Dugnaðarverðlaun Soffíu frænku
 |
Nýhil gefur út norrænar bókmenntir
“Þetta er mjög einföld bók, æfing í einfaldleika…” segir Haukur Már Helgason heimspekingur og skáld snemma í skáldsögu sinni Rispa jeppa, einni fjögurra bóka sem út komu í þessari lotu. Ekki held ég að allir yrðu honum sammála en bráðskemmtileg er bókin aflestrar.
Gleði og glötun Óttars M. Norðfjörð er úrklippusafn með textum, handskrifuðum og vélrituðum, eins og skólablöð voru gjarnan hér fyrr á árum (og eru máske enn). Agressív og ágeng. Tilvalin handa unglingnum í fjölskyldunni.
“ég / er / sómasamlegur // líflega smurður / hóflega glottmildur // ég ligg á bakinu”, þannig lýsir ljóðmælandi sér í bók Örvars Þóreyjarsonar Smárasonar gamall þrjótur, nýir tímar. Titillinn er hnitmiðaður því maðurinn sem talar í ljóðunum er náttúrulegt eintak af upprunalegri karlkyns mannveru en í ljóðunum reynir hann að koma öðrum orðum yfir hugsanir sínar og kenndir til að svara nýjum tímum. Það tekst nokkuð skemmtilega hjá honum oft á tíðum, sjá til dæmis ljóðið “þetta eru törfar, örvar”.
Loks er í pakkanum nýjasta afurð Eiríks Arnar Norðdahl sem lesendum TMM er vel kunnur. Þetta er (ljóða? texta? brandara?)bókin Blandarabrandarar (die Mixer Witze), athugasemdir við líf okkar og tilveru hér og nú, sumar harðar og óvægnar, sumar dónalegar, margar snjallar.
Maður bíður svo bara vors, þá er von á næsta skammti.
Bókaumfjöllun dagblaðanna
kennsluefni á námskeiðum á nýju ári
Ég verð að safna ritdómum um allar bækur, ekki bara þær sem mér hugnast, vegna þess að nemendur velja hvaða bækur þeir (þær) vilja lesa og ég ræð litlu um það val. Þegar valið liggur fyrir þarf að ljósrita helsta ítarefni handa þátttakendum til að hafa til hliðsjónar þegar efni bókanna er rætt.
En ekki var ætlunin að lýsa námskeiði heldur blöðunum. Þau standa sig ekki öll eins vel við að opna lesendum sínum heim bókmenntanna nú þegar allir eru sólgnir í upplýsingar. Morgunblaðið sinnir bókum og höfundum vel að vanda en hólfar þetta efni af þannig að mér finnst ekki bera nógu mikið á því miðað við hversu vel er í lagt. Að vísu kemur einstaka sinnum fyrir að bókarumsögn eða viðtal birtist í daglega blaðinu, en þá er ráð að merkja það blað á forsíðu til að það gleymist ekki þegar klippt er út. Annars er Mogginn látinn óklipptur, varla einu sinni flett aftur heldur hreinlega kippt út úr honum bókakálfinum á þriðjudögum. Hætt er við að hann fari hreinlega framhjá þeim sem ekki bíða spenntir.
Næstauðveldast er Blaðið því þar eru að heita má engar bókaumsagnir en einstaka viðtöl sem auglýst eru á forsíðu þannig að þau fara ekki framhjá manni.
Fréttablaðið er erfiðara. Þar er skrifað um nokkurn fjölda bóka en oft er erfitt að finna umsagnirnar, og höfundaviðtöl hafa ekki verið mörg í haust. Er það rangt hjá mér að umsagnir hafi verið fleiri og reglulegri í fyrra?
Í bunkanum sem liggur eftir klipp morgunsins má sjá að langmest er að hafa úr DV svona á daglegum basis. Þar er menningunni svo haganlega fyrirkomið að ef vill þarf maður ekkert að gá á annað efni í blaðinu, maður flettir bara efst í horninu aftan frá að myndinni af Páli Baldvin og opnar blaðið þar. Páll og hjálparkokkar hans hafa staðið sig rosalega vel í haust, verið snöggir að grípa bækur um leið og þær koma, tekið bæði innlendar bækur og þýddar og meira að segja gefið út kálf um barnabækur. Ég segi ekki að allar umsagnir hafi verið gulls ígildi, frekar en í öðrum blöðum, sumar hafa verið býsna hráar og einstaka beinlínis bandvitlaus, en það eru ekki síst þær umsagnir sem nýtast vel sem kennsluefni. Þær er svo gaman að rífast um!
Vandinn að heita Gutti …
 |
… á slóðinni http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublIntro&intCatId=114&intPageCurrent=3
Guttormi var strítt á Guttavísum
 |
Heil og sæl Silja
Bestu þakkir fyrir vandaða umfjöllun ykkar Þorleifs um Stefán Jónsson kennara, sem ég var að hlusta á, rétt í þessu (fyrri hluti).
Svo vill til að þessi hrífandi maður varð mér samferða í langferðabíl, fyrir margt löngu, frá Akureyri austur á land. Tókust þar með okkur sérlega notaleg kynni sem þó hlutu snautlegan endi, – því miður.
