Ljóð eru alltaf í uppreisn

28. september 2017 · Fært í Eldri greinar úr TMM ·  

Viðtal Silju Aðalsteinsdóttur við Sigurð Pálsson úr Tímariti Máls og menningar 2 2006

Sigurður Pálsson er einn þekktasti og afkastamesti starfandi rithöfundur á landinu. Hann var hluti af hinni öflugu ljóðbylgju á miðjum áttunda áratug síðustu aldar og vinnur nú að þrettándu ljóðabók sinni sem væntanleg er í haust. Auk þess hefur hann sent frá sér þrjár skáldsögur, þýtt ein tuttugu verk af ýmsum toga og samið allmörg leikrit, nú síðast hið geysivinsæla verk um franska söngfuglinn Edith Piaf sem sýnt var tæplega hundrað sinnum fyrir fullu húsi í Þjóðleikhúsinu frá vori 2004 og fram undir jól 2005. Lesa meira

Veisla í farangrinum

18. apríl 2016 · Fært í Eldri greinar úr TMM, Á líðandi stund ·  

eftir Guðrúnu Nordal

Úr TMM 1.16

1

Á sama tíma og ég skrifa þessa hugleiðingu við ysta haf verða til um víða veröld milljónir texta á öllum heimsins tungumálum sem raðast inn á vefinn. Mannkynið hefur aldrei skrifað eins mikið og einmitt nú. Þessi ofgnótt rafrænna texta, sem við tökum öll þátt í að búa til, veldur því að við gefum fortíðinni og textum hennar æ minni gaum. Erum uppteknari af stundlegum vangaveltum samfélagsmiðlanna en því að lesa eldri texta, gamlar bækur frá fyrri öldum, skáldsögur og ljóðabækur frá síðustu öld eða jafnvel síðustu jólum. Fyrir vikið er hætta á því að tengslin við auðlegð og reynslu liðins tíma rofni, og um leið gæti slaknað á viðspyrnunni sem djúpstæður sögulegur skilningur veitir gagnvart vandamálum og áskorunum tuttugustu og fyrstu aldarinnar – þó að við kærum okkur kannski ekki um það. Lesa meira

Í Furðusafninu

8. desember 2015 · Fært í Eldri greinar úr TMM, Á líðandi stund ·  

safnahúsið

eftir Aðalsteinn Ingólfsson

Úr TMM 3.15

Hugleiðingar um sýninguna Sjónarhorn í Safnahúsinu við Hverfisgötu


Allt frá því Þjóðskjalasafnið flutti búferlum úr Safnahúsinu að Laugavegi 162 árið 1998, síðast safna hússins til að hleypa heimdraganum, hefur glæsileg bygging Jóhannesar Magdahl Nielsen frá 1906 verið eilítið eins og munaðarlaus í menningarlandslaginu. Eftir tveggja ára endurbætur, 1998-2000, og uppfærslu á ímynd byggingarinnar – Safnahús varð aftur að Þjóðmenningarhúsi – hófust tilraunir með aðskiljanlega starfsemi á vegum hins opinbera: stofnanasýningar, tónleika, ráðstefnuhald, blaðamannafundi og fræg réttarhöld yfir Geir Haarde, svo fátt eitt sé nefnt. Lesa meira

Hugleiðing um áföll og sjálfsvígshugsanir

15. október 2015 · Fært í Eldri greinar úr TMM ·  
4 TMM 2015 · 3
Steindór J. Erlingsson
Hugleiðing um áföll og
sjálfsvígshugsanir
Þegar lífsins löngun hverfur
lífið er eðli sínu fjær
Kristján Jónsson, Fjallaskáld
Í ljósinu frá jeppanum blasti gapandi brjóstkassinn við og ég hugsaði
skelfingu lostinn: „Get ég bjargað lífi mannsins?“1 Dauðahryglurnar og
hræðslan við að verða sjálfur skotinn nístu mig inn að beini. Ég varð að
yfirgefa staðinn, dröslaði deyjandi manninum inn í jeppann og brunaði
á spítalann, ef spítala skyldi kalla. Stöðvaði í niðamyrkri og tók líflítinn
líkamann út. Á meðan ég hljóp með hann inn á daunillan spítalann sá ég og
heyrði líf mannsins fjara út. Hann dó nokkru síðar.
Þessi atburður, sem átti sér stað er ég vann sem sjálfboðaliði um nokkurra
mánaða skeið í Eþíópíu, var endapunkturinn á eins og hálfs sólarhrings
atburðarás sem ég á enn erfitt með að trúa að ég hafi upplifað. Erfið veikindi
bundu óvænt enda á dvölina. Reynslan í Afríku, framandleiki tilverunnar
eftir heimkomuna, langvinn veikindi og martraðir virðast hafa orðið þess
valdandi að hugsunin um sjálfsvíg hefur fylgt mér alla tíð síðan. Nýlega
vörpuðu skrif rithöfundanna Albert Camus, Leo Tolstoy og Primo Levi nýju
ljósi á reynsluna. Loksins, eftir 27 ára baráttu, eygi ég von um að sjá út úr
myrkrinu.
Afríka
Á tuttugasta og öðru aldursári ákvað ég að halda á vit ævintýranna og fór
til bæjarins Bahr Dar í Eþíópíu á vegum Rauða kross Íslands (RKÍ). Ég var
að vissu leyti að flýja tilfinningalega erfiðleika sem fylgdu í kjölfar síendurtekinna
ofsahræðslukasta sem hófust skyndilega fjórum árum fyrr með
tilheyrandi svima, dofa, hröðum hjartslætti og örri öndum (ég mun ekki
styðjast við sjúkdómshugtök geðlæknisfræðinnar, í þessu tilfelli felmtursröskun,
enda tek ég undir með fræðimönnum sem efast um vísindalegan
grundvöll geðgreininga2). Auðvitað
bar ég erfiðleikana ekki utan á mér. Ef sú
Hugl eiðing um á föl l o g s jál f svígshugsanir
TMM 2015 · 3 5
hefði verið raunin hefði RKÍ ekki valið mig úr stórum hópi umsækjenda sem
allir bjuggu yfir meiri lífsreynslu en ég. Þannig að hvort sem horft er á lífsreynslu
eða tilfinningalegt ástand hefði mátt halda að ég væri að öllu leyti illa
búinn undir að lifa við frumstæð skilyrði í Afríku. Svo reyndist þó ekki vera.
Við komuna til Eþíópíu mætti mér framandi og ógnvekjandi heimur.
Fátæktin og örbirgðin tóku í fyrstu talsvert á mig. Það var t.a.m. sárt að sjá
alla betlarana sem ómögulegt var að hjálpa. Ég áttaði mig fljótlega á því að
ógjörningur væri að róa tilfinningarnar, sem örbirgðin kveikti innra með
mér, með því að mylja brauðsneið í hendur margra. Ég ákvað því fljótlega
eftir komuna að rétta einum einstaklingi sneiðina. Fyrir valinu varð ungur
drengur sem ég studdi fjárhags- og tilfinningalega meðan á dvölinni stóð.
Það voru einmitt hin nánu vinatengsl sem ég myndaði í Bahr Dar sem
gerðu dvölina í þessum framandi heimi viðráðanlega. Þar held ég að tilfinninganæmið
og skortur á lífsreynslu hafi óvænt haft jákvæðar afleiðingar í
för með sér. Á þessum árum var ekki algengt að vestrænir hjálparstarfsmenn
mynduðu náin vinatengsl við innfædda. Meðvitundin um þetta kviknaði
þegar ég var beðinn um að halda námskeið í höfuðstöðvum Rauða krossins
í Addis Ababa um það hvernig ég hefði farið að því að eignast vini. Það var
ógleymanleg lífsreynsla að standa frammi fyrir hópi af Vesturlandabúum,
sem allir voru miklu eldri en ég, og reyna að kenna þeim það sem ekki er
hægt að kenna: Barnslega einlægni.
Dag nokkurn varð þungi þjáningarinnar hins vegar nánast óbærilegur. Þá
hrapaði Boeing farþegaþota í útjaðri bæjarins. Þegar ég kom að flakinu blasti
við skelfileg sjón. Margir dóu eða slösuðust en stór hópur lifði slysið af. Það
var undarleg værð yfir eftirlifendunum, sem voru líklega enn dofnir eftir
áfallið. Þyrlur fluttu alla, lifandi og dauða, til bæjarins. Daginn eftir fór ég úr
öskunni í eldinn. Þá tók við myndataka af þeim sem létust í flugslysinu, enda
alls óvíst að hægt væri að bera kennsl á líkin áður en þau yrðu óþekkjanleg
sökum rotnunar. Það var skelfileg tilfinning að taka myndirnar á sama tíma
og örvæntingarfullir ættingjar reyndu að bera kennsl á ástvini sína. Ég skalf
eins og hrísla í vindi. Að kvöldi þessa dags horfði ég óttaslegnum augum inn
í brjósthol ógæfusama mannsins. Tæpum 36 stundum áður hafði ég aldrei
séð látna manneskju.
Sjálfsvígshugsanir skjóta rótum
Nokkrum vikum síðar veiktist ég alvarlega af lifrarbólgu A og varð að yfirgefa
Eþíópíu. Er heim kom beið mín sjúkrabíll á flugbrautinni og lá leiðin
beint í einangrun á Borgarspítalanum. Eftir útskrift gekk mér illa að ná
fótfestu og tengjast gömlum vinum. Íslenskt samfélag var allt í einu orðið
mjög framandi. Til að bæta gráu ofan á svart var ég nú alltaf með vægan hita,
hálsbólgu og svaf mikið. Ítarlegar rannsóknir leiddu ekkert í ljós. „Þú ert með
síþreytu“, sagði læknirinn. Engum datt í hug að spyrja mig um reynsluna í
St e indór J . Er l ings son
6 TMM 2015 · 3
Afríku eða martraðirnar sem ég fékk á hverri einustu nóttu. Seinna kom í
ljós að ég var með berkla og við tók margra mánaða erfið sýklalyfjameðferð.
Á sama tíma koðnaði ég smátt og smátt niður andlega og lagðist í fyrsta sinn
inn á geðdeild, tæpum þremur árum eftir að ég kom heim.
Ég man ekki nákvæmlega hvenær sjálfsvígshugsanirnar tóku sér varanlega
bólfestu í huganum. Reynslan í Afríku, framandleiki tilverunnar, síþreytan
og martraðirnar voru jarðvegurinn sem þær spruttu upp úr. Sami svörður
gat af sér margþætt og erfið tilfinningaleg vandamál, sjálfsfyrirlitningu og
mölbrotna sjálfsmynd.
Það er óhætt að segja að það sé ólýsanleg tilfinning að lifa meira og minna
við stöðugar sjálfsvígshugsanir. Oft eru þær í forgrunni hugans. Stundum
dvelja þær hins vegar í bakgrunni hans, en minna þá reglulega á sig, jafnvel
þegar lífið virðist ganga vel.
Þegar ég er heltekinn af sjálfsvígshugsunum blasir við mér ísköld og
óbærileg tilvera. Ég upplifi mig sem svo ógurlega byrði á fjölskyldunni að
mér finnst það í raun kærleiksverk að taka eigið líf. Þá er ómögulegt að
ímynda sér að nokkur einstaklingur vilji umgangast mig, hvað þá búa með
mér. Hér er auðvitað
á ferðinni alvarleg ranghugmynd.
Sjálfsvígshugsunum fylgir nánast óbærileg einmanakennd. Hún nístir
mig inn að beini þó að ég sé innan um kærleiksríka einstaklinga. Hluti
skýringarinnar liggur í því að illmögulegt er fyrir fólkið í kringum mig að
skilja þjáninguna. Ólíkt líkamlegum verkjum, þá er andlegi verkurinn sem
ég upplifi í þessu ástandi sjaldgæfari og þar af leiðandi illskiljanlegri.
Martraðirnar gerðu lífið enn flóknara. Á hverri nóttu var ég eða fjölskylda
mín drepin. Dauðinn fylgdi mér því eins og skuggi, hvort sem ég var vakandi
eða sofandi. Má leiða líkur að því að martraðirnar hafi ýtt enn frekar undir
tortímingarhvötina og firringuna sem ég upplifði á þessum árum.
Sjö fyrstu árin eftir heimkomuna voru sjálfsvígshugsanirnar yfirleitt í
forgrunni, með tilheyrandi sjálfsskaða og sjálfsvígstilraunum. Ég hélt fjölskyldunni
í heljargreipum. Engin geðlyf slógu á þjáninguna. Sama má segja
um endurteknar innlagnir á geðdeild og raflækningar. Læknarnir voru jafn
ráðþrota og ég. Gott dæmi um þetta er þegar ég var útskrifaður af geðdeild
eftir að hafa verið metinn of veikur til þess að fá að taka þátt í sálfræðimeðferð
sem hefði mögulega getað bætt líðan mína. Það var skelfilegt áfall.
Ég ráfaði eins og í leiðslu um borgina og endaði við höfnina. Horfði ofan í
helbláan sjóinn og hugðist leggjast í vota gröf.
Þetta gerði líffræðinámið sem ég lagði stund á á þessum árum gríðarlega
erfitt. Ég horfði upp á hvern árganginn af öðrum útskrifast, sem fór mjög illa
með sjálfsmyndina. Þrátt fyrir erfiðleikana þráði ég ekkert heitar en að verða
líffræðingur enda hafði ég ákveðið 14 ára gamall að stefna á námið.
Hugl eiðing um á föl l o g s jál f svígshugsanir
TMM 2015 · 3 7
Ljóstíra
Rúmum fimm árum eftir heimkomuna kviknaði loksins ljóstíra sem hefur
síðan lýst mér leið á vegferðinni um dalinn dimma. Þá kynntist ég verðandi
eiginkonu minni sem lét veikindin ekki aftra sér. Eftir að fundum okkar
bar saman í líffræðinni náði ég smátt og smátt tökum á lífinu. Rúmum
tveimur árum síðar þreytti ég síðasta prófið. Við tóku fimm viðburðarík ár.
Þá fæddust tvö fyrstu börn okkar, við giftum okkur, ég lauk meistaranámi
í vísindasögu og starfaði sem upplýsingafulltrúi bandaríska sendiráðsins.
Sjálfsvígshugsanirnar gufuðu því miður ekki upp. Þær héldu sig í bakgrunninum,
en minntu reglulega á sig, stundum á hverjum degi. Við fyrstu
sýn virðist erfitt að skilja af hverju vel menntaður fjölskyldumaður, í góðu
starfi, heldur áfram að gæla við eigin tortímingu. Svo er þó ekki. Á bak við
„sjálfsörugga“ yfirborðið leyndist tætt sjálfsmynd, mikil minnimáttarkennd
og regluleg ofsahræðsluköst. Martraðirnar gerðu lífið enn flóknara. Ég hafði
auðvitað
enga skýringu á þessu. Komst síðar að því að martraðir eru klassískt
einkenni hjá einstaklingum sem hafa lent í erfiðum áföllum. Á hverri
nóttu í rúmlega 15 ár upplifði ég tilbrigði hugans við Afríkuhryllinginn.
Á þessum árum tengdi ég martraðirnar ekki við reynsluna í Afríku. Ég
hélt í einlægni að hér væri um sammannlega reynslu að ræða. Þrátt fyrir
þetta bar martraðirnar mjög sjaldan á góma í samræðum við annað fólk.
Ég komst hins vegar að sannleikanum í mannfagnaði á sendiráðsárunum.
Í samræðum við nokkra einstaklinga bar drauma á góma. Einhver hafði
orð á því að hann myndi aldrei drauma. Ég gerði fólkinu grein fyrir því að
ég myndi alltaf atburði næturinnar. Þá var ég inntur eftir draumi síðustu
nætur. Ég lýsti þá hryllilegum eltingaleik þar sem ég var endurtekið skotinn
í höfuðið, en eftir fyrsta skotið áttar maður sig á því að um draum er að ræða.
Leikurinn er endurtekinn þar til manni tekst með erfiðismunum að vekja
sjálfan sig. Svo spurði ég fólkið: „Þekkið þið ekki svona drauma?“ Undrunarsvipurinn
á fólkinu nægði til þess að ég vissi strax að svarið var nei.
Martraðirnar raungerast, næstum því
Þrátt fyrir sjálfseyðingarhvötina beindist ofbeldishugsunin aldrei að öðru
fólki, enda hef ég ímugust á ofbeldi. Þetta breyttist skyndilega upp úr
miðjum tíunda áratugnum. Á þessu tímabili voru sjálfsvígshugsanirnar í
bakgrunninum en tíð ofsahræðsluköst voru mikið vandamál. Geðlæknirinn
taldi sig hafa hina fullkomnu lausn, SSRI „þunglyndislyfið“ Cipramil, sem
átti að vera án aukaverkana.
Nokkrum dögum eftir að ég byrjaði á lyfinu dundu ósköpin yfir. Af
einhverjum óskiljanlegum ástæðum langaði mig skyndilega til að skaða
eiginkonuna og ungan son okkar. Í hvert skipti sem ég hugsaði um eða sá
hníf fékk ég ótrúlega sterka löngun til að skaða þau. Þessu fylgdi ólýsanleg
St e indór J . Er l ings son
8 TMM 2015 · 3
þjáning. Það er barnaleikur að kljást við sjálfsvígshugsanir og martraðir
í samanburði við þessi ósköp. Nú höfðu martraðirnar brotið sér leið út í
raunveruleikann, en í stað þess að vera í hlutverki fórnarlambsins var ég nú
orðinn mögulegur gerandi. Ég þorði ekki að segja neinum frá þessu, ekki
einu sinni geðlækninum.
Ekki man ég hversu lengi ástandið varði, en allan tímann var ég hársbreidd
frá sjálfsvígi, enda var líf mitt bókstaflega samfelld martröð. Þessu
fylgdi gríðarleg skömm og sektarkennd, sem hvarf ekki er löngunin gufaði
upp. Ég hugsaði stöðugt: „Hvernig getur mig langað til að skaða þá tvo
einstaklinga í heiminum sem ég elska mest?“ Þetta var algjörlega óskiljanlegt.
Mér fannst ég að einhverju leyti hafa fyrirgert rétti mínum til þátttöku
í mannlegu samfélagi. Þetta jók enn á firringuna sem ég upplifði eftir
heimkomuna frá Afríku. Sama má segja um sjálfshatrið.
Sektarkenndin og skömmin hvíldu á mér eins og mara fram í júnímánuð
árið 2009. Ég upplifði loks syndaaflausn þegar þennan texta bar fyrir augu
mín:
Emily varð heltekin af löngun til að drepa móður sína innan við viku eftir að neysla
Prozac hófst. Slíkar hugsanir höfðu aldrei áður farið í gegnum huga hennar. Hún
ímyndaði sér að taka stóra kokkahnífinn í eldhúsinu. Hún sá sjálfa sig læðast að
grunlausri móður sinni … og stinga honum í bak hennar. Morðlöngunin var ekki
hluti af neinum rökum, afsökunum eða réttlætingu. Emily var ekki reið út í móður
sína. Eins og hún greindi frá: „Þetta kom eins og skrattinn úr sauðaleggnum“.3
Ég grét af létti. Loksins kom skýring á hryllingnum. Upp úr miðjum tíunda
áratugnum upplifði ég eina af ýmsum mögulegum aukaverkunum sem geta
fylgt SSRI (og SNRI) „þunglyndislyfjum“.4 Ég upplifði sambærilegan hrylling
aftur árið 2003. Þá tók ég m.a. „þunglyndislyfið“ Effexor, en samkvæmt
heimasíðu Bandaríska matvæla- og lyfjaeftirlitsins (FDA) eru morðhugsanir
(homicidal ideation) sjaldgæf aukaverkun lyfsins.5
Tveimur árum áður en ég gerði þessa uppgötvun hætti ég neyslu „þunglyndislyfja“
eftir langvinna baráttu við mjög slæmar líkamlegar aukaverkanir
sem þau orsökuðu. Það reyndist hin mesta þrautaganga enda glímdi ég
í margar vikur við erfið fráhvarfseinkenni. Þar ber helst að nefna sjóntruflanir
og stöðuga rafstraumstilfinningu um allan líkamann.6 Uppgötvunin
gerði mig enn ákveðnari í að takast á við lífið án þess að nota „þunglyndislyf“,
sem hafa verið kölluð „Nýju lyf keisarans“, eða aðrar gerðir geðlyfja.7 Á
næstu mánuðum rénuðu sektarkenndin og skömmin smátt og smátt, en ég
var ekki laus úr viðjum sjálfsvígshugsana.
Örlagarík utanför
Aldamótaárið fór ég aftur út fyrir landsteinana. Nú var stefnan sett á
doktorsnám í vísindasögu við Háskólann í Manchester. Eins og 12 árum
Hugl eiðing um á föl l o g s jál f svígshugsanir
TMM 2015 · 3 9
áður kostaði þessi ferð mig nánast lífið. Í kjölfar forsíðufréttar franska
dagblaðsins Le Monde um fyrirlestur sem ég hélt á málþingi L’Association
Diderot um líftækni í París í byrjun febrúar árið 2001 hrundi veröldin.8 Ég
upplifði verulegt tilfinningalegt umrót mánuðina á undan með tilheyrandi
svartnætti og tortímingarhvöt. Þegar heimspressan helltist svo yfir mig í
kjölfar fréttarinnar, með endalausum fyrirspurnum um viðtöl, voru mér
allar bjargir bannaðar. Mjög alvarleg sjálfsvígstilraun fylgdi í kjölfarið.
Afleiðingin var langvinn dvöl á geðdeildum í Manchester og hér heima. Ári
síðar hrundi geðheilsan endanlega.
Þá um sumarið hélt ég í kamikaze leiðangur sem fékk nafnið Genin okkar:
Líftæknin og íslenskt samfélag.9 Samhliða ritun bókarinnar lagðist ég endurtekið
inn á geðdeild, þar sem hluti hennar var skrifaður. Ég fyrirleit sjálfan
mig og þráði að deyja. Ég bjóst ekki við að lifa sumarið af, hvað þá að ljúka
við bókina. Á sama tíma og bókin, sem fékk góða dóma og umfjöllun í
heimspressunni,10 kom út hvarf ég endanlega inn í eigin hugarheim sjálfstortímingar
og martraða.
Ég þjáðist á daginn. Ég þjáðist á nóttunni. Aldrei stundarfriður fyrir hryllingnum.
Endalausar lyfjatilraunir, innlagnir á geðdeild og raflækningar
slógu ekkert á þjáninguna. Sama má segja um áfengið, sem ég misnotaði
illilega á árunum 2001–2004. Það var mér líklega lífsbjörg þegar ég hætti
neyslu þess fyrir ellefu árum. Varð að gera það upp á eigin spýtur því að
vanlíðanin var slík að ég gat ekki hugsað mér að vera innan um annað fólk
á Vogi eða á AA fundum.
Á þessum árum bjó ég við algjöra einangrun. Gat varla yrt á eiginkonuna
og börnin, hvað þá aðrar manneskjur. Tilhugsunin um mannamót var
nánast óbærileg. Þrátt fyrir þjáninguna og endurteknar tilraunir til þess að
taka eigið líf tókst mér í lok ársins 2004 að beina huganum aftur að doktorsritgerðinni.
Varði hana sjö mánuðum síðar.11 Vörnin endurspeglar vel þá
martraðarkenndu tilveru sem ég bjó við. Í stað hátíðlegrar athafnar við
Háskólann í Manchester mætti ég andmælendunum þremur á sjónvarpsskjá
í fjarfundarherbergi Háskóla Íslands. Vinnan við ritgerðina og vörnin gekk
svo nærri mér að næstu 10 mánuði svaf ég 16 til 21 tíma á hverjum sólarhring.
Framfarir
Nú eru rúmlega tíu ár liðin frá þessum stóra áfanga. Á þessu tímabili hefur
tilveran að ýmsu leyti batnað. Martraðirnar eru horfnar. Kvikmyndahús
og tónleikasalir eru ekki lengur óyfirstíganlegar hindranir. Mannamót
eru orðin viðráðanlegri. Bætt sjálfsmynd, sem meðal annars má rekja til
stuðnings er ég hef fengið á undanförnum árum frá þremur frábærum fagaðilum,
skýrir þetta líklega. Eftir standa sjálfvígshugsanirnar. Þó þær lami ekki
lífið á sama hátt og áður eru þær enn til trafala.
St e indór J . Er l ings son
10 TMM 2015 · 3
Samhliða batanum hef ég á undanförnum árum gert endurteknar tilraunir
til þess að koma mér aftur út í lífið. Þær hafa því miður allar liðið fyrir
sömu mistökin. Ég fer allt of geyst af stað og fæ á endanum taugaáfall. Við
tekur þá langur tími þar sem ég einangra mig nánast algjörlega frá umheiminum
og sleiki sárin. Þá verða sjálfsvígshugsanir aftur ráðandi afl í lífinu.
Við minnsta áreiti geta þær orðið nánast óbærilegar. Nú er hins vegar ástæða
til hóflegrar bjartsýni því að síðastliðinn vetur veitti athyglisverð sálfræðimeðferð
mér nýtt innsæi í eigin tilfinningaheim. Það á síðan eftir að koma
í ljós hvort þetta sálfræðilega innsæi nær að lifa í skúmaskotum hugans sem
eru uppfull af efasemdum um hugmyndafræðilegan grundvöll geðlæknis- og
sálfræði.12
Guðleg heimsókn
Reynslan í Afríku gerbreytti heimsmynd minni. Ég fór utan sem tiltölulega
bjartsýnn efahyggjumaður en er heim kom var ég orðinn svartsýnn (í heimspekilegri
merkingu orðsins13) guðleysingi sem aðhylltist í raun tómhyggju. Í
mínum huga var allt, með vísan í Prédikarann, „Aumasti hégómi … aumasti
hégómi, allt er hégómi“. Ég sá ekki neinn tilgang með lífinu, nema ef vera
skyldi barneignir (í dag er ég ekki viss um réttmæti barneigna),14 og hef ekki
enn fundið hann, þrátt fyrir langa og ítarlega leit. Sterk trúarleg upplifun á
vