Jól í Rapplandi
 |
á slóðinni http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublIntro&intCatId=117
Jól í Rapplandi
 |
| Eivör – engli lík. |
Það fauk svolítið í mig þegar ég las umsögn gagnrýnanda Morgunblaðsins um jólatónleikana í Langholtskirkju sl. mánudag. Að vísu var ég ekki á sömu tónleikum og hann heldur kvöldið eftir, en mér er sagt að þeir hafi verið alveg sambærilegir. Ef eitthvað var þá hefur hans upplifun á “frumsýningunni” átt að vera ennþá sterkari. Tóninn slær hann strax með titli greinarinnar: “Skrautfiðraðar jóladillur”, greinilega ekkert sem ástæða er til að taka mjög alvarlega.
Það fyrsta sem ég hnaut um var leiði gagnrýnandans á lagi Jórunnar Viðar við texta Stefáns frá Hvítadal, “Jól”. Hann er ánægður með lagið, allt í lagi með það, hið eina sem út á það má setja, að hans mati, er hvað það “er farið að heyrast mikið á þessum árstíma”. Vill hann kannski heyra það á öðrum árstíma? Og hvað má þá segja um “Heims um ból”? Einn kosturinn við lag Jórunnar er sá að það er svolítið flókið að syngja það, maður glamrar það ekki og því er ennþá minni hætta á að það verði leiðigjarnt. Annar kostur er hvað það fer barnakórum eins og Gradualekór Langholtskirkju ótrúlega vel. En stærsti kosturinn er hvað það tjáir ríka tilfinningu og er í sjaldgæfu samræmi við textann. Þessi vísa verður, að mínu mati, aldrei of oft kveðin.
Það minnisstæðasta á þessum tónleikum í ár er þó að þar var flutt nýtt jólalag eftir færeysku söngkonuna og tónskáldið Eivöru Pálsdóttur, “Jólanótt”. Textann samdi hún sjálf á færeysku en Kristján Valur Ingólfsson þýddi hann fallega, og Eivör flutti þýðingu hans við lagið sitt á tónleikunum. Sjaldan heyrir maður nýja sálma sem maður veit umsvifalaust að verða sígildir. Það gerðist síðast með “Maríukvæði” Halldórs Laxness sem Atli Heimir Sveinsson samdi við undurfagurt lag fyrir fáeinum árum. Ég spái því að Jólanótt Eivarar verði fastur fylginautur jólanna hjá okkur héðan í frá, svo fagnandi hefur fólk tekið laginu, fyrst frumflutningnum í Kastljósi Sjónvarpsins og svo á tónleikunum. Lagið fellur vel að rödd Eivarar sem er geysilega mikil, breið og sterk svo að hún lék sér að því að syngja yfir og í kringum kórana þegar þeir tóku við laglínunni, en lagið er líka gullfallegt þó að minni raddir syngi það.
Gagnrýnandinn viðurkennir að “Jólanótt” sé “dásnoturt” lag, en segir að það hafi misst “marks í lokin sakir óþarfra og því tilgerðarlegra hátíðniskrautnótna er verkuðu pínlega klappkreistandi, jafnvel þótt flestir áheyrendur rykju upp úr stólum af hrifningu eins og til var ætlast.” Þarna gerir gagnrýnandinn Eivöru upp hugsanir sem er alveg óþarfi þótt hann hafi ekki hrifist sjálfur. Ég játa að mér fór eins og öðrum, ég rauk upp úr stólnum af hrifningu, en það var af einlægri tilfinningu um að ég hefði orðið vitni að einhverju afar óvenjulegu sem bæri að viðurkenna í verki. Og ef hundruðum áheyrenda samtals á öllum tónleikum kóranna þetta árið hefur verið eins farið þá leyfi ég mér að álykta að við höfum nokkuð til okkar máls. Gagnrýnandann vil ég að lokum minna á fyrsta geðorðið sem nú er dreift í öll hús í bænum: “Hugsaðu jákvætt, það er léttara.”
Jólaball SOS barnaþorpanna var haldið í Smáralind á laugardaginn var. Úti var kuldi og slabb svo að krakkarnir komu allir inn dúðaðir en ekki var gert ráð fyrir neinum stað fyrir yfirhafnir, þannig að fullorðna fólkið stóð með þær í fanginu. Það var nokkuð þreytandi. Svo hefðu jólasveinarnir átt að fjölga hringjunum kringum jólatréð svo að börnin kæmust úr sporunum. Annars er lítið gaman að dansa kringum tréð. En að öðru leyti var skemmtunin ágæt. Einkum jólasveinarnir sem voru þrír og einn sýnu yngstur. Það var Stúfur, unglingurinn í tröllafjölskyldunni, illa haldinn af unglingaveiki sem braust út í rappi í miðju “Gekk ég yfir sjó og land”. Ég hygg að á aðfangadagskvöld heima hjá mér verði bæði sungið um Rappland og Rokkland að hætti Stúfs.
Gleðileg jól!
Silja Aðalsteinsdóttir, Viðskiptablaðið 23. des. 2005
Fjölmargir framandi og spennandi réttir
 |
sem furðu einfalt er að búa til í eldhúsinu sínu – og sögur með
Snæfríður og Þorvaldur heimsóttu þrettán nýja Íslendinga frá þrettán löndum sem tóku þeim opnum örmum, sögðu frá uppruna sínum og hvað hefði dregið þau hingað til lands. Þetta er skemmtilestur. Sérstaklega hreifst ég af fallegri sögu Elviru Mendez Pinedo frá Spáni af því hvernig hún kynntist Sigga sínum: Fyrir sex árum hélt Elvira að hún væri orðin blind. Hún var stödd í framandi landi þar sem hún þekkti engan en gat sett sig í samband við Íslending sem hún ætlaði að ganga á fjöll með ásamt fleirum. Hann kom strax þegar hún kallaði og kom henni undir læknishendur. “Þegar ég gat loksins opnað augun aftur sá ég andlit Sigga í fyrsta sinn, svo góðlegt og brosmilt. Ég var honum afskaplega þakklát og hugsaði með mér að mikið hlyti þetta að vera góður maður sem gerði allt þetta fyrir mig án þess að þekkja mig neitt.” Síðan hafa þau helst ekki tekið augun hvort af öðru.
Fjörugar og tilríkar ljósmyndir Þorvalds eru bæði til prýði og upplýsingar. Fróðlegar eru líka ítarlegar upplýsingar um matarvenjur í hverju landi. Varanlegastar verða þó uppskriftirnar sem fólkið gefur af dæmigerðum réttum frá heimalandi sínu. Ég hlakka til að prófa að búa til kjúklingabringur með sítrónusósu frá Bandaríkjunum, ofnrétt með hakki og kartöflumús frá Chile, júgóslavneska pítu, pólska gúrkusúpu, paellu frá Spáni og kalt núðlusalat frá Taiwan. En ekki fyrr en ég er búin að borða lambalærið að hætti mömmu á aðfangadagskvöld og hangikjöt á annan…
Ljóð með ilmi úr jörð
 |
Skáldið les á Skáldaspírukvöldi 20. des. kl. 20.
“Sigríður Jónsdóttir, það er svo kerlingarlegt nafn að maður á von á þrælrímuðum náttúrulýsingum og hringhendum um fjárbúskap,” sagði einn lesandi bókarinnar Einnar báru vatn sem Sunnlenska bókaútgáfan gefur út. En þetta eru ung ljóð þó að þau komi ekki úr borgarumhverfi eins og önnur slík um þessar mundir. Þau eru ung og tilfinningarík og djúp og sönn – og líka kvenleg, tala um kvenlega reynslu af sjarmerandi hispursleysi. Og þau ilma af íslenskri jörð sem þessari bóndadóttur er svo kær:
Er heima þar sem hugur dvelur?
Er heima þar sem barn þitt sefur?
Er heima þar sem líf þitt lagði
loforð sín að velli?
