir, dauði. Um Afleggjarann eftir Auði A. Ólafsdóttur
Dagný Kristjánsdóttir: Á drauga- og sagnaslóð. Um Draugaslóð eftir Kristínu Helgu Gunnarsdóttur
Guðmundur Andri Thorsson: Sagan eftir söguna. Um Sandárbókina eftir Gyrði Elíasson
Ása Helga Hjörleifsdóttir: Á vegum hamingjunnar og skuggans. Um Ástarljóð af landi eftir Steinunni Sigurðardóttur
Kristján Jóhann Jónsson: Heilagra manna sögur. Um Snert hörpu mína. Ævisögu Davíðs Stefánssonar eftir Friðrik G. Olgeirsson
Ármann Jakobsson: Flókin saga norrænnar heiðni. Um Frigg og Freyju: Kvenleg goðmögn í heiðnum sið eftir Ingunni Ásdísardóttur
Bjarni Bjarnason: Tíminn er blár eins og blús. Um Vaxandi nánd eftir Guðmund Óskarsson
Einar Már Jónsson: Gáta í íslenskum bókmenntum. Um Nýjan penna í nýju lýðveldi: Elías Mar eftir Hjálmar Sveinsson og Sköpunarsögur eftir Pétur Blöndal
Ólafur Guðsteinn Kristjánsson: Ófullnægja hvunndagsins. Um Hliðarspor eftir Ágúst Borgþór Sverrisson og Tímavillt eftir Berglindi Gunnarsdóttur
Leiklist
Silja Aðalsteinsdóttir: Leiklistin í haust
Höfundar efnis
Yfirlit árgangsins