Dagbók flettarans fram til jóla
 |
| Áhættuljóð Sindra |
Fyrsta úrklippan er úr Mogga á mánudaginn fyrir jól með frétt af prófessor í þýsku í Tarragona á Spáni sem er að semja íslensk-katalónska orðabók á eigin vegum. Byrjaði á að semja orðasafn fyrir vini sína sem voru á leið til Íslands og er nú langt kominn með alvöru orðabók. Það sem mesta athygli vakti var að maðurinn hefur aldrei komið hingað! “Í tvö skipti hef ég næstum farið til Íslands,” segir hann, “en verðið hélt mér heima í bæði skiptin, ég vonast samt til að komast einn daginn.” Ef hann meinar virkilega verðið en ekki veðrið þá finnst mér að menntamálaráðherrann eigi að bjóða manninum heim.
Ansi finnst mér gott hjá Bubba að slá Íslandsmet í sölu á tónlistarmynddiski eins og Moggi sagði frá á þriðjudag. Þetta er diskurinn með afmælistónleikunum í Höllinni í sumar og unglingurinn í fjölskyldunni segist gráta fögrum tárum þegar hún horfi á hann syngja Rómeó og Júlíu. Mér finnst það líka met að geta haft slík áhrif á sextán ára stelpu – þau sömu og á ömmu hennar! Svo seldi hann svo rækilega upp á Þorláksmessutónleikana að hann þurfti að endurtaka þá á annan. Geri aðrir betur. Mér líkaði þó ekki það sem hann sagði um þjóðsönginn í aðalsmannsspjalli í Mogga á föstudaginn: “Textinn er góður hjá Matta en sjálf laglínan er hryðjuverk við hinn almenna söngunnanda.” Ég elska eitt eilífðar smáblóm!
Í Fréttablaðinu á þriðjudag stöðvaðist ég við óhugnanlega mynd af manni sem stendur í ljósum logum. Þegar ég rýndi í svipinn á þeim sem sá logandi er að heilsa sá ég að þar var enginn annar en Sindri Freysson skáld og myndin reyndist vera úr nýrri ljóðabók hans, (M)orð og myndir (JPV), sem skreytt er ljósmyndum Hákonar Pálssonar. Til skýringar myndinni með viðtalinu (sem khh tók við ljósmyndarann) segir Hákon: “Einfaldasta aðferðin til að fá mann til að loga á ljósmynd er að kveikja í honum. Við gerðum það bara”! Sá sem tók áhættuna hefur atvinnu af slíku, hann er áhættuleikari, en “missti töluvert af hári í tökunni,” segir Hákon. Ja, mikið er á sig lagt fyrir ljósmynd.
“Fullar sættir í Skálholti” sagði í fyrirsögn í Fréttablaðinu sama dag, Hilmar Örn hefur verið ráðinn listrænn stjórnandi tónlistarstarfs á hinu forna biskupssetri. Það var gleðiefni svona rétt fyrir jólin, en enn kemur engin viðhlítandi skýring á þessari undarlegu uppákomu. Þarna liggur eitthvað undir sem okkur hefur ekki verið sagt.
Við lá að það fyki í mig þegar ég las fyrirsögnina á umsögn í Mogga á miðvikudaginn um geisladisk Guðrúnar Jóhönnu Ólafsdóttur og Víkings Heiðars Ólafssonar með sönglögum Griegs og Schumanns. Umsögnin er mjög lofleg, fallega útlistað hvers vegna diskurinn er sú gersemi sem hann er. En fyrirsögnin er svo innihaldslaus klisja að ætla mætti að greinin fjallaði um árshátíðarskemmtun í barnaskóla: “Vel að verki staðið”! Vandalaust hefði verið að velja önnur orð beint úr umsögninni, til dæmis “Óskabörn þjóðarinnar”, Ferskur blær”, “Listfengi og snerpa”, “Sannfærandi sögumenn”, “Krassandi náttúrustemningar”, “Hrífandi list”, “Klukkuhreinn söngur og tær tónn” …
Kolla talar við Vilborgu Dagbjartsdóttur í Blaðinu á fimmtudaginn i tilefni af því að út er komið safn barnasagna og -ljóða Vilborgar undir heitinu Fugl og fiskur (JPV). Hún segist ekki setjast niður vegna þess að hún ætli að skrifa handa börnum heldur verði skáldskapurinn til innra með henni. Seinna kemur þá í ljós hverjum hann hentar sérstaklega. Reynar er það svo með það sem frá Vilborgu kemur að flest er það fyrir fólk á öllum aldri; ljóðin í Fugli og fiski eru til dæmis úr ljóðabókum hennar sem gefnar eru út fyrir fullorðna, en þau fjalla um börn eða eru lögð börnum í munn. Börn og fullorðnir leggja líka ólíkan skilning í mörg þeirra, en allir njóta þeirra. Hugsun Vilborgar er svo tær að hún nær til allra þó ekki sé það á sama hátt.