Er heima þar sem dagur dvín
draumar vaka
auga skín?
er heima þar sem foldar fang
fagnar þér að vori
og fyrirheitin gróa í hverju spori?
Það er gaman að bjóða Sigríði Jónsdóttur velkomna á íslenskt skáldaþing.
Áhugafólki er bent á að hún les á Skáldaspírukvöldi í Iðu við Lækjargötu annað kvöld, þriðjudagskvöld kl. 20, ásamt Kristjáni Þórði Hrafnssyni.
Þrjár systur og þrettán jólasveinar
 |
Sjá Pistla á slóðinni http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublIntro&intCatId=117
Þrjár systur og þrettán jólasveinar
 |
| Darri og Rúnar Freyr vöktu mikla kátínu ungra gesta Þjóðleikhússins. |
Nemendaleikhúsið skiptir um stað og stund í öðru verkefni sínu. Eftir ofbeldisfullan og taugaveiklaðan nútímann á Íslandi í teiknimyndasögum Hugleiks Dagssonar snúa þau sér að djúpum leiða Þriggja systra Tsjekhovs í rússneskum smábæ fyrir hundrað árum. Enn sýna þau þó í Borgarleikhúsinu. Um daginn sá ég fertuga kvikmynd Johns Schlesinger, Darling, í Bæjarbíó í Hafnarfirði. Sú mynd fjallar um stúlku sem leiðist afskaplega af því hún veit ekki hvað hún vill – eða vill ekki það sem hún þarf. Þá var mér bent á að ungt fólk myndi áreiðanlega tengja leiða stúlkunnar við himinhrópandi skort á tölvum, farsíma og öðru diggital dóti í þessari fjarlægu fortíð. Hvað má þá segja um systurnar þrjár? “Ég vildi aðeins segja fólki eins heiðarlega og mér var unnt: Sjáið hvað líf ykkar er vont og leiðinlegt,” er haft eftir Tsjekhov í leikskrá, og hann heldur áfram: “Aðalatriðið er að þetta renni upp fyrir fólki, og þegar það rennur upp fyrir því, mun það búa sér annað og betra líf.” Ekki hefur okkur tekist það ef marka má Hugleik.
Leiklistarnemarnir gerðu sitt besta til að láta leiðann ekki breiðast út til áhorfenda. Þau sungu og brugðu á leik, æddu upp og niður stiga í óvæntri leikmynd Móeiðar Helgadóttur og höfðu soldið hátt. Fyrst og fremst fluttu þau ólgandi tilfinningar og ástríður undirtextans upp á yfirborðið og fram á sviðið. Í þessari sýningu lætur miðsystirin Masha (Halldóra Malin Pétursdóttir) sér ekki nægja að gjóta girndarauga á Vershínín undirofursta (Stefán Hallur Stefánsson), svo dæmi sé nefnt, heldur lætur hún beinlínis mjög vel að honum hvað eftir annað, að ekki sé meira sagt. Og Saljoní höfuðsmaður (Björn Ingi Hilmarsson) gerir ruddalega árás á Irínu, þá yngstu (Magnea Björk Valdimarsdóttir), ekki aðeins í orði heldur verki. Og þegar Olga, sú elsta (Dóra Jóhannsdóttir) gefur fólkinu sem stendur uppi allslaust eftir brunann í bænum fötin sín, þá háttar hún sig beinlínis úr hverri spjör nema nærklæðum.
Þetta eru sem sagt óvenjulegar systur, enda hefur Harpa Arnardóttir væntanlega ekki verið ráðin leikstjóri til að setja verkið upp á venjubundinn hátt. Sýningin er fjörugri en maður er vanur, þó finnst mér örvænting persónanna komast vel til skila. Tónlist Ólafar Helgu Arnalds er líka mjög lífleg í flutningi sex manna hljómsveitar sem spilar með á sviðinu.
Ég nefndi Björn Inga en auk hans eru tveir aðrir “gamlingjar” í sýningunni í hlutverkum Tsjebútykíns herlæknis (Árni Pétur Guðjónsson) og Anfísu barnfóstru (Kristbjörg Kjeld). Margt gæti unga fólkið lært af því eldra – og þá einkum að ná öllu sem hægt er út úr hverri einustu setningu. Ekki er það síst Kristbjörg sem kemur út sem stjarna sýningarinnar. Þó að hlutverkið sé ekki stórt gerir hún kerlinguna makalaust margræða og fyndna.
Kannski erum við ekki til í raun og veru, segir Tsjebútykín herlæknir oftar en einu sinni í Þremur systrum, og tilvistarvandinn er beinlínis miðlægur í hinu verki vikunnar, Leitinni að jólunum eftir Þorvald Þorsteinsson sem Þórhallur Sigurðsson stýrir. Álfurinn Raunar (Rúnar Freyr Gíslason) er svo raunsær að hann trúir engu bulli um jólasveina, en það gerir Reyndar (Þórunn Erna Clausen) hins vegar. Saman leiða þau börnin á sýningunni um allt Þjóðleikhúsið, upp í rjáfur og ofan í kjallara, til að sýna þeim galdur leikhússins og leita að merkjum um sveinana og foreldra þeirra. Reyndar fær drjúga aðstoð frá Jóhannesi úr Kötlum við að sanna sitt mál, og líka frá þremur mæðgum í fortíð og nútíð sem leiknar eru af Guðrúnu S. Gísladóttur, Hrefnu Hallgrímsdóttur og Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur. Þessi grautur gekk fjarskalega vel ofan í áhorfendafjöldann og var reyndar reglulega bragðgóður. Fyrir utan Grýlu gömlu sem stóð í öllu sínu veldi við strompinn á húsinu þegar komið var út á þaksvalir þótti félögum mínum á sýningunni skemmtilegast að hlusta á Darra Mikaelsson og Vadim Federov leika tónlist Árna Egilssonar á fagott og harmonikku. Eina súra bragðið þótti mér vera af atriðinu alveg undir lokin þegar Kertasníkir bjargar stúlku frá bana í umferðinni. Það fer jólasveinum ekkert sérstaklega vel að leika engla, og er ekki í anda kvæðis Jóhannesar úr Kötlum.
Silja Aðalsteinsdóttir, Viðskiptablaðið 16. des. 2005
Viðbrögð við dagblaðapistli
 |
| Ármann Jakobsson – gaman að lesa hann aftur í DV. |
Umsögn Ástráðs um bók Matthíasar birtist á gamla menningarstaðnum, fyrir framan blaðmiðju, sem enn er stundum notaður þó að menningarsíðurnar séu að öðru leyti í síðasta blaðpartinum, á eftir minningargreinunum. Ég er alltaf fegin þegar menningin fær inni á sínum gamla stað. Maður er náttúrlega farinn að úldna.
Ég var smeyk við að bókakálfurinn færi framhjá fólki en því hefur verið mótmælt og bent á að hann er ekki lengur settur inn í önnur aukablöð þannig að hætta sé á að honum verði hent með þeim. Þá reyndi ég að halda því fram að bókaumsagnir væru frekar lesnar ef þær væru fáar en margar í einu, og tala þar af reynslu. Einn lesandi hélt því fram að þvert á móti þætti honum (henni, raunar) sérstaklega gaman að lesa svona margar umsagnir í einu, sökkva sér ofan í umræðuna. Fjöldinn hefur hins vegar þau áhrif á mig að ég les bara umsagnir um bækur sem ég hef áhuga á, en þegar 1-3 umsagnir birtast sama dag þá les ég þær allar, hvort sem ég hef áhuga á bókunum eða ekki.
Loks voru allir viðmælendur mínir sammála um að mikill fengur væri að Ármanni Jakobssyni í gagnrýnendalið DV. Hann nýtur þess að vera svolítið töff og galgopalegur í umsögnum sínum þar – sem fer honum vel. Ég vil líka benda á Hildi Heimisdóttur sem skrifar af áhuga og vandvirkni um barnabækur í DV.
Þau eru svipir okkar
 |
sjá Pistla á slóðinni http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublIntro&intCatId=117
Þau eru svipir okkar
 |
 |
Splunkuný skáldsaga Ishiguros veldur hjartaverk
“Hvernig skyldi það vera” að vera klónuð manneskja? Eiga enga foreldra, enga fjölskyldu, eiga ekki einu sinni nafn af því maður hefur orðið til í tilraunaglasi? ”Hvernig skyldi vera” að vera fæddur til þess eins að gegna ákveðnu hlutverki og deyja svo? “Hvernig skyldi það vera” að vera ekki aðeins hlutur heldur varahlutur? Þessum furðulegu spurningum svarar Ishiguro í skáldsögunni Slepptu mér aldrei sem kom út á þessu ári á frummálinu og kemur nú út svo fljótt á íslensku að lofsvert er. Það er Bjartur sem gefur út þýðingu Elísu Bjargar Þorsteinsdóttur.
Slepptu mér aldrei (á frummálinu Never let me go) er lögð í munn stúlkunni Kathy H. sem er rétt rúmlega þrítug þegar hún segir okkur sögu sína. Þá hefur hún verið hlynnir í rúman áratug en nú verður hún gjafari og þá sér fyrir endann á ævi hennar. Kathy og uppeldissystkini hennar voru sköpuð til að verða líffæragjafar, og öll deyja þau af völdum uppskurðanna. Einstaka deyr strax eftir fyrstu gjöf, fá lifa af þá fjórðu.
Þetta hljómar kannski ekki vel sem söguefni, en þar veldur hver á heldur. Kazuo Ishiguro leggur sig allan fram og það er ekki lítið. Hann lýsir lífi barnanna á virðulega “heimavistarskólanum” Hailsham og síðan framhaldstilveru þeirra á Býlunum þannig að hvert smáatriði verður upplýsandi og spennandi, hann skapar börnunum persónu sem fylgir þeim inn í fullorðinsárin og þróast í takt við lífsreynslu þeirra. Hann lætur ekki duga að svara spurningunni “hvernig skyldi það vera” heldur víkkar tilvistarvanda persóna sinna út þangað til líf þeirra og hlutskipti verður manni hræðilega viðkomandi. Vandi þeirra speglar okkar vanda. Hvaða val á venjuleg manneskja í lífi sínu? Beygjum við okkur ekki flest undir örlög okkar eins og þau gera? Og stóra spurningin sem sagan spyr á erindi við miklu fleiri en Kathy H. og hennar líka: Hvort er betra að vita eða vita ekki? Kannski vill Ishiguro meina að betra sé að ganga vitandi vits til framtíðar, en þá vil ég minna á Hávamál þar sem segir: “Örlög sín / viti engi fyrir / þeim er sorgalausastur sefi.” Þetta er sem sé ekki “hvernig skyldi það vera”-bók heldur djúpsætt heimspekilegt snilldarverk.
Bókalesendur eru orðnir vanir ýmsum hliðarheimum við okkar heim á síðari tímum, en þessi tekur þeim öllum fram, kannski af því hvað hann er kunnuglegur. Þetta er ekki framtíðarsaga. Kathy H. gæti verið í sinni annarri gjöf um þessi jól, og óskandi að hún lifi hana af. Þessi nálægð við mann er eitt af því sem gerir söguna eins óhugnanlega sterka og raun ber vitni. Þau eru svipir okkar, þessi ungmenni, í mörgum skilningi, og svo mikill er máttur Ishiguros að ekki aðeins fer maður að trúa því að þau séu innan um okkur heldur fer maður að samsama sig þeim. Það veldur einkennilegri líðan, að ekki sé meira sagt.
Bjarti og Elísu Björgu sé þökk fyrir að færa okkur heimsbókmenntir volgar úr ofni höfundar.
Dugnaðarverðlaun Soffíu frænku
 |
sjá nánar Á líðandi stund á slóðinni http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublIntro&intCatId=112