Þetta sumar (- ef ég man rétt) 1946 var ég, 8 ára stráklingurinn, sendur einn míns liðs frá foreldrahúsum í Vestmannaeyjum til ömmu minnar, Jóhönnu spákonu í Gilinu á Akureyri. Ferðinni var heitið þaðan til systur hennar, Sólveigar Ármann á Skorrastað í Norðfirði, þar sem ég skyldi mannaður í sveit næstu 5 sumur. Mér er hugstætt þetta strembna ferðalag, sem hófst með fiskibát frá Eyjum til Stokkseyrar, þaðan á vörubílspalli til Reykjavíkur og svo áfram með langferðabíl norður. Framan af var þetta ævintýri líkast, en þegar kom að því að fara einn austur um til Eskifjarðar og þaðan svo í bretatrukki yfir torfærur í Miðfjörð og þaðan loks með trillu til Nesja í Norðfirði, sótti að mér ólund, enda búinn að fá nóg af ferðavolki og tregur til að yfirgefa ömmu. Þetta var svo sem eftir öðru, – strákurinn nokkuð einþykkur, uppátektarsamur og gjarn á að fara sínar eigin leiðir. Ég var semsagt nokkuð baldinn og því var oftar en ella sú refsing látin á mér dynja að erta mig og ergja með Guttavísunum. Gegn þeim átti ég enga vörn. Fyrir allt annað gat ég svarað fullum hálsi.
Þannig voru sem sagt aðstæður mínar er ég sat einn og sér, í heldur hrörlegum langferðabíl á leið minni til Norðfjarðar og hafði engin afskipti af þeim fáu samferðamönnum, sem sátu hér og þar í rútunni. Fljótlega veitti ég því þó athygli að góðlegur og tígulegur maður, sem sat spölkorn frá mér, var af og til að líta til mín. Líklega hefur hann séð ólundarsvipinn á strákhnokkanum og því afráðið að létta lund mína, því um það bil er við komum í Mývatnssveit eða á þær slóðir, kom hann til mín og settist við hlið mér og hóf að spjalla við mig. Það skipti engum togum að heimurinn skipti um lit, því nærgætin og glaðvær röddin, alúðlegt fasið og glettin kímni hans lyfti mér upp úr drunganum og hóf mig til flugs í hugarheimi unglings sem í góðum félagsskap er uppnæmur fyrir glaðværð og glettni. Þetta var mér einstök ánægja og óvanalegt að hitta fullorðinn mann svo næman á þann vitundarheim sem ég öðru fremur hrærðist í á góðri stund.
Eftir drykklanga stund spurði hann mig nafns. Það setti mig í nokkurn vanda, því það hafði oftar en ekki verið gripið á lofti, haft í flimtingum og mér strítt á því. Með semingi sagði ég honum nafnið. Án umhugsunar spurði hann mig hvort ég væri kallaður Gutti. Ég kinkaði kolli með hökuna ofan í bringu. Þá gerðist það. Með glettni í augum og bros á vör sagðist hann heita Stefán Jónsson. Hann væri barnakennari og hefði samið Guttavísurnar.
Áfallið var skelfilegt. Þarna var kominn versti óvinur minn, að því er mér fannst. Þar með var vinskapurinn búinn ! !
Samskipti okkar urðu ekki lengri og hitti ég Stefán aldrei eftir þetta. Þessi atvik hafa þó oft læðst að mér þegar ég íhuga æsku mína, – en það er önnur saga.
Eins og vænta má fékk þessi minning viðeigandi heilabrot þegar ég komst til vits og ára, og þóttist ég geta dregið nokkurn lærdóm af henni. Þá var mér löngu orðið ljóst hvílíkur afburða kennari og hvers manns hugljúfi Stefán hafði verið, auk þess sem viðhorf mitt til nafnsins míns hafði tekið stakkaskiptum, þótt treglega gengi. Þar kom um síðir að ég gekkst við þessu ættarnafni og varð að lokum nánast stoltur af. Þótti mér nokkuð til þess koma þegar faðir minn leitaðist við að hugga unglinginn með þeirri fullyrðingu að aðeins tveir Íslendingar bæru þetta nafn, sem ekki væru skyldir mér. Til viðbótar kom svo vitneskjan um forna og viðvarandi tilvist þess á norðurlöndum, einkum í norður Noregi, við Kirjálabotna og annars staðar á norðlægum slóðum, allar götur suður til Eystrasaltslanda. Útskýring á merkingu þess var aukin heldur gott innlegg í sáttargjörðina. Nafnið Guttormur liggur í svonefndri Vefaraætt af Héraði. Til hennar teljast t.d. Þormar, Kúld og Kvaran sem hluti af stórum ættboga er speglar allt litróf mannlífsins.
Með góðum kveðjum
Guttormur P. Einarsson
Draugar og huldukonur
 |
Það er fagmannlegur bragur á upphafi Jólaævintýris Hugleiks sem sýnt er í Tjarnarbíó um þessar mundir. Sviðið er rækilega sett, bæði í tali og tónum, eins og höfundar séu útskrifaðir frá fínustu söngleikjahúsum á Broadway: “Jólin eru komin í sveitirnar / Jólin eru komin í leitirnar,” syngja bjartar kvenraddir og halda áfram rosalega glaðar: “Jólin eru komin með kerti og spil / Jólin eru komin okkar allra til”. En í gleðinni miðri ber skugga á eins og djúpar karlaraddirnar lýsa fyrir okkur undir nýju tilbrigði við lagið: “En á Grafarbakka eru engin jól / Því Grafarbakkakallinn hann er versta fól / Á Grafarbakka er alltaf haust / Hamingju- og gleði- og tilbreytingarlaust …”
Þá vitum við það og svo er efnið útfært nánar smám saman; á öllum bæjum í sveitinni er glatt og hlýtt nema á Grafarbakka þar sem fólið Ebenezer (Björn Thorarensen) býr með sveitarómögunum sem hann þiggur meðgjöf með, þrælar út og hálfsveltir. Hann hatar jólin af því þau eru svo kostnaðarsöm, og það þarf margfalda hjálp að handan til að breyta þeirri tilfinningu hans – enda er fyrirmynd þeirra hugleikara að þessu sinni ekki íslensk saga heldur Jólaævintýri Dickens sem fellur svona prýðilega að íslensku umhverfi. Ebenezer tekur ekkert mark á Friðriki frænda sínum sem reynir sitt besta til að fá gamla fólið til að skipta um skoðun. Ebenezer vill ekki gleðja neinn, bara fá að græða í friði og ró því “gróðinn skiptir öllu”. En eftir heimsóknir þriggja drauga sem eru hver öðrum draugalegri fer svo að Ebenezer sér að sér.
Fjórir höfundar koma að samningu Jólaævintýris og leikstjórn, Sigríður Lára Sigurjónsdóttir, Sigrún Óskarsdóttir, Snæbjörn Ragnarsson og Þorgeir Tryggvason, og tveir þeir síðastnefndu semja tónlist og texta. Þeir ganga í smiðju hjá ýmsum snillingum, til dæmis heyrði ég ekki betur en lagið sem Móri (Hjalti Stefán Kristjánsson) syngur til að reyna að telja um fyrir gamla skrögg sé tilbrigði við lag Júdasar úr Jesú Kristi súperstjörnu! Öll eru lögin áheyrileg og sum hreinasta gersemi, einkum upphafslagið. Ekki skortir söngfólk og tónlistarmenn frekar en venjulega á sýningum Hugleiks þar sem ekkert þarf að spara mannskapinn – ólíkt stóru atvinnuleikhúsunum sem þurfa iðulega að margnýta hvern leikara.
Í sýningunni er mikið af góðum leik á leikmannavísu. Hann er oft galgopalegur eins og við á; þó er Björn stilltur í aðalhlutverkinu og furðu sannfærandi. Hulda B. Hákonardóttir nýtur sín vel í hlutverki Ragnheiðar heitinnar sem verið hafði illgjörn ráðskona Ebba og hefnist fyrir í helvíti með því að bera koppa á bakinu, einn fyrir hverja stórsynd í lifanda lífi. Sigurður H. Pálsson er víðáttugalinn í hlutverki séra Frosta og sænska draugsins Gláms, Nanna Vilhelmsdóttir er ljúf og góð í hlutverki Tomma litla, Fríða Bonnie Andersen er alveg brjáluð Miklabæjar-Sólveig, Jón Geir Jóhannsson frísklegur Friðrik frændi, Silja Björk Huldudóttir yndisleg Bella, unnustan sem Ebenezer svíkur, og Anna Bergljót Thorarensen er óborganleg sem hin foráttuheimska Kapítóla. Jólaævintýri Hugleiks dillar öllum.
Örtröð var í bogasal Þjóðminjasafnsins á sunnudaginn þegar sýning var opnuð á myndum eftir huldukonurnar í íslenskri myndlistarsögu. Hrafnhildur Schram fylgir hér eftir fallegri og fróðlegri bók sinni um tíu myndlistarkonur sem voru frumherjar í myndlist hér á landi um aldamótin 1900 og er ekki síst gaman að sjá þessar myndir í fullri stærð þegar maður hefur skoðað þær í bókinni. Þarna eru líka til sýnis ýmsir gripir og annað sem tilheyrði þessum konum og sem ættingjar og afkomendur hafa lánað á sýninguna.
Fæst þessi listaverk eru raunar frumleg; sum sem maður stöðvast við eru beinlínis endurgerðir eldri málverka (eftir karla), en þau eru mörg aðdáunarlega haglega gerð og átakanlegt að þessar konur skyldu allar gefa listina upp á bátinn, nauðugar eða viljugar, þegar þær gengu í hjónaband. Karítas er víða.
Í kjallaranum undir versluninni Yggdrasil á Skólavörðustíg 16 sýnir Tolli stór málverk af eyðilegum héruðum og eyðibýlum. Þeir sem hafa ferðast um yfirgefnar sveitir landsins eru fljótir að kannast við sig í gróskumiklum villtum blómgróðrinum umhverfis hálfhrunin húsin. Þetta eru afar fallegar myndir – en líka sorglegar. “Það er vaxið yfir horn og legg” segir Guðmundur Böðvarsson í ljóðinu “Rúst”: “það er hljótt við læk og tjörn / og fallinn vegg, / sem er engum lengur skjól, / sem er engum lengur vörn, / sem er engum lengur kær. / Þetta er bærinn uppi í hlíðinni / sem á sér engin börn / og ekki er framar bær …”
Silja Aðalsteinsdóttir, Viðskiptablaðið 9. des. 2005
Andvari kominn út
 |
“Maður sér ekki vel nema með hjartanu. Það mikilvægasta er ósýnilegt augunum.” Þetta er ein af ótal fleygum setningum í þýðingu Þórarins á Litla prinsinum sem maður lærði utan bókar og skreytti dagbókina sína með á árunum upp úr 1960. Þórarinn var menntaður í Frakklandi og kom með spennandi frönsk áhrif inn í akureyrskt mannlíf sem það býr eflaust að enn. Lýsing Tryggva á manninum og hugsuðinum Þórarni Björnssyni og samfélaginu sem hann hrærðist í er afar fróðleg og skemmtileg.
Margt fleira hnýsilegt er í Andvara. Aðalgeir Kristjánsson skrifar tveggja alda minningu Bessastaðaskóla, Guðrún Lára Pétursdóttir og María Gestsdóttir skrifa um Halldór Laxness – ævisögu eftir Halldór Guðmundsson, Jón Yngvi Jóhannssson skrifar um Kaktusblómið og nóttina eftir Jón Viðar Jónsson, Ástráður Eysteinsson skrifar um verk James Joyce á Íslandi og loks skrifar Örn Ólafsson um uppsprettur Tímans og vatnsins eftir Stein Steinarr.
Ritstjóri Andvara er Gunnar Stefánsson bókmenntafræðingur og útvarpsmaður. Dreifingu annars Sögufélag, Fischersundi 3.
Darling – veröld sem var
 |
| Julie Christie – þær vildu allar verða eins og hún. |
Það rann upp fyrir mér við að horfa á Darling hvað hún hefur haft mikil áhrif á konurnar sem hrintu af stað nýrri kvennahreyfingu í Evrópu undir og um 1970. Aðalpersónan er einmitt manngerðin sem þær þráðu að frelsa.
Diana Scott (Julie Christie) er falleg og bráðgreind stelpa, en hún hefur alls engan tilgang með lífi sínu af því hún er alltaf að bíða eftir karlmanni til að kippa sér upp á hvíta hestinn og brokka inn í sólarlagið. Karlana fær hún vissulega, en hún hefur ekkert að gefa og getur ekki þegið þannig að henni fer fljótlega að leiðast ofboðslega (”leið kona er leiðinleg kona” var eitt slagorðið). Dagar hennar líða við sýningarstörf og leik í innantómum auglýsingamyndum – og karlaveiðar. En þegar hún er spurð um framtíðina lýgur hún hratt upp á sig fínum horfum. Í lyginni opinberar hún þrá sína eftir innihaldsríkara lífi en hún lifir – með bóklestri og vinnu við alvöru kvikmyndir. En hún gerir ekkert til að þessar lygar rætist – þvert á móti sekkur hún dýpra og dýpra niður í einskisvert líf og endar sem gerviprinsessa í höll í ítalskri sveit þar sem hún verður örugglega geðveik. (Það var líka soldið geðveikt að heyra talað um “Díönu prinsessu” í fréttamyndum frá höllinni.)
Darling er flott mynd í svart/hvítu, Julie Christie er ennþá eins smart og hægt er að vera, bæði í útliti og klæðaburði – hár, augnmálning, tíska, allt er þetta ennþá rosalega hip. En svo er allt hitt sem er svo ótrúlega fornt: síminn er einn, svartur og urrar, engir farsímar, engar tölvur, sambýlismaðurinn sem hún rænir frá konu og barnamergð pikkar greinar sínar og sjónvarpsþætti á ritvél sem fer stjórnlaust í taugarnar á Díönu. Þetta er svo kyrr heimur, svo gamall – og þó svo nærri.
Við vorum líklega tíu í bíó í gær. Ég vona innilega að það verði fleiri í húsinu á laugardaginn. Í næstu viku verður svo Pelle sigurvegari sýndur (Bille August, 1987).
Á líðandi stund
 |
| H.C. Andersen – hann hefði sennilega notið allra vitleysunnar. |
pistill úr 4. hefti 2005
Andersenmania
Nú líður senn að lokum 200 ára afmælisárs H.C. Andersen í Danmörku, og tilfinningar manna virðast talsvert blendnar. Í grein í Weekendavisen 14.-20.október (sem heitir “Nýju fötin keisarans”!) segir Marianne Krogh Andersen að aldrei hafi öðrum eins fjármunum verið varið til að hylla eina manneskju, og aldrei hafi danskt menningarlíf séð ráðstöfunarfé upp á aðra eins upphæð – 235 milljónir danskra króna. “En hvað stendur eftir árið? Annað en ógleði?” spyr hún og svarar sér sjálf: Merkilega fátt af varanlegu gildi.
Peningarnir fóru í auglýsingar, kynningar, sýningu í Rósenborgarhöll sem frestaðist æ ofan í æ og varð loks bara helmingur af því sem hún átti að vera – og sér ekki fyrir endann á því veseni þegar þetta er ritað –, undirbúning að bíómynd um Andersen sem Bille August hefur verið með í undirbúningi í nokkur ár og átti að vera prýdd stórstjörnum eins og Anthony Hopkins og Julianne Moore (hvað áttu þau að leika?) en sem ekkert bólar á og “kannski verður að engu”, óperu eftir Elvis Costello sem rýrnaði niður í fáein lög og fleira og fleira – fyrir utan stóru veisluna í apríl í vor.
Upplýsingarnar um veisluna hef ég úr helgartímariti Financial Times í London, útsendara þess var gríðarlega dillað yfir allri þeirri vitleysu. Þangað var boðið þjóðhöfðingjum og poppurum og kvikmyndaleikurum og rithöfundum og fræðimönnum, samt ekkert endilega þeim sem hafa skrifað um Andersen. Kannski síst þeim. Meðal frægra rithöfunda voru Günter Grass og Isabel Allende og bandaríski bókmenntafræðingurinn Harold Bloom sem meðal annars hefur skrifað bókina The Western Canon um 26 mestu rithöfunda hins vestræna heims. Þar á meðal er Andersen ekki að finna og er talið að Bloom hafi verið boðið í von um að leiðrétta það. Ekki virðist leiðréttingin hafa freistað hans, og bar Bloom því við að Andersen hafi líklega verið tröllaættar.
Í veislunni voru svo rosalega margir heimsfrægir gestir að öll öryggisgæsla fór úr böndum. Segir blaðamaður FT að lögreglan hafi gefist upp og bara passað dönsku drottninguna og danska forsætisráðherrann en látið aðra passa sig. Svo langan tíma tók að raða gestunum á borðin að Günter Grass dreif sig á barinn til að deyja ekki úr leiðindum. Undir borðum var afar löng verðlaunaafhending þar sem alls konar fólk sem hafði gert eitthvað fyrir Andersen í sínu heimalandi fékk heilmikið af peningum. Afhendingunni fylgdu langar “Óskarsræður” nema frá Bloom sem afgreiddi sína ræðu á mettíma, 42 sekúndum. Hann fékk stærstu verðlaunin, sjálf H.C. Andersen-verðlaunin upp á 400.000 Dkr.
Stærsta hneykslið á afmælishátíðinni var Tina Turner sem kom og söng tvö lög á tónleikum sem mun hafa verið sjónvarpað beint hér heima. Fyrir viðvikið tók hún milljón dollara. Stærsta menningarslys í sögu Danmerkur frá upphafi, sögðu dönsku blöðin, og borgarstjórinn í Odense varð að segja af sér sem formaður sjóðstjórnar eftir þau ósköp. En almenningur kvartaði undan því að fræga fólkið sem var boðið hefði alls ekki verið nógu frægt. Dyravörður á Hotel D’Angleterre sagði blaðamanni FT að þetta hefði alls ekki verið frægasta fólk í heimi. “Það var sagt að Madonna ætti að koma. Hvar var hún?” spurði hann gramur. Góð spurning.
Nær hefði verið, að mati dyravarðarins, að halda veislu fyrir almenning eins og þegar Friðrik prins gifti sig. Þá voru haldnir tónleikar undir berum himni fyrir almenning sem flykktist að. Sjálfur hafði dyravörðurinn staðið rétt hjá prinsinum á skemmtuninni og var að vonum sæll með það.
En hefði Andersen langað til að bjóða almenningi í veisluna sína? Hann var afar upptekinn af frægð í lifanda lífi og fannst hún það eina sem tryggði eilíft líf. Kannski hefði hann orðið stórhrifinn af að hitta Tinu Turner og Harold Bloom. Það er raunar mat Niels Kofoed, eins helsta sérfræðings Dana í Andersen, að afmælisnefndin hafi viljað kynna skáldið út á við í léttum dúr – hafa þetta ár Andersen light.
Blaðamaður Weekendavisen telur upp það sem henni finnst að hefði átt að gera fyrir peningana: Til dæmis hefur lengi verið lýst eftir nýrri þýðingu á heildarverkum Andersens á ensku. Flest eru ævintýrin aðeins til í aldargamalli þýðingu sem þar á ofan er löguð að ungum lesendum með tilheyrandi ritskoðun og barnamáli. Einnig hefði verið við hæfi að setja upp eitthvert eða einhver af þeim 50 sviðsverkum sem Andersen lét eftir sig, og styrkja það fólk sem var með raunhæfar áætlanir um góða hluti en sjóðstjórnin hafnaði.
Ort til Marínu
Sigurður Pálsson skáld er í fararbroddi í Tímaritinu að þessu sinni. Ljóðið er úr bók sem er tilbúin í handriti en kemur ekki út fyrr en á næsta ári og losnar því “við þetta jólaflóð, farsællega,” skrifar hann: “ég er orðinn frekar þreyttur á þessu metsölulistaþvargi, miklu bóksöluhnjaski en að því er virðist í fljótu bragði, minnkandi áhuga á bókmenntum,” segir hann enn fremur. Seinna í bréfinu segir um sjálft ljóðið:
Þú sérð á heiti ljóðsins hver er ávörpuð. Í bókinni verður þetta ljóð í kafla sem væntanlega mun heita Ávörp. Ég fékk nefnilega nýlega í hendur bók með enn fleiri þýðingum á ljóðum Marínu á frönsku og einn af hennar helstu þýðendum á það mál er Henri Deluy.
Henri þessi Deluy hefur ritstýrt Action Poétique í yfir fimmtíu ár (eh oui!) og var hér í mánuð í hittifyrra og gerði Íslandshefti af AP með ljóðum einna sjö átta íslenskra skálda, frábærri yfirlitsgrein um íslenska ljóðlist í þúsund ár eftir Torfa Tulinius o.fl. Henri er kapítuli útaf fyrir sig, ágætis ljóðskáld sjálfur, en aðallega snilldarþýðandi (fyrir utan óviðjafnanlegt úthald sem ritstjóri sem er menningarverðmæti í sjálfu sér) – en semsagt, eftir þennan pakka af ljóðum Marínu, til viðbótar við það sem ég hafði áður lesið, varð mér ljóst sem aldrei fyrr að hún er í öndvegi. Topp tíu? – gæti einhver spurt. Svar mitt er já.
Og ég var eiginlega að þakka henni fyrir það.
Eins og ljóðaunnendur vita hefur Ingibjörg Haraldsdóttir bæði þýtt ljóð eftir Marínu Tsvetajevu og ort til hennar þannig að Marína er orðin hluti af íslenskum bókmenntum – ef ekki beinlínis Íslandsvinur.
Myndatexti: Tímarit Máls og menningar þarf ekki að óttast að deyja út með kynslóðunum sem núna eru komnar á efri ár ef margir af kynslóð Björgvins Fannars eru eins áhugasamir um efni þess og hann. Þær upplýsingar fylgdu myndinni að Björgvin Fannar væri hér að lesa bókmenntarýni fyrir afa sinn, Björgvin Salómonsson – enda væri TMM “ómissandi fyrir unga sem aldna”!
Bókaflóð
Manni varð eiginlega hálfbumbult við að lesa yfirlit yfir jólabækurnar í Lesbókinni 8. október þar sem töfraorðin “glæpasaga” og “spennusaga” standa á eftir öðrum hverjum titli. Auðvitað er þetta gamla sagan af fótanuddtækinu: ef einhver eignast eitthvað spennandi þurfa allir að eignast það – og ef einhverjum tekst vel upp þá þurfa allir að prófa líka.
Bækur sem ekki bera þennan stimpil sérstaklega en eru samt spennandi – og fjalla jafnvel um glæpi – eru þó nokkrar Vil ég einkum minna á bækur Sjóns, Gyrðis Elíassonar, Jóns Kalmans Stefánssonar, Hallgríms Helgasonar, Steinunnar Sigurðardóttur, Ólafs Gunnarssonar, Kristjáns Þórðar Hrafnssonar og Jóns Atla Jónassonar. Einnig koma út fáeinar ljóðabækur, og er ein þeirra þegar komin í fangið á mér þegar þetta er skrifað, Dyr að draumi eftir Þorstein frá Hamri. Ljóðin eru mörg ljúfsár, eins og ekki kemur lesendum Þorsteins á óvart, táknin margræð og þó skýr á sinn hátt, eins og í “Hinu máttuga keri” (10):
Í molum
hið máttuga ker.
Við freistum þess, skjálfandi fingrum,
að safna brotunum
saman, grannskoða
allt sem á mætti byggja
líkur varðandi lögun og blæ
þess draums, sem dýrastur er
og hefur það fram yfir sjálfan
hinn heilaga Gral: að liggja
við dyrnar,
reyndar á dreif –
en hjá okkur, hér.
Meðal annarra skálda sem eiga bækur á jólamarkaði eru Þórarinn Eldjárn, Sölvi Björn Sigurðsson, Kristín Eiríksdóttir, Kristian Guttesen og Kristján Karlsson. Reyndar hefur Þórarinn þegar gefið út eina ljóðabók þegar þetta er ritað, sem þó telst ef til vill fremur þýdd en frumsamin. Þetta er endursköpun hans á Völuspá, einu frægasta kvæði í norðurálfu, ætluð ungum lesendum. Þar er margt firnavel gert og til þess fallið að laða börn og unglinga – og jafnvel fullorðna – að þessu mergjaða listaverki.
Svo ætla Nýhilingar að gefa út hvorki meira né minna en níu ljóðabækur í vetur undir yfirskriftinni Norrænar bókmenntir, og koma þær fyrstu út um sama leyti og þetta tímaritshefti eða um miðjan nóvember. Höfundar þeirra bóka eru Eiríkur Örn Norðdahl, Óttar M. Norðfjörð, Örvar Þóreyjarson Smárason og Haukur Már Helgason. Í seinna hollinu í maí koma svo bækur eftir Kristínu Eiríksdóttur, Þórdísi Björnsdóttur, Val B. Antonsson, Ófeig Sigurðsson og Steinar Braga. Marga þessa höfunda þekkja lesendur TMM sem skáld og gagnrýnendur. Áhugasamir geta gerst áskrifendur að flokknum fyrir gjafverð, upplýsingar fást á vefsíðunni www.nyhil.org eða með því að senda bréf á nyhil@nyhil.org.
Þýðingar eru margar spennandi; á því borði má næla sér í skáldsögur eftir Kazuo Ishiguro (nýju bókina hans, Slepptu mér aldrei, sem mörgum fannst að ætti Booker-verðlaunin í ár betur skilin en The Sea eftir John Banville sem hlaut þau), Milan Kundera (gömul bók aftur á móti, Lífið er annars staðar, frá 1969), Kirino Natsuo, Carlos Ruiz Zafón, Margaret Atwood, J.M. Coetzee, Sandor Marai, Bernardo Carvalho, Per Olov Enquist og Zizou Corder. Strax í haust komu út bækur eftir rithöfunda sem sóttu einkar vel heppnaða Bókmenntahátíð í Reykjavík, og má þar minna á Skotgrafarveg eftir Kari Hotakainen, fyndna Finnann sem fékk Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs í fyrra, Stríðsmenn Salamis eftir spænska höfundinn Javier Cercas, Hermann eftir Lars Saabye Christensen, einn Norðurlandaverðlaunahöfundinn til, Krónprinsessuna eftir Hanne-Vibeke Holst, Í nafni kærleikans eftir James Meek, Dauðann og mörgæsina eftir Andrej Kurkov og Frost eftir Roy Jacobsen.
Um svipað leyti kom út bókin Friðland eftir sænsku spennudrottninguna Lizu Marklund. Þetta er framhald bókarinnar Hulduslóð þar sem Liza sagði sögu Maríu Eriksson, konu sem þoldi ótrúlegt harðræði, fyrst í hjónabandi sínu og síðan á flótta undan eiginmanninum. Nýja bókin tekur upp þráðinn og lýsir einstæðri baráttu Maríu fyrir því að fá hæli í Bandaríkjunum sem flóttamaður undan heimilisofbeldi.
Í haust komu út tvær bækur sem hylla frábærar íslenskar skáldkonur. Í Kona með spegil fjalla fræðimenn um verk Svövu Jakobsdóttur auk þess sem birt eru þrjú viðtöl við Svövu, þrjár fræðigreinar hennar og stutt og skemmtilegt æviágrip hennar eftir hana sjálfa. Guðrún Helgadóttir hefur verið einhver vinsælasti rithöfundur þjóðarinnar síðan hún kom fyrst fram þjóðhátíðarárið 1974, elskuð jafnt af börnum og fullorðnum, og höfundar greinasafnsins Í Guðrúnarhúsi freista þess að skýra hvernig á því stendur. Þar er tekið á verkum Guðrúnar frá ýmsum sjónarhólum, sýnt hve fjölhæfur höfundur hún er og hvað þróun hennar er athyglisverð.
Myndlist
Fyrst ber auðvitað að geta um myndarlega bók Nesútgáfunnar um Jóhannes Sveinsson Kjarval og verk hans. Hún heitir einfaldlega Kjarval og kom út um miðjan október þegar 120 ár voru frá fæðingu listamannsins. Til þeirrar bókar verður lengi jafnað þegar gefnar verða út bækur um íslenska listamenn, svo vel er hún úr garði gerð. Af sama tilefni hefur verið sett upp ný Kjarvalssýning á Kjarvalsstöðum, Essens, og má þar sjá mörg verk sem ekki hafa verið á opinberum sýningum lengi.
Í Hafnarhúsi sýnir Guðrún Vera Hjartardóttir litlu manneskjurnar sínar til 30. des. Þar stendur líka yfir sýning á úrvali úr aðföngum safsins frá 2002-2005. Flest eru verkin eftir íslenska listamenn, unga og eldri. Og í bogasal Ásmundarsafns sýnir Bernd Koberling vatnslitamyndir sínar frá Loðmundarfirði innan um höggmyndir Ásmundar Sveinssonar til 22. janúar.
Í Listasafni Íslands stendur yfir til 15. janúar sýningin Ný íslensk myndlist II, framhald á samnefndri sýningu safnsins í fyrrahaust. Saman eiga sýningarnar að varpa ljósi á það sem helst einkennir verk yngstu kynslóðar íslenskra myndlistarmanna. Þetta er dýrmæt tilraun til að færa nýja list nær almenningi og óskandi að sýningin verði vel sótt.
Í Gallerí i8 sýnir Þór Vigfússon glerlistamaður til jóla og í Gallerí Turpentine sýnir Sigtryggur Baldvinsson til 12. desember.
Saknað
Geirlaugur Magnússon skáld féll frá þann 16. september sl. og birtist síðasti ritdómurinn sem hann skrifaði fyrir TMM í þessu hefti.
Geirlaugi kynntist ég fyrst persónulega þegar hann gekk til liðs við menningarsíðu DV fljótlega eftir að ég hóf störf þar 1996, en ég þekkti hann að sjálfsögðu sem ljóðskáld allt frá útkomu fyrstu ljóðabóka hans fyrir þrjátíu árum. Okkur gekk vel að vinna saman á DV og núna síðast á TMM og ég mat hann mikils sem gagnrýnanda, ekki síður en skáld, en að einu leyti var hann erfiður: Hann gat ekki haft ljóð annarra rétt eftir. Kannski var hann of mikið skáld til þess. Meira að segja þegar hann skrifaði um skáld sem hann hafði miklar mætur á – Hannes Pétursson, Þorstein frá Hamri og Sigurð Pálsson – þá breytti hann einhverju smávegis í dæmunum sem hann tók úr bókum þeirra. Og ég ítreka að þetta voru ekki venjuleg pennaglöp eða ásláttarvillur, þetta voru breytingar! Stundum var snúið að gáta umsagnirnar hans, sérstaklega þegar ég fékk bara eitt eintak af viðkomandi bók og átti ekkert hjá mér til samanburðar. Þá þurfti ég að fara í næstu bókabúð, kaupa bókina eða fá leyfi til að rífa plastið af ef ekki var opið eintak, leita ljóðið uppi og skrifa það hjá mér og bera saman við útgáfu Geirlaugs!
Geirlaugur varð ekki “vinsæll” gagnrýnandi, til þess var hann of hiklaus í umsögnum sínum – eitt góðskáld kallaði hann ástúðlega “dr. Gerlach”. Hann var geysilega vel lesinn í evrópskri ljóðlist og hafði víðan samanburðargrundvöll; ekki síst þess vegna er mikill missir að honum á þeim vettvangi. Einkum er þó skaði að missa rödd hans úr skáldahópnum, því hann óx í list sinni fram á hinstu stund. Þegar þetta er skrifað er von á tveimur ljóðabókum sem hann skildi eftir í handriti og verður þeirra getið síðar í Tímaritinu. En Geirlaugi skal við ferðalok þökkuð innilega samfylgdin og tryggðin.
Þrjár bækur tilnefndar til vestnorrænna bókmenntaverðlauna
 |
 |
Sú íslenska er Frosnu tærnar eftir Sigrúnu Eldjárn
Í rökstuðningi dómnefndar segir meðal annars: ,,Frosnu tærnar er miðbókin í þríleik Sigrúnar um systkinin Stínu og Jonna. Bækurnar eru í nýstárlegu broti, litlar og handhægar fyrir smáar hendur en bústnar og lofa mörgum lestrarstundum. Sigrún lýsir söguna sjálf með myndum í mjúkum litum sem brjóta textann skemmtilega upp og gera bækurnar bæði aðlaðandi og auðlæsilegar fyrir unga lesendur. Myndirnar ríma vel við efnið og hjálpa til við sköpun persóna.
Þetta er viðburðaríkt og heillandi ævintýri með alvarlegum undirtóni, þar sem nútíminn með tæki sín og tól hittir álfa og dverga og talandi hrafna. Systkinin Stína og Jonni og Skafti vinur þeirra kljást hér við brjálaða vísindakonu sem ætlar að skapa nýjar verur til að nota í hernaði. Það eina sem getur unnið á óvættinni er blanda af blóði manna, dverga og álfa, og til að komast að henni þurfa bjargvættirnar að fara um göng í iðrum jarðar og standast fimbulkulda inni í miðjum jökli. Með sér hafa börnin nokkra töfragripi, til dæmis einkar saðsamar kleinur, neyðarkaramellur, ógeðslegt slím og þrenns konar vökva í litlum flöskum. Gripir þessir koma að góðu gagni þegar farsíminn verður rafmagnslaus. Börnin sýna hugrekki, staðfestu og góða kímnigáfu og sigrast á öllum þrautum. Börnin þurfa líka að taka siðferðilega afstöðu til álitamála, og boðskapurinn er skýr: Gullið er einskis virði á móti vináttunni.
Sigrún Eldjárn er einn afkastamesti og vinsælasti barnabókahöfundur landsins, auk þess sem hún er einstakur myndlistarmaður. Hún hefur sérstakt lag á að ná til barna með hröðum, viðburðaríkum sögum. Stíll hennar er knappur og fyndinn, hún kemur sér beint að efninu og kippir lesendum vafningalaust inn í atburðarásina.”
Grænlenska dómnefnd verðlaunanna hefur tilnefnt barnabókina Jólasveinninn og litlu sveinarnir eftir Grethe Guldager sem Nuka Godfredsen hefur myndskreytt. Dómnefnd Færeyja hefur tilnefnd bókina Hundur, köttur og mús eftir Bárð Oskarsson til verðlaunanna. Barna- og unglingabókaverðlaun Vestnorræna ráðsins verða veitt einni af þessum bókum í ágúst 2006 og hlýtur verðlaunahafinn rúmlega 600.000 þúsund íslenskar krónur.
Verðlaunin eru veitt annað hvert ár og er þetta í þriðja skipti sem bækur eru tilnefndar til þeirra. Valið fer þannig fram að í desember, árið áður en verðlaunin eru veitt, útnefna dómnefndir landanna eina bók hver frá sínu landi til verðlaunanna. Vestnorræna dómnefndin velur síðan eina af þessum bókum sem svo hlýtur verðlaunin í ágúst árið eftir.
Íslendingar hafa verið sigursælir í þessari samkeppni. Árið 2002 hlaut bókin Sagan af bláa hnettinum eftir Andra Snæ Magnason og Áslaugu Jónsdóttur verðlaunin og árið 2004 bókin Engill í vesturbænum eftir Kristínu Steinsdóttur og Höllu Sólveigu Þorgeirsdóttur.
Íslensku dómnefndina skipa bókmenntafræðingarnir Silja Aðalsteinsdóttir formaður, Ármann Jakobsson og Anna Heiða Pálsdóttir.
Frekari upplýsingar: Silja Aðalsteinsdóttir, s. 5813542, silja.adal@simnet.is .
Þórður Þórarinsson framkvæmdastjóri Vestnorræna ráðsins, s. 5630731, tt@althingi.is
Um höfundinn: http://edda.is/net/products.aspx?mid=82&LastId=87624
Rökstuðningur íslensku dómnefndarinnar í heild sinni: http://www.vestnordisk.is/id/1000194
Reglur verðlaunanna: http://www.vestnordisk.is/id/1000103 .
Moby Dick og höfundur hans
 |
 |
Ný útgáfa á einni frægustu skáldsögu heims
Júlíus Havsteen sýslumaður Þingeyinga þýddi Moby Dick og kom þýðing hans út 1970. Ísak Harðarson skáld fór yfir hana fyrir þessa útgáfu og bætti inn í köflum sem sleppt hafði verið, en það var alsiða fyrr á árum að stytta skáldverk í þýðingum. Þýðing Júlíusar er auðug og þjál, og þarf ekki að lesa nema upphafskaflann – um ómótstæðilegt aðdráttarafl sjávar – til að heillast af þessum vandaða og fjöruga texta.
Sagan er lögð í munn Ísmael sem verður órólegur ef langt líður milli sjóferða. Hann er vanur að ráða sig á kaupskip en í þetta sinn langar hann á hvalveiðar og ræður sig á skipið Pequod sem er að leggja upp í þriggja ára hvalveiðitúr. Skipstjórinn á Pequod heitir Akab og hann er einfættur. Hinn fótinn bruddi hræðilegasta búrhveli sem nokkurn tíma hefur brotið bát í spón. Síðan á Akab þá þrá eina að ráða niðurlögum skrímslisins.
Frásögn Ísmaels er djarfleg og lifandi, jafnvel galgopaleg í orðmörgum stíl sínum. Allt umhverfi verður skýrt í frásögn hans og allir félagarnir um borð, ekki síst geggjaði skipstjórinn sem Ísmael lýsir í smáatriðum, bæði útliti og hátterni.
Ýmsir hafa reynt sig við ævisögu höfundar Moby Dick en engum tekist að vinna ásættanlega úr rýrum heimildum þangað til núna að Andrew Delbanco hefur tekist að gera lesendur og gagnrýnendur ánægða. Bókin heitir Melville: His World and Work og er nýkomin út. Melville fæddist 1819 og var um þrítugt þegar hann samdi Moby Dick sem kom út 1851. Þá hafði hann verið á sjó frá því hann var unglingur, bæði á kaupskipum og öðrum farkostum, og flestöll verk hans fjalla um sjómennsku eða gerast á sjó. Hann skildi eftir sig sáralitlar persónulegar heimildir þegar hann lést 1891, bréf hans virðast hafa glatast, samferðamenn höfðu fátt um hann að segja enda dró hann sig út úr opinberu lífi seinni hluta ævinnar, vann á tollskrifstofu í New York og lét lítið á sér bera. Ævisöguhöfundur hefur því ekki á mörgu að byggja utan skáldverkanna, og þar verður að þræða mjótt einstigi milli þess að draga of víðtækar ályktanir og of litlar. Þetta tekst Delbanco betur en fyrirrennurum hans, að mati gagnrýnanda Guardian (5. nóv. 2005). Delbanco skilur annars vegar að sögumaður skáldsögu er ekki sama og söguhöfundur og að skáldverk verða ekki til í tómarúmi.
Skáldsagan Moby Dick er þungamiðjan í ævisögunni enda hefur hún þroska sem fer langt fram úr flestum skáldsögum 19. aldar. Jafnvel nú á 21. öldinni er hún jafnfersk og óvænt og nýtt stórvirki.