Við Emily Brontë fengum nafnlausan ritdóm í Fréttablaðinu á Þorláksmessu. Ákveðin vísbending var þó þegar sagði að gagnrýnandinn hefði lesið bókina fyrst fyrir rúmlega þrjátíu árum á ensku. Þar með voru rýnar Frbl. úr leik nema menningarritstjórinn og Súsanna. Verandi kvenmaður líka býst ég ekki við að Súsanna myndi flagga þessari tímalengd þannig að ég geri því skóna að Páll Baldvin feli sig bak við nafnleyndina – þó að nafnleynd sé ekki hans stíll. Ritdómurinn er allur með neikvæðum formerkjum sem gerir hann fremur þreytandi aflestrar. “Því verður ekki neitað að Wuthering Heights er meðal þekktustu verka breskrar ritlistar …” Af hverju vill hann neita því? Og litlu seinna: “… verður ekki litið framhjá því að Emily Brontë gefur mynd af harðneskulegu og kreddufullu samfélagi þar sem ekki er pláss fyrir tilfinningar …” Vildi hann endilega líta framhjá því? Gagnrýnandinn dissar líka þýðinguna, finnst hún of nútímaleg, jafnvel svo að heimur sögunnar verði á köflum fáránlegur. Satt að segja veit ég ekki alveg hvað hinn ónefndi á við, en minnist þó orða Julians D’Arcy enskukennara við Háskólann sem sagði að nú ættu Íslendingar að því leyti betra en Englendingar að þeir gætu lesið þessa bók á sínu máli án erfiðleika, það gætu venjulegir enskir lesendur ekki lengur. Honum fannst þetta líka “akkúrat frábær bók fyrir Íslendinga,” eins og hann segir í bréfi, “þeir skilja landslagið og draugaganginn og ástarheift Heathcliffs jafnvel betur en margir Englendingar.” En bókin fær bara 3 stjörnur í Fréttablaðinu og það er mér að kenna því bók sem hefur lifað í 160 ár hlýtur sjálfkrafa að fá 5 stjörnur. Alla vega fjórar. Og ég sem var að vonast til að fá eins og Þórunn Valdimarsdóttir fékk frá Illuga: Þetta er ósköp einfaldlega frábær saga og ekki á henni veikan blett að finna! Manni verður ekki alltaf að ósk sinni.
“Sérhver maður er áhugaverður, ekki síst þeir sem fara sínar eigin leiðir,” segir Einar Már í fínu viðtali við pbb í sama blaði, og vel gæti Emily tekið undir það. Hann segir svo fallega að sameiginlegur þáttur í bókum sínum sé “að minna á hið gleymda” enda sé það markmið hans með sögulegum skáldsögum sínum. Fáum hefur heldur tekist betur en honum að skapa myndir af liðnum tíma með orðum.
Þegar ég fletti síðustu Lesbók aftur sé ég að ég hef ekki gefið henni mikinn tíma, enda jólin háskalega nærri þegar hún kom út. Ekkert hef ég lesið almennilega í henni nema ágætt viðtal Sigurbjargar Þrastardóttur við Braga Ólafsson og ritdóm Jóns Ólafssonar um Óvini ríkisins eftir Guðna Th. Jóhannesson (MM). Þann ritdóm hefði ég þegið í TMM!
Vantar þig miða?
 |
10. JANÚAR KL. 16: NÝÁRSTÓNLEIKAR SALARINS – ÖRFÁ SÆTI LAUS
28. FEBRÚAR KL. 20: ELFA RÚN KRISTINSDÓTTIR SEM HLAUT 1. VERÐLAUN Í BACHKEPPNINNI Í LEIPZIG
15. FEBRÚAR KL. 20: TEREM KVARTETTINN RÚSSNESKI ÁSAMT DIDDÚ - ÖRFÁ SÆTI LAUS
16. FEBRÚAR KL. 20: SUÐRÆNIR TÓNAR MEÐ SESSELJU KRISTJÁNSDÓTTUR
5. MAÍ KL. 16: EMILÍANA TORRINI ÁSAMT SKÓLAKÓR KÁRSNESS - ÖRFÁ SÆTI LAUS
11. MAÍ KL. 20: PÍANÓTÓNLEIKAR VÍKINGS HEIÐARS ÓLAFSSONAR - ÖRFÁ SÆTI LAUS
…OG MARGIR FLEIRI!!
KYNNIÐ YKKUR DAGSKRÁNA NÁNAR Á SALARVEFNUM
www.salurinn.is eða í síma 5 700 400
VIÐ HÖFUM OPIÐ Í MIÐAÖLU SALARINS 20. – 22. DESEMBER FRÁ KL. 10 TIL KL. 16
VELKOMIN Í SALINN
Laglegar limrur
 |
Alveg sama hvar maður ber niður, þær eru allar skondnar limrurnar hans Antons Helga. Þarna hittir maður ýmsar persónur, til dæmis Huldu sem leysir af sem birgðastjóri hjá Kaupfélagi Patreksfjarðar, hygginn ráðgjafa, Bíbí, grandalausan morgunhana, Jónu, Önnu Lísu, Lúlla vin, Nonna og Baldur magister.
Nonni er einmitt á eintali við Baldur þegar hann segir: “Svo hissa ég höfðinu sný: / Við heila er kvenþjóðin frí.” Og Baldur svarar: “Sá vandi er slunginn, / þær vantar sko punginn / sem vant er að geyma hann í.” Og ekki á hún illa við á þessum árstíma sú næsta, “Bíbí straujar angistina”: “Alltaf svo kokhraust á útsölur fer ég / þó ergir mörg summan, það sver ég / – en korti ég veifa / það kvíðann vill deyfa: / Ég kaupi og þess vegna er ég.”
Góða skemmtun!
Nýr Skírnir
 |
Umfjöllun um samtímasögu heldur áfram í hausthefti 2006 með fróðlegum minningum Ásgeirs Jóhannessonar um Guðmund Í. Guðmundsson og þátt hans í myndun minnihlutastjórnar Alþýðuflokksins í desember 1958. Grein Ásgeirs, sem Guðni Th. Jóhannesson skrifar inngang að, geymir einnig merkilega mannlýsingu á stjórnmálamanninum Guðmundi.
Svavar Hrafn Svavarsson skrifar um upphaf hugmyndarinnar um sjálfstæði Íslendinga og setur um leið þróun þjóðernishyggjunnar í sögulegt samhengi sem fræðimenn hafa verið að kanna undanfarin ár. Þorvaldur Gylfason fæst hins vegar við samtímann og risana sem eru að vakna, Indland og Kína, og skoðar forsendur hins mikla hagvaxtar í þessum löndum.
Þá fylgja tvær greinar sem hvor með sínum hætti snerta gotneska heimssýn. Guðni Elísson lýkur umfjöllun sinni um DV og dauðann á forsíðunni en fyrri hluti hennar birtist í vorheftinu og vakti mikla athygli, og Úlfhildur Dagsdóttir skrifar um merkingarheim mannslíkamans.
Staða og hlutverk hugvísinda er mjög til umræðu um þessar mundir, einsog heyra mátti á hugvísindaþingi sem haldið var fyrir skömmu í Háskóla Íslands, og Sigurjón Árni Eyjólfsson veltir í því sambandi fyrir sér hvort þörf sé á nýrri guðfræði. Endurskoðun viðurkenndrar afstöðu liggur líka til grundvallar grein Bergljótar S. Kristjánsdóttur sem spyr hvort fræðimenn og útgefendur hafi hugsanlega tekið sér stöðu höfunda þegar vísur í Íslendingasögum eiga í hlut.
Þátturinn Skírnismál sem geymir deilu- og umræðugreinar er tekinn upp aftur í þessu hefti, annars vegar með grein um siðfræði andstöðunnar og virkjanahugmyndir eftir Jón Ólafsson heimspeking, hins vegar grein eftir Róbert Trausta Árnason fyrrum ráðuneytisstjóra utanríkisráðuneytisins sem staðhæfir að það verði enginn sátt um íslensk öryggismál.
Í þessu hefti hefur göngu sína nýr þáttur sem heitir einfaldlega Bókmenntir : Hér birtast ný ljóð eftir Matthías Johannessen, þar á meðal þetta fína ljóð sem hann kallar “Hauskúpan er hellir”:
Það er hellir í höfði mínu, hann
er með stóran munna og þar flökta
sólargeislar við skugga þeirra
sem ég hvorki sé né þekki, en
á sólarlausum dögum er dimmt
í hellinum og skuggarnir sem reika
þar um á björtum dögum hverfa
inní þögn og myrkur
og ég er einn
í hellinum, þreifa mig áfram, einn
og þekki ekki einu sinni sjálfs mín
hendur, einn hugsa ég um þá
sem ég er með hugann við,
þá sem eru
fyrir utan opið, einn
sé ég ekki handaskil í myrkrinu en
þreifa mig áfram eins og blindingi
og þögnin, þetta alþjóðlega tungumál
eins og skáldið sagði, fyllir tómið
í kringum mig,
en þó heyri ég
stundum í fugli sem syngur í hjarta
mínu eins og slitsterkir vindar
í greinum
og ég hlusta, einn hlusta ég
með höndunum,
þannig lifi ég með hellinum
í höfði mínu eins og blindur maður
með því myrkri sem flöktir í birtunni
og veröldin hefur afgangs handa
honum einum.
Einnig birtist hér fyrsti kaflinn í minningabók sem Ingibjörg Haraldsdóttir skáld hefur í smíðum, hann segir frá því þegar hún fór ung til Moskvu til náms; ný ansi fín smásaga eftir Einar Kárason og sjö örsögur eftir Eduardo Galeano, höfund frá Uruguay, í þýðingu Kristínar Guðrúnar Jónsdóttur. Hún þýddi líka smásöguna “Samviskan” eftir Ana Maria Matute í nýjasta hefti Tímarits Máls og menningar.
Tvær umsagnir um bækur eru í Skírni að þessu sinni, Anna Björk Einarsdóttir skrifar um Argóarflísina eftir Sjón og Loftur Guttormsson skrifar um nýjasta bindið af Sögu Íslands. Halldór Björn Runólfsson segir frá myndlistarmanni Skírnis, hinum hugvitssama myndbandslistamanni Steinu Vasulka sem margir minnast frá sýningu Listasafns Íslands árið 2000. Loks greinir Sigurður Líndal, forseti Hins íslenska bókmenntafélags, frá veglegri afmælisgjöf sem félaginu barst.
Hausthefti Skírnis er 280 blaðsíður að stærð. Ritstjóri er Halldór Guðmundsson.
Nýtt efni
http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublIntro&intCatId=112
Dagbók flettarans
 |
| Draumalandið – stendur undir heilmiklu. |
hálfa þriðju viku í desember
Þetta var vikan þegar Pinochet geispaði loksins golunni. Meiri eftirsjá varð af fimm ógæfukonum í Ipswichá Englandi sem féllu fyrir morðingjahendi. Vonandi er hann fundinn. Þetta var líka vikan þegar niðurstöður rannsóknanefndar um bílslysið sem varð Díönu prinsessu að bana voru birtar. Þetta var slys. Segja þeir.
Fyrsta úrklippa vikunnar sem leið er um doktorsritgerð Sveins Einarssonar leikstjóra og leikhússtjóra. Hún fjallaði að sjálfsögðu um leiklist, og samkvæmt Mogga á mánudaginn var rökstyður hann þar þá kenningu sína að íslenskt leikhús hafi komist mun fyrr til listræns þroska atvinnumennskunnar en talið var. Kannski hélt einhver að íslenskir leikarar hefðu orðið atvinnumenn daginn sem þeir fóru að fá regluleg laun fyrir vinnu sína, en það er ekki rétt viðmiðun, segir Sveinn. Við eigum að skoða stöðu þeirra í samfélaginu, virðinguna sem þeir nutu og þá staðreynd að það var byggt heilt Þjóðleikhús yfir þá og list þeirra.
Í Fréttablaðinu sama dag las ég mér til gleði að nú er kominn út vísnabók með efni úr safni Stofnunar Árna Magnússonar og fylgja tveir hljómdiskar þar sem vísurnar eru sungnar. Rósa Þorsteinsdóttir á heiður skilinn fyrir þessa útgáfu sem Páll Baldvin hvetur leikskólakennara og barnakennara til að nota, vegna þess að hún er “vopn sem bítur á gleymskuna”. Það vopn var ofarlega í huganum þegar lesin var grein pbb í Frbl. á þriðjudegi um að hljóðritasafn RÚV sé í hættu og liggi jafnvel þegar undir skemmdum. Ekki þarf að fjölyrða um hvílíkur fjársjóður þetta safn er, og þó vantar gríðarlega mikið í það sem hefur verið eytt. Mér er til dæmis í minni þegar við Þorleifur Hauksson bjuggum til aldarafmælisþætti um Stefán Jónsson fyrir ári að þá reyndist ekkert vera til af upplestri hans sjálfs, hans sem frumflutti margar skáldsögur sínar í útvarp og var elskaður um allt land vegna sinnar fögru raddar.
Í þriðjudagsmogga er viðtal við Hlín Diego Hjálmarsdóttur dansara sem fékk þann heiður að dansa við afhendingu Nóbelsverðlaunanna í Svíþjóð sunnudaginn 10. des. En ég hef af einhverjum ástæðum ekkert orðið vör við fréttir í blöðum af ræðu Tyrkjans Orhans Pamuk sem hlaut bókmenntaverðlaunin. Haukur Ingvarsson rakti hana að nokkru leyti í Víðsjá en spurning er hvort ekki er ástæða til að þýða hana í heilu lagi.
Ég þekki fólk sem safnar skemmtilegum tilviljunum af ýmsu tagi, meðal annars einn mann sem safnar nöfnum fólks sem passa skemmtilega við störf þess. Mér datt hann í hug þegar ég sá í Viðskiptablaðinu grein um “Krónuna í kreppu” – höfundurinn heitir Auðbjörg …
Í sama Viðskiptablaði á miðvikudaginn var er fastaspjallið við Andra Snæ Magnason. Að venju er hann spurður að lokum hvort eigi að lækka tekjuskatt eða virðisaukaskatt og hann svarar: “Skólakerfið er í höndum þess opinbera. Ef ég borga minni skatt get ég keypt stærri bíl eða flatskjá en ekki betri grunn- og framhaldsskóla. … Skattaumræðan hljómar alltaf eins og menn sjái eftir peningum sem fara í menntun eða heilsu og vilji frekar dýrara dót. Nýja bókin mín [Draumalandið, innsk.TMM] skilaði um sex milljónum í virðisaukaskatt á þessu ári, það er meira en höfundarlaunin (sem eru líka skattlögð). Á maður ekki að taka upp Þorvaldar í Síld og fisk viðhorfið og fagna því að hafa staðið undir einhverju?” Góður!
“Ljóðið í uppsveiflu” segir Ásgeir H. Ingólfsson bókmenntafræðingur í viðtali við Blaðið á miðvikudag. Það eru orð að sönnu. Sjaldan hefur annað eins úrval nýrra ljóðabóka legið á búðarborðum. Ásgeir rekur þessa þróun til Nýhilista og má vel þakka þeim að minnsta kosti hluta þess áhuga á ljóðlist sem vart verður við um allt samfélagið. Ekki geta stóru forlögin látið sitt eftir liggja þegar unga fólkið er svona afkastamikið, og svo koma til önnur ungliðaforlög, einkum Nykur, og sjálfsútgáfurnar. Það er allrabest þegar saman fara á markaði ung skáld og eldri, viðurkennd og óþekkt, sátt og óhlýðin, þá er líf í bókmenntagreininni. Ég hefði satt að segja treyst mér til að manna fimm bóka lista Íslensku fagurbókmenntaverðlaunanna með ljóðabókum eingöngu og verið snögg að því!
“Hvert stefna Þjóðmál?” spyr Halla Gunnarsdóttir blaðamaður í Viðhorfsgrein í Mogga á fimmtudag að gefnu tilefni. Henni finnst gæta háskalegra hugmynda í ritinu varðandi innflytjendur og fóstureyðingar og endar pistil sinn á að vara “fræði- og stjórnmálamenn sem vilja láta taka sig alvarlega” við að “skrifa í Þjóðmál með óbreyttu sniði.” Snöfurleg grein og vel studd rökum. Jakob F. Ásgeirsson, ritstjóri Þjóðmála, ætti að íhuga rök Kristínar Ómarsdóttur í viðtali við Kristrúnu á Fréttablaðinu á sunnudaginn þar sem hún leggur til að landið verði opnað upp á gátt fyrir nýju fólki – af því “íslenskan þarf á því að halda að fleiri tali hana en þrjúhundruð þúsund manns.” Og hún er stórtæk: “Mér finnst að við ættum að stefna á milljónina sem fyrst …” Þetta telur Kristín að myndi auka bóksölu í landinu til mikilla muna.
Ég hitti Gerði Kristnýju skáld og rithöfund í pósthúsinu í Austurstræti á föstudaginn, sama dag og Stella Blómkvist var aðalsmaður Mogga. Gerður var hissa á svari Stellu við spurningunni “Þú ferð á grímuball sem …?” því Stella segir: “Hver veit. Auður Haralds? Gerður Kristný?” Lengi hafa menn velt fyrir sér hver standi á bak við dulnefnið Stella Blómkvist og margir verið nefndir til þeirrar sögu, en Gerði finnst skörin vera farin að færast ansi langt upp í bekkinn þegar Stella er sjálf farin að nefna nöfn.
Sama dag er í Mogga viðtal við Björn M. Sigurjónsson sem myndaði Nýhil-skáldin eins og sjá má í Borgarbókasafninu í Grófarhúsinu. Hann þekkti þau ekki fyrir en fannst merkilegt að uppgötva á upplestri að þarna var heill hópur ungra skálda – ný skáldakynslóð – og ákvað að skrásetja hana með þessum hætti. Myndirnar eru tjáningarríkar og sniðugar enda er unga kynslóðin sannarlega ekki smeyk við myndavélaraugað.
Það þurfti fjölmiðlapistil Birnu Önnu Björnsdóttur í Lesbók á laugardaginn til að opna augu mín fyrir því að svartur maður er kominn í baráttuna um Hvíta húsið í Bandaríkjunum, Barack Obama. Það er merkilegur áfangi þó að mér finnist ansi skítt ef hann truflar einu konuna sem hefur komist verulega langt áleiðis, nefnilega Hilary Clinton. En vitaskuld tek ég ekki þátt í þeim kosningum og þarf ekki að velja á milli þeirra.
Í Lesbók las ég líka viðtöl við Óskar Árna, Kristínu Ómarsdóttur og Steinar Braga mér til ánægju og smáhló að því að ágætur ritdómur Rögnu Sigurðardóttur um barnabókina Á dýrabaki skyldi vera birtur tvisvar (á bls. 13 og 18). Svo las ég greinina “Ritdómur eða rógburður” eftir Hugin Frey Þorsteinsson og sá mest eftir að hafa bara lesið fyrirsögnina á ritdómi Jóns Baldvins viku fyrr. Huginn er ómyrkur í máli og ber Margréti Frímannsdóttur allþungum sökum, finnst ýmsir forystumenn stjórnmálanna sem hún lýsir í bók sinni verða óþekkjanlegir miðað við eigin reynslu. Ég ætla ekki að efa það en vil bara minna Hugin á að reynsla kvenna og karla af stjórnmálabaráttu er ekki alltaf sambærileg. Fyndin er hins vegar ábending Hugins um að Margrét sýni, að mati Jóns Baldvins, góða dómgreind þegar hún fjallar um aðra en Jón Baldvin, en þegar hún fjallar um hann sjálfan þá er ástæða til að efast um dómgreind hennar.
Ennþá fyndari er þó grein Björns Þórs Vilhjálmssonar um ólík viðbrögð við grein eftir hann um Borat sem birtist tvisvar í Mogga, fyrst í Lesbók og svo óvart sem bréf til blaðsins 10 dögum seinna. Eitt var að greinilega höfðu fleiri séð hann á síðari staðnum sem bendir til að Bréf til blaðsins séu meira lesin en Lesbók, annað var að fólki fannst rosalega hlægilegt að hann skyldi skrifa bréf til blaðsins; það var greinilega niðurlægjandi; höfundarröddin gengisfelldist. “Ég var ekki lengur spekúlant,” segir Björn Þór, “ég var fanatíker.”
Drottning dramans
Sif Sigmarsdóttir skrifar um raunir Emblu Þorvarðardóttur í sinni fyrstu bók, Ég er ekki dramadrottning (Mál og menning). Sjaldan hefur eins sjálfhverft dýr komist á prent og Embla þessi og er eiginlega merkilegt að manneskja sem áreiðanlega er komin yfir verstu gelgjuna skuli geta skrifað svo sannferðuga lýsingu. Embla gerir að vísu flest sem fyrir hana er lagt, passar meira að segja litla bróður ef hún kemst ekki hjá því, en hún hugsar aldrei út fyrir eigið sjálf, mænir á naflann á sér látlaust, alveg eins og raunverulegur vaskekta unglingur.
Embla er fjórtán ára, og tvennt er alveg að fara með hana í sögubyrjun, skólabróðirinn Einar GK (Gangandi kynþokki) sem hún elskar hamslaust en sem sér hana ekki, og sú staðreynd að móðir hennar og sambýlismaður hennar ætla að flytjast til London um tíma. Búferlaflutningar eru alls ekki á skrá yfir það sem kemur Emblu vel, þvert á móti, ef hún verður flutt af yfirráðasvæði GK er viðbúið að hún muni deyja piparmey og hún hyggst gera allt sem í hennar valdi stendur til að koma í veg fyrir flutningana. Þangað til þeir fara að koma henni vel, að sjálfsögðu. Því stöðugleikinn sem Embla krefst af öðrum þjakar sannarlega ekki hana sjálfa sem skekst eins og asparlauf fyrir sínum innri vindum.
Embla fær engu ráðið, fjölskyldan flyst til London. Þar sest hún að í blokk sem er hálffull af Íslendingum – ég get vottað að slíkir staðir eru til, við hjónin bjuggum í svona húsi í fyrra! Embla þarf því ekki að umgangast innfædda, Íslendinganýlendan sér henni fyrir öllum nauðsynjum – meira að segja nýjum GK!
Þetta er ekki sérstaklega holl eða þroskandi bók að því er séð verður í fljótu bragði. Hún tekur ekki á neinum almennum vanda, vanrækslu á börnum eða unglingum, heimilisofbeldi, hungrinu í heiminum, stórkostlegustu vandamálin sem hér eru rædd eru bólur á enni og nefi – fyrir utan það ofbeldisverk að flytja stúlkuna úr landi hins heittelskaða. En þetta er skemmtileg bók – chick lit fyrir 12 ára og upp úr - og sem slík er hún meinholl. Persónusköpun er að vísu ekki mikil enda bara ein persóna sem skiptir máli. En stíllinn er hávær og fyndinn, Embla er stóryrt og ýkin eins og hennar dýrategund er gjarnan, og aðrir af tegundinni munu lifa sig inn í frásögnina af ástríðu. Þeir sem ekki eru alveg komnir á þetta stig munu skemmta sér konunglega og þeir sem eru komnir á næstu þroskastig á eftir munu hlæja, vissulega, en með eftirsjá.
Pabbi – stjórnandi himinhvolfsins
 |
Jökull Jakobsson er einn þeirra manna sem manni finnst maður þekkja þótt maður hafi aldrei hitt þá. Fyrst og fremst auðvitað af verkum hans sjálfs, skáldsögum, leikritum og útvarpsþáttum, en líka af verkum annarra um hann. Hann er maður sem margir vilja minnast. Auk fjölmargra viðtala og greina í blöðum og tímaritum og nú síðast minninga Illuga sonar hans í tímaritinu Ísafold skrifaði Jóhanna Kristjónsdóttir, eiginkona hans í ellefu stormasöm ár, bókina Perlur og steina (1993, endurútg. 1998) og um helgina kom út bókin Isbjörninn á Hótel Viktoría eftir Elísabetu Jökulsdóttur með minningum hennar um pabba sinn (Viti menn – bókaútgáfa).
Illugi Jökulsson segist í grein sinni, “Þetta er nú sonur Jökuls Jakobssonar” (Ísafold 2/2006) eiga eina fallega minningu um föður sinn. Þá huggaði Jökull hann sjö ára gamlan með því að segja honum söguna af Illuga Ásmundssyni, hetjunni sem hann héti eftir. Annars eru beisku minningarnar ofan á (og meira að segja “eilítið beiskur keimur” af þessari fallegu minningu líka, eins og hann segir, “af því hún er svo einstök í sinni röð”). Minningabók Jóhönnu frá árunum með Jökli er mjög dramatísk, spennandi og flott bók, en eftirbragðið óhjákvæmilega beiskjublandið. Elísabet tekur hins vegar fram aftan á kápu sinnar bókar að þar séu aðeins “góðu og fallegu minningarnar”. Þær setur hún fram í prósaljóðum – sem hafa löngum verið hennar sterka hlið sem skálds – og þetta er satt að segja yndisleg bók.
Við fáum í þessum ljóðrænu skyndimyndum skýra mynd af manninum Jökli eins og dóttir hans kýs að kalla hana fram núna, átján árum eftir að hann dó – aðeins 44 ára gamall. Þó að ljóst sé að þetta er ekki sagan öll eru þetta upplýsandi textar, segja lesendum hvað það er sem börn muna, hvað það er sem kemur þeim best i det lange løb. Elísabet minnist þess með ánægju hvað pabbi hennar var afskiptasamur við ókunnuga (kannski var það ekki eins ánægjulegt þegar það gerðist en situr í minninu), gekk af göflunum þegar hann kom að tveimur strákum sem voru að egna gildrur fyrir dúfur og stoppaði bílinn til að skamma strák fyrir að hjóla án þess að hafa hendur á stýri. Hún minnist þess hugfangin að pabbi hafi sagt að hún hefði falleg augu, og maður áttar sig á því hvað hrós skiptir óhemjumiklu máli í uppeldinu – ekki bara fyrir dugnað og gáfur heldur líka útlit. Minningarnar um leikhúsið segja manni hvað það skiptir miklu máli að börn fái að upplifa vinnustað foreldranna. Hún rifjar upp fróðleikinn sem hann miðlaði henni, bækurnar sem hann gaf henni, smekk hans og áhugamál, það sem hann gerði fyrir þau systkinin (meðal annars bjó hann til leikhús úr pappakassa, góð hugmynd fyrir alla soldið handlagna), freknóttar hendur og rautt hár … “hann var svo fallegur og ævintýralegur”.
Svo er hún þarna vitaskuld. Sorgin yfir skilnaðinum og sorgin yfir ótímabærum dauða. Átakanlegt er ljóðið “Hnetur hunang sól og dauði” sem birtir þá stund þegar það rann upp fyrir henni, átta árum síðar, að hann væri í raun og veru dáinn. Þegar hún ætlar að fara að gráta, loksins, og finnur “hvernig dettifoss sorgarinnar hófst í líkama mínum og braut sér leið upp á yfirborðið,” er hún í hópi ókunnugra og verður að bæla grátinn, “en það var eins og líkami minn væri búinn til úr þessum gráti.” Þannig virðist manni einmitt að Jökull hafi skilið við sitt fólk – hann hafi orðið svo óhemjustór persóna í lífi þess að minning hans hafi orðið alltof ráðrík eftir að hann dó.
Elísabet leggur sig fram um að ná einföldum og fallega barnslegum stíl á minningaljóðin, ekki sleppa hlutum þótt þeir virðist fáránlegir, ekki heldur fullorðna orðalag og myndir um of þótt allt lúti listrænum aga hennar. Til að gefa hugmynd um aðferð hennar er hér “Karlsvagninn og Pólstjarnan”:
Einu sinni útá svölum á Lindarbraut sýndi pabbi okkur Illuga
Karlsvagninn. Það tók heillangan tíma því við vorum svo lítil og
höfðum vanist því að sjá himinhvolfið sem glitrandi óreiðu. En þegar við
höfðum áttað okkur á Karlsvagninum sýndi hann okkur Pólstjörnuna, að
hún vísaði alltaf í norður uppaf síðustu stjörnunni í Karlsvagninum. Þetta
var mjög fínt allt saman og augnablikið greyptist einsog stjarna á himni í
vitund mína. Það var líka svolítið kalt á svölunum. Og við teygðum
hausana svoleiðis uppí himininn. Með árunum glataði ég sambandi
Pólstjörnunnar við Karlsvagninn og það var ekki fyrren Kristjón sonur
minn á Spáni tengdi þau aftur saman útá svölum en það kvöld sást
Karlsvagninn reyndar ekki en þegar ég tók flugið frá Spáni lentum við í
hálfgildings fellibyl yfir Atlantshafinu og ég sofnaði af hræðslu en þegar
ég vaknaði kíkti ég útum gluggann og sá Karlsvagninn og Pólstjörnuna í
fyrsta sinn greinilega en þá lá hvorutveggja á hliðinni. Ég hafði verið að
hugsa um hvort ég væri tilbúin að deyja og hvað ég myndi gera ef vélin
steyptist í hafið. En ég man hvað við Illugi vorum lítil jarðarbörn þetta
kvöld á svölunum einsog svo oft áður og pabbi stjórnandi himinhvolfsins.
Myndlistin um helgina
 |
| Í Listasafni Íslands má líta málverk eftir sjálfan Matisse. |
 |
| Ekki verður betur séð en þetta sé menningarritstjóri DV, Óttar M. Norðfjörð, í eggjandi stellingum. |
Sýningin Frelsun litarins / Regard Fauve kemur frá Musée des Beaux-Arts í Bordeaux í Frakklandi í tengslum við menningarhátíð sem frönsk og íslensk stjórnvöld standa að, POURQUOI PAS? – FRANSKT VOR Á ÍSLANDI og markar sýningin upphaf hátíðarinnar.
Sýningin færir okkur sérstaka sýn á fauvismann, afdrifaríkan tíma innan málaralistarinnar sem náði hámarki árið 1905 og fól í sér nýjar skilgreiningar í stefnu málverksins. Öll túlkun á viðfangsefninu og á róttækri meðferð lita einkenndist í grundvallaratriðum af þörf málarans til að nota litinn sem tjáningarleið fyrir tilfinningar og skoðanir á viðfangsefninu. Sýningin endurspeglar markvissa söfnun Listasafnsins í Bordeaux á málverkum fauvistanna, og má rekja í henni upphaf og þróun þessarar uppreisnar litarins við lok 19. aldar og í byrjun 20. aldar. Verk eftir heimsþekkta málara listasögunnar verða á sýningunni, má nefna Raoul Dufy, Pierre Bonnard, Henri Matisse, Oskar Kokoschka, Auguste Renoir og Félix Vallotton. Alls verða 52 verk á sýningunni eftir 13 listamenn og hún stendur til 25, febrúar.
Jón Stefánsson (1881-1962) var eini Íslendingurinn sem var nemandi Matisse, en það var hann frá 1908 til ‘11. Á sýningunni má sjá þau áhrif sem Jón varð fyrir hjá Matisse og franska skólann sem Jón innleiddi í verkum sínum eftir að hann kom heim frá námi. Sýnt verður úrval verka eftir Jón Stefánsson í eigu Listasafns Íslands.
Ljósmyndasýningin Skrásetning kynslóðar verður opnuð í Borgarbókasafninu í Grófarhúsi 15. desember kl. 17. Þar sýnir Björn M. Sigurjónsson portrett af ungum íslenskum rithöfundum og listamönnum. Allt eru þetta höfundar sem hafa gefið út undir merkjum Nýhils, en eiga jafnframt sammerkt að hafa vakið athygli fyrir framsækna og nýja sýn í listsköpun sinni. Myndirnar eru teknar í vistkerfum skáldanna
– á heimilum þeirra, þar sem sköpunarverkin verða til.
Á opnun sýningarinnar verður dagatal fyrir árið 2007 með úrvali sömu ljósmynda kynnt. Þá munu skáldin lesa upp úr nýlegum verkum sínum.
Þetta er önnur einkasýning Björns á þessu ári og í þriðja sinn sem hann sýnir myndir sínar opinberlega. Sýningin er opin á opnunartíma Borgarbókasafnsins fram í janúar.
Svo eru að sjálfsögðu fleiri sýningar í bænum sem listglaðir mega ekki missa af og ber þar hæst sýninguna Uncertain States of America í Hafnarhúsinu (næsta bæ við Borgarbókasafnið). Þar sýna 45 vonarstjörnur bandarískrar samtímalistar það besta sem er að gerast í bandarískri samtímalist í dag. Listamennirnir voru valdir af einum áhrifamestu sýningarstjórum í hinum vestræna heimi, þeim Hans Ulrich Obrist og Daniel Birnbaum en Gunnar Kvaran, fyrrum safnstjóri Listasafns Reykjavíkur starfaði einnig með þeim. Markmið þrímenninganna var að kortleggja viðfangsefni ungra, upprennandi listamanna og á sama tíma að varpa ljósi á þær gríðarlegu breytingar sem bandarískt þjóðfélag hefur gengið í gegnum á undanförnum fimm árum. Þetta er merkilega pólitísk sýning og greinilegt að unga fólkið sem valið var hefur kappnóg af skoðunum á umhverfi sínu og samfélagi. Ekki eru líkur á að við fáum að sjá slíka sýningu á erlendri samtímalist hér heima aftur í bráð svo menn skyldu drífa sig. Hún stendur til 21. janúar.
Í Gerðubergi er verið að sýna myndskreytingar úr nýjum barnabókum, Þetta vilja börnin sjá, mjög skemmtilega sýningu fyrir börn og fullorðna sem stendur til 14. janúar. Á neðri hæðinni eru líka sérkennilegar útsaumsmyndir Guðrúnar Bergsdóttur sem heilla mann hreinlega inn í framandi heim. Þær fá að vera til 21. janúar.
María góð, svo mild og rjóð
 |
Söngsveitin Fílharmónía hélt sína aðventutónleika á sunnudagskvöldið og endurtók þá í gærkvöldi. Dagskráin var óvenjuleg og spennandi – sem er meira en segja má um aðventutónleika svona yfirleitt. Ekki er kórstjórinn, Magnús Ragnarsson, bara fundvís á óvænt lög, innlend og erlend, til að flytja á þessum árstíma heldur samdi hann sjálfur áhrifamikið kórverk sem kórinn frumflutti á tónleikunum.
Tónleikarnir voru helgaðir Maríu guðsmóður og höfðu yfirskriftina “Himnamóðirin bjarta”. Enda voru sungin sex lög um hana, hvert öðru ólíkara. Eiginlega vissi maður ekki hvar maður var staddur í upphafslaginu, “Salve Regina” (Heill þér, drottning) eftir Lars Jansson við sálm frá 9. eða 10. öld. Ekki var undrunin yfir óvæntum taktinum í laginu yfirunnin þegar gæsahúðin tók við og hélt manni í greipum sér út verkið. Þá útskýrði Magnús kórstjóri að þetta væri upphaflega djasslag sem gamli sálmurinn hefði verið lagaður að og þessi útgáfa lagsins væri tileinkuð örbirgum mæðrum í Brasilíu. Þetta er rosalega sterkt verk og var vel valinn upphafspunktur tónleikanna, eftir það var öruggast að vera við öllu búinn.
Eftir á að hyggja finnst mér að í þessu fyrsta verki hafi einkenni Fílharmóníu komið glöggt í ljós. Kórinn syngur afar vel, jafnvægið er gott, textaframburður skýr. Hann syngur af krafti og hefur myndarlegan hljóm og fínan takt. Nú má samt enginn halda að það sé gospelkeimur af honum, síður en svo, kórinn syngur algerlega væmnislaust (og kom þó iðulega út á manni tárum) og krafturinn er ævinlega tempraður smekklegri mildi. Svo ber hann þess greinileg merki að kórstjórinn hefur ekki aðeins næma kímnigáfu heldur er hann fínn leikstjóri.
Eftir fallegan flutning á “Hátíð fer að höndum ein” var komið að frumflutningi á “Spádómi Jesaja” eftir kórstjórann. Magnús valdi að tónsetja þann kafla í spádómnum sem boðar fæðingu Jesúbarnsins og hefst á orðunum: “Sú þjóð sem í myrkri gengur sér mikið ljós.” Textinn er máttugur og þó að margt sé í honum sem virðist eiga illa við (”menn leika af fögnuði þegar herfangi er skipt”) þá var það ráð Magnúsar að taka það frekar út úr og leggja áherslu á það en fela það og ítrekaði með því að þessi texti kemur úr öðrum tíma, öðrum heimi, en segir þó frá því sem skiptir máli fyrir okkur hér og nú. Því miður hafði Jesaja gamli þó ekki rétt fyrir sér þegar hann sagði að friðurinn myndi engan enda taka … Flutningur verksins var leikrænn og skemmtilegur og kórinn eins og einn maður undir vökulu augliti stjórnanda og höfundar. Það er tilhlökkunarefni að fá að heyra þetta verk aftur að ári.
Freistandi er að skrifa fullkomið efnisyfirlit tónleikanna með athugasemdum en óvíst er að nokkur nennti að lesa það. Hreinlega öll lögin höfðu sín áhrif, gæsahúð tók við að skælum sem aftur leystust upp í gæsahúð eða hlátur! Maríukvæði Atla Heimis sem er eins og það hafi verið til frá upphafi Íslandsbyggðar var gullfallega sungið, Maríukvæði Báru Grímsdóttur, “Eg vil lofa eina þá”, er alger snilld, svo skemmtilegt að mann langar til að hoppa og dansa – allavega taka undir: “María væn, þín veitist bæn, virgo gloriosa!” Og okkar frægasta Maríubæn, “Ave María” Kaldalóns sem flokkast nú eiginlega til kraftaverka, hana söng Hulda Björk Garðarsdóttir sópran með kórnum af innileika.
Eftir hlé var farið í heimshornaflakk, sungið klassískt danskt jólalag, “Forunderligt at sige”, norska verkið “Toner julenatt” sem leikur sér að “Heims um ból” á algerlega töfrandi hátt, finnsk “Ave María” sem kórinn flutti í þrennu lagi, konurnar allar úti í hliðargöngum en karlarnir í hnapp fremst á sviðinu, konurnar báðu og karlarnir sungu sama texta. Rosalega flott! Og eftir finnskan dapran hátíðleika komu Þrír piparkökukarlar frá Svíþjóð og lömuðu mann af hlátri! Meira að segja var farið til Úkraínu og makalaust að stór kór skuli geta sungið gersamlega í takt svona framandi texta. Það lag, “Shchedrik”, notaði kórinn sem uppklappslag til að reyna að friða æstan múginn sem vildi ekki hætta að klappa. Það gerðist eftir lokalagið, franska jólasálminn “Nóttin helga”, sem Hulda Björk söng yndislega með kórnum og við organleik Kára Þormar.
Tvisvar fengu tónleikagestir að syngja með kórnum sem ævinlega er vel þegið. “Fögur er foldin” er að vísu óttalega vandræðalegur texti, en einstaklega ánægjulegt var að fá að syngja “Kvæði af stallinum Kristí” eftir Einar í Heydölum með kórnum og Huldu Björk. Þetta voru dásamlegir tónleikar; ég er ekki frá því að ég sé beinlínis betri manneskja eftir þá.