Sætar stelpur (og strákar)
Sjá umsögn inni á Á líðandi stund, slóðin er http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublIntro&intCatId=112
Sætar stelpur (og strákar)
 |
| Þegar sléttað er úr flipanum kemur hinn helmingur andlitsins í ljós – en hver er stúlkan? |
Ný bók um fegurðarsamkeppni á Íslandi 1930-2005
Þegar ég kom til Dublin til náms haustið 1964 var Ísland ekki orðið eins frægt og síðar varð. Hvað er svona merkilegt við Ísland og Íslendinga? var ég iðulega spurð. Ég byrjaði á að segja frá hverum og eldfjöllum en samnemendur mínir höfðu ekki áhuga á svoleiðis. Þá sagði ég stolt frá sigrum Friðriks Ólafssonar við skákborð heimsins, en félagar mínir horfðu á mig tómum augum. Ókei, sagði ég, ungfrú alheimur í fyrra var íslensk! Þá loksins var hlustað á mig. Og ég taldi upp fleiri stúlkur en hina íðilfögru Guðrúnu Bjarnadóttur sem höfðu staðið á verðlaunapöllum fyrir fegurð árin á undan, þangað til félagar mínir létu bera á vonbrigðum með að eintakið frá Íslandi skyldi ekki vera betri fulltrúi fyrir þessa fögru þjóð.
Það er gaman að skoða bók Sæunnar Ólafsdóttur, Brosað gegnum tárin – fegurðarsamkeppnir á Íslandi, sem Almenna bókafélagið var að gefa út, þó að nokkuð þjáningarfullt sé að lesa texta þar sem keppni er hiklaust höfð í fleirtölu í annarri hverri setningu. Kennarinn minn í barnaskóla barði svo rækilega inn í kollinn á nemendum sínum að það væri bannað að engin leið er að gleyma því. Þessi bók fer þó langt með að venja mann við hina bönnuðu fleirtölu.
Hér er sagt frá hverri keppni, ár fyrir ár, í stuttum og hnitmiðuðum texta og myndum sem auðvitað eru nauðsynlegri hér en víða annarsstaðar. Iðulega er birtur fróðleikur úr blöðum, lýsingar blaðamanna á keppninni, viðtöl við sigurvegara, lesendabréf með og á móti og brot úr umræðum í samfélaginu ef einhverjar urðu. Og alls konar smáatriði eru tínd til: Fróðlegt er til dæmis að sjá þegar stúlkurnar fara að birtast á blaðaauglýsingum (fyrir þvottaduft, Axminster gólfteppi og fleira!) og gaman að rifja upp þegar Kvennalistakonur í borgarstjórn mættu á borgarstjórnarfund í sundbolum til að stríða Davíð Oddssyni borgarstjóra sem hafði látið óvarleg orð falla um kjörþokka fegurðardísa. Mörgu var maður búinn að gleyma, til dæmis því að Hófi hin fagra bar aldrei titilinn “fegurðardrottning Íslands” því hún var í öðru sæti á eftir Höllu Bryndísi Jónsdóttur árið 1985.
Það sem mig vantar eru upplýsingar um tvennt: Hver er Sæunn Ólafsdóttir og hver er stúlkan á kápumyndinni?
Draugar og draumar
 |
Sjá Pistla, slóðin er http://www.tmm.is/default2.asp?strAction=getPublIntro&intCatId=117
Draugar og draumar
 |
| Atli Rafn gerir sjarma aðalpersónunnar áþreifanlegan. |
 |
| Unnur Ösp er lifandi komin í hlutverki unnustunnar. |
Um Tökin hert og Sölku Völku
Halldór E. Laxness leikstjóri leggur höfuðáherslu á andrúmsloft í sýningunni og fær góða hjálp frá Snorra Frey Hilmarssyni leikmyndahönnuði, ljósahönnuðunum Birni Bergsteini Guðmundssyni og Jóhanni Bjarna Pálmasyni og ekki síst vídeólistamanninum Gideon Gabríël Kiers sem bjó til ískyggilegt verkið sem varpað er á hvít vofutjöldin á sviðinu. Áhorfendur lifðu sig líka með spenntum hrolli inn í áhyggjur samviskusömu kennslukonunnar (Hulda Björk Garðarsdóttir) af litlu munaðarleysingjunum tveim, Flóru (Þórunn Arna Guðmundsdóttir) og Miles (Ísak Ríkharðsson), sem eru hundelt af meinvættum að handan. Ofsækjendur þeirra eru framliðni þjónninn Quint (Gunnar Guðbjörnsson) og Jessel (Hanna Dóra Sturludóttir) sem hafði verið kennslukona þeirra. Eflaust hefur Quint níðst á börnunum í lifanda lífi líka, því það eru illa skemmd börn sem kennslukonan unga fær í sína umsjá. Góðar andstæður náðust í leik, kennslukonan jarðbundin og ráðskonan (Ólöf Kolbrún Harðardóttir) móðurleg en draugarnir ótrúlega óhugnanlegir, og milli vita sveifluðust börnin tvö. Öllu þessu skilar tónlistin sem hljómsveit og söngvarar fluttu af ástríðu og hæfilegri alvöru. Toppskemmtun jafnt fyrir óperuunnendur og Airwaves-gesti.
Halldór í Hollywood eftir Ólaf Hauk Símonarson er líka dillandi skemmtun á stóra sviði Þjóðleikhússins en enginn draugagangur þar. Þvert á móti er skær birta yfir lífi unga mannsins, Halldórs (Atli Rafn Sigurðarson), sem að vísu virðist vera munaðarlaus eins og Miles og Flora en á einstaka ömmu (Edda Björgvinsdóttir) og er staðráðinn í því frá unga aldri að verða heimsfrægur eða drepast ella. Farið er fljótt yfir sögu hans uns hann ákveður að leggja undir sig heiminn með merkilegum kvikmyndahandritum og heldur til Hollywood. Heima skilur hann eftir sæta unnustu (Unnur Ösp Stefánsdóttir) sem hann skrifast á við baráttuárin vestra.
Alveg verður ljóst í sýningunni hvað Halldór átti auðvelt með að heilla fólk til liðs við sig. Kannski eru ekki allir í Hollywood boðnir og búnir til að hjálpa honum en nógu margir. Fyrir “lagfæringar” á leirburði nafna síns Hall (frábær Jóhann Sigurðarson) fær hann fínt húsnæði uns íslensk hjúkrunarkona (María Pálsdóttir) tekur hann upp á sína arma, og myndlistarmaðurinn Magnús (Rúnar Freyr Gíslason) hendir öllu frá sér til að þýða Vefarann mikla frá Kasmír sem þó kom aldrei út í Bandaríkjunum. Atli Rafn gerir sjarma persónu sinnar líka næstum því áþreifanlegan á sviðinu með dásamlegri blöndu af sjálfumgleði, blíðu og fádæma orðheppni, og nýtur Ólafur Haukur þess að geta gengið í endalausan forða hjá raunverulegri fyrirmynd persónu sinnar.
En það sem vantar í verkið eru áhrifin sem Halldór Laxness varð fyrir á þessu merkilega skeiði ævinnar og sem meira en bættu upp fyrir það að honum skyldi mistakast að leggja heiminn undir sig með kvikmyndasögum. Í stað þess að eyða tíma í lélega Chaplin-eftirhermu hefði mátt sýna okkur kveikjur að einhverjum köflum Alþýðubókarinnar. Hvað upplifði Halldór í Hollywood sem umturnaði hugarfari hans? Eitthvað annað en söng og spil, væntanlega, þótt vissulega hafi hann líka skemmt sér prýðilega, fínar lýsingar á því eru í bréfum til unnustunnar.
Talandi um unnustuna sem ekki er nafngreind í verkinu en er byggð á Ingibjörgu Einarsdóttur, fyrri konu Halldórs: Það er leiðindaklisja að láta móður hennar vera fordómafulla borgarastéttarkerlingu; í raun og veru studdi Sigríður móðir Ingu Halldór með ráðum og dáð og hann sendi henni bækur sínar áritaðar eftir að þau Inga skildu. Ragnheiður Steindórsdóttir hefði haft meira gaman af að leika þá persónu en persónu Ólafs Hauks. Það var fremur faðir Ingu, Íslandsráðherrann fyrrverandi, sem var tortrygginn út í tengdasoninn, þótt hann lánaði þeim hjónum ókeypis húsnæði um árabil. En hann hittum við ekki á sviðinu í þetta sinn.
Silja Aðalsteinsdóttir, Viðskiptablaðið 28. okt. 2005
Brunaliðsmennirnir halda hátíð í Bæjarbíó
 |
| Ein stúlkan skreppur heim og nær í baðföt til að sýna sig á í fegurðarsamkeppninni. Hér býr hún sig undir að sýna nefndinni þau |
Síðasta bíómyndin sem Milos Forman gerði í Tékkó
Árshátíð slökkviliðsmannanna (1967) var fyrsta kvikmyndin sem Milos Forman gerði í lit og síðasta myndin sem hann gerði í heimalandi sínu, Tékkóslóvakíu. Næstu mynd sína, Taking off sem fjallar á ljúfsáran hátt um kynslóðabilið, gerði Forman í Bandaríkjunum. Hana mætti vel sýna okkur næsta vetur.
Slökkvilið bæjarins heldur árshátíð og allur bærinn er boðinn. Til skemmtunar eru tombóla og fegurðarsamkeppni og á stúlkan sem sigrar að fá þann heiður að afhenda fyrrverandi slökkviliðsstjóra gjöf. Í stuttu máli sagt fer þetta allt úr böndunum á hinn hlægilegasta hátt. Sérstaklega skemmti ég mér yfir hinni misheppnuðu fegurðarsamkeppni sem er eins og forboði andófs Rauðsokka gegn slíkum gripasýningum. Annars er eiginlega mest gaman að horfa á fólkið – fötin, hárgreiðslurnar, málninguna, dansana, hegðunina. Það er eins og að hverfa aftur á íslenskt sveitaball á þessum árum – í Aratungu eða Húnaveri – að horfa á þessa mynd, og mann langar innilega til að taka þátt í fjörinu.
Hinar myndirnar sem Friðrik Þór valdi og sem verða sýndar næstu tvær vikur eru íranska bíómyndin Gabbeh frá 1996 sem Friðrik segir sérstaklega “íslenska” og franska myndin Themroc (1973) sem Friðrik segir ná andrúmslofti uppreisnar og anarkisma þeirra ára einkar vel. Ég minni á að sýningar eru tvær á hverri mynd, á þriðjudögum kl. 20 og laugardögum kl. 16. Góða skemmtun!
Verðlaun Norðurlandaráðs veitt í dag
 |
| Ný bók um leið og verðlaun eru móttekin fyrir þá næstu á undan. Vel að verið. |
Sjón hlýtur bókmenntaverðlaunin fyrir Skugga-Baldur
Sagan Skugga-Baldur er lesendum Tímarits Máls og menningar vel kunn því þar hefur bæði birst umsögn um bókina eftir Kristján Árnason bókmenntafræðing (í 2. hefti TMM 2004) og grein eftir Ármann Jakobsson (í 3. hefti 2005). Í næsta hefti sem væntanlegt er úr prentsmiðju 15. nóvember er langt viðtal við Sjón um feril hans allt frá því þegar hann orti fyrstu ljóðin fimmtán ára gamall.
Í dag kemur út ný bók eftir Sjón, Argósarflísin, sem er hluti af alþjóðlegri ritröð um og út frá goðsögnum eins og sagt var frá hér á síðunni í vikunni sem leið. Þetta er snjöll saga, unnin að hluta upp úr hinni miklu frásögn af gríska kappanum Jasoni Esonarsyni sem fór fræga háskaför á skipinu Argó til að leita gullna reyfisins ásamt hópi af hetjum og kvæntist Medeu í ferðalok. Svo langt komast Argóarfarar ekki í bók Sjóns því sögumanni hans, Keneifi, dvelst á Lemney sem aðeins er byggð konum.
Keneifur er ekki eini sögumaður Argósarflísarinnar því hann segir frá við kvöldverðarborð í dönsku flutningaskipi árið 1949 og meðal áheyrenda hans er gamall og fjölreyndur Íslendingur, Valdimar Haraldsson, sem líka hefur frá ýmsu að segja.
Þetta er listilega skrifuð saga sem á eftir að gleðja unnendur goðsagna og góðra bókmennta yfirleitt.
Hvítir þrælar í Afríku
 |
| Yfirvöld í löndum Evrópu stóðu ráðþrota frammi fyrir ósvífni þrælaveiðaranna frá Afríku. |
Ný bók um Tyrkjarán og afleiðingar þeirra
Eins og Steinunn notar Milton einn mann sem rauðan þráð í bók sinni þó að fjölmargar aðrar persónur komi við sögu. Þetta er Thomas Pellow sem var rænt af sjóræningjum þegar hann var ellefu ára. Hann var á veiðum á fiskiskipi frænda síns við strönd Cornwall í Englandi árið 1715 þegar ræningjar réðust á bátinn, tóku allan mannskapinn og fluttu til Marokkó. Kjör hans eru hrikaleg og hann reynir að flýja, hvað eftir annað. Þriðja tilraunin tekst, en þá er hann orðinn 33 ára og illa farinn á sál og líkama.
Gagnrýnandi Weekendavisen (21.-17. okt) segir að samtímalýsingar á meðferð þrælanna sem Milton vitnar í séu óhugnanlegar. Þeir voru barðir miskunnarlaust, meðal annars var plagsiður þrælahaldaranna að slá þessa vesalinga á iljarnar þangað til þeir misstu meðvitund eða dóu hreinlega. Algeng aftökuaðferð var að kasta þrælunum upp í loftið og láta þá falla til jarðar, og höfðu þeir sérstakt lag á að láta höfuðið snúa niður þannig að meiðslin yrðu sem alvarlegust. Venjulega lést þrællinn eftir nokkur skipti. Einnig var til í dæminu að saga þrælana í tvennt; þá var oftast byrjað á höfðinu en stundum í klofinu. Þrælarnir lifðu í stöðugri skelfingu, gátu aldrei vitað hvað kæmi næst eða hvenær. Margir þeirra kunnu að lesa og skrifa og eru bréfin þeirra heim hjartaskerandi. Þó að flest væru árangurslaus var til í dæminu að fólk væri keypt til baka eins og Guðríður og félagar hennar.
Þrælahaldið í N-Afríku stóð í 300 ár og er talið að a.m.k. ein milljón Evrópubúa hafi látist í þrældómi þar á þeim tíma. Það var skyldmenni Thomas Pellow, Edward Pellow flotaforingi, sem réðst á borgina Alsír árið 1816 og frelsaði þúsundir þræla. Norður-Afríka náði sér aldrei á strik eftir það.
Hodder & Stoughton í London gefa bókina út og hún er komin í kilju.
Rósa Sigrún til Sydney
 |
Rósa Sigrún var valin til þátttöku í strandlengjusýningunni “Sculpture by the Sea” sem opnuð verður þriðja nóvember næstkomandi en einnig verður hún með verk á tveimur öðrum sýningum sem tengjast strandlengjusýningunni. “Sculpture by the Sea” vinnur sé æ fastari sess í menningarlífi austurstrandar álfunnar en þetta er í í níunda sinn sem hún er haldin. Sýnendur eru um 100 talsins frá ýmsum heimshornum og í fyrra skoðuðu hana um það bil 400 þúsund manns.
Á myndinni er útsaumaði fótboltinn sem gengur undir nafninu ´”Kvennafótbolti” eða “Soccer for Sissies”. Við óskum Rósu Sigrúnu til hamingju með heiðurinn og óskum henni velfarnaðar meðal andfætlinga.
Goðsagnirnar – ný alþjóðleg ritröð
 |
| Margaret Atwood – endursegir goðsögnina um Penelópu fyrir nýja ritröð. |
Bækurnar eftir Sjón og Margaret Atwood koma í næstu viku,
Bjartur er íslenskur útgefandi bókanna og var ákveðið að fyrstu tvær kæmu opinberlega út hér á landi á mánudag, á þrjátíu ára afmæli kvennafrídagsins. Önnur bókin er inngangsrit ritraðarinnar, Goðsagnir í aldanna rás eftir Karen Armstrong, í íslenskri þýðingu Ingunnar Ásdísardóttur (sem sjálf er doktor í goðafræði), hin er Penelópukviða kanadísku skáldkonunnar Margaret Atwood í þýðingu Sigrúnar Á. Eiríksdóttur. Á miðvikudaginn kemur út þriðja verkið í ritröðinni hér á landi, skáldsagan Argóarflísin eftir Sjón, en hann mun taka við Bókmenntaverðlaunum Norðurlandsaráðs þann sama dag.
Í Goðsagnir í aldanna rás rekur Karen Armstrong sögu goðsagna frá fornsteinöld fram til „umskiptanna miklu” fyrir um 500 árum þegar vísindin hófu atlögu sína að goðsögnum sem þekkingarkerfi. Hún leitar svara við því hvað séu goðsagnir, lýsir því hvernig þær hafa þróast í tímans rás og sýnir fram á hvers vegna okkur er lífsnauðsynlegt að taka áfram mark á þeim. Karen Armstrong vakti fyrst athygli árið 1981 með bók þar sem hún lýsir lífi sínu sem nunna, en hún dvaldi í kaþólsku klaustri um sjö ára skeið. Síðan þá hefur hún starfað sem útvarpskona og rithöfundur og sent frá sér fjölda bóka, þar á meðal hið rómaða verk Sögu Guðs (A History of God).
Í Ódysseifskviðu Hómers er Penelópu, eiginkonu Ódysseifs, lýst sem hinum trygga og trúfasta maka. Jafnan síðan hefur hún verið talin fyrirmynd annarra kvenna, þar sem hún beið þolinmóð í 20 ár eftir að eiginmaðurinn kæmi heim úr Trójustríðinu og lét ekkert á sig fá þótt hundrað vonbiðlar gengju á eftir henni með grasið í skónum. Þegar Ódysseifur kom loks heim bretti hann upp ermar, drap alla vonbiðlana og kom auk þess tólf þernum konu sinnar fyrir kattarnef. Í Penelópukviðu segir Margaret Atwood þessa fornu sögu frá sjónarhóli Penelópu og hengdu þernanna tólf. Hvers áttu þær að gjalda og hvert var hlutverk eiginkonunnar í þessum grátbroslega harmleik? Þetta er áleitin og frumleg skáldsaga, full af prakkaraskap, kaldhæðni og djúpri alvöru. Atwood var meðal gesta á Bókmenntahátíð í september, hún er einn fremsti rithöfundur Kanada og hefur sent frá sér fjölda bóka, þar á meðal skáldsögurnar The Edible Woman, The Handmaid’s Tale og The Blind Assassin.
Tvær stúlkur
 |
| Leikstjórinn og aðalleikkonan: Edda Heiðrún og Ilmur. |
 |
| Salka og Angantýr Bogesen sem Bergur Þór Ingólfsson leikur. |
Á fimmtudaginn voru fróðlegar umræður um menningu og samfélag á vegum Lesbókarinnar; á föstudaginn útgáfuhátíð glæsilegrar Kjarvalsbókar; á laugardag litrík rússnesk listsýning í Gerðarsafni og frábærir tónleikar Alinu Dubik og Jónasar Ingimundarsonar. Og á sunnudaginn var bæði áhugaverð dagskrá um norska leikskáldið Jon Fosse, sem við fáum að sjá tvisvar á fjölum Þjóðleikhússins á komandi vetri, og æðislega skemmtileg söngkennsla fyrir almenning í Gerðubergi. Þar stefnir í nýjan þjóðkór undir stjórn Ingveldar Ýrar óperusöngkonu sem er afbragðskennari, rösk og kát. Þennan fyrsta dag kom Valgeir Guðjónsson í heimsókn og allir beljuðu “Slá í gegn” með honum! Næstu sjö sunnudaga býðst fólki að koma og hleypa söngnum í brjóstinu ærlega út, það er mikill léttir.
En hápunkti náði helgin á frumsýningunni á Sölku Völku í Borgarleikhúsinu. Þessi söguhetja Halldórs Laxness hefur stigið nokkrum sinnum á svið áður en aldrei orðið jafnlík nöfnu sinni í skáldsögunni og nú. Ilmur Kristjánsdóttir lifði sig á sannfærandi hátt inn í allar öfgar persónunnar og tók hreinlega hamskiptum fyrir framan nefið á manni þegar hún sem ung, upprétt og sjálfstæð stúlka hvarf í huganum aftur til bernskuáranna. Þá tróð Ilmur hárprýðinni undir ullarhúfu og steypti yfir sig stórri peysu, og um leið var komin litla samanrekna tröllastelpan með andlitið herpt af vonsku og hnefana steytta gegn ranglæti heimsins.
Leikfélag Reykjavíkur setti Sölku upp fyrst 1982 þegar enn var ekki komið úr tísku að vera róttækur. Það var líka róttæk Salka sem þar arkaði um fjalirnar og sýningin öll raunsæ þótt aukapersónur væru ýktar eins og vera ber. Og Salka ástarsaga í Hafnarfirði ’99 var beinlínis ljóðræn í raunsæi sínu. En sagan er miklu tröllslegri en hún er raunsæ, grótesk, hæðin og bókstaflega andstyggileg við allar sínar persónur nema Sölku. Því nær Edda Heiðrún Backman leikstjóri með því að setja stílfærslu og stórkarlalegan dans í staðinn fyrir mælskan og ýkjufullan stíl sögunnar, og það heppnast vel. Gagnrýnanda DV finnst fullmikið lagt upp úr að gera Sigurlínu, móður Sölku, hlægilega, en það er satt að segja ekki mikið sem Halldóra Geirharðsdóttir gerir í því miðað við höfundinn sjálfan. “Eitt heljarmikið brikk”, kallar hann Sigurlínu, með hendur sem eru “bólgnar eins og pækilsaltað kjöt upp úr suðu”! Seinna kemur fram að þessum luralega kvenmanni verður alltaf jafnmikið um þegar líf hennar er lagt í rúst. Eins og það sé ekki ævinlega rústir einar?
Salka Valka á í stríði við Steinþór Steinsson, ástmann móður sinnar, allt frá því að þær mæðgur setjast nauðugar að á Óseyri við Axlarfjörð. Steinþór býr með móðurinni en girnist stelpuna, sem er heitt efni hér og nú. En Halldór er ekki einfaldur í umfjöllun sinni frekar en endranær. Manni er gert ókleift að hata Steinþór eins og þann barnaníðing sem hann þó er Sölku; og senan milli þeirra í sýningunni þegar hann gefur henni hringinn er svo margræð og makalaust vel gerð að um hugann fara óteljandi andstæðar hugsanir. Ellert A. Ingimundarson gerir Steinþór hvorki eins ljótan né eins mikla skepnu og hann er öðrum þræði í bókinni en það gustar af honum á þennan ferska, óskammfeilna hátt sem Halldór hreifst af í stoltum alþýðumönnum. Tvíræðni Halldórs gagnvart Arnaldi, sínu alter ego í bókinni, kemst líka ágætlega til skila í leik Sveins Geirssonar. Hann er myndarlegur á sviði og getur vel verið sexí en líka aumur og álappalegur. Snjöll lausn hjá Eddu Heiðrúnu er að láta Sölku lemja hann í tilfinningauppgjöri þeirra.
Hrafnhildur Hagalín Guðmundsdóttir fer þá leið í leikgerðinni að stokka upp atriði sögunnar þannig að farið er fram og aftur í tíma. Þetta hefur þann ótvíræða kost að í stað þess að Sigurlína – hinn stóri örlagavaldur í lífi Sölku – hverfi úr sögunni um miðbikið þá fær hún að “lifa” allt til loka. Þar með sést líka skýrt hvernig dauði hennar verður öxullinn sem líf Sölku og persónuþróun snýst um. Því í rauninni er þetta saga um samband móður og dóttur – og ótrúlegt að það skyldi vera þrítugur karlmaður sem skrifaði hana. Engin slík hefur nálgast Sölku Völku í tilfinningalegu og sálfræðilegu raunsæi síðan, þrátt fyrir gróft háðið.
Silja Aðalsteinsdóttir, Viðskiptablaðið 21. okt. 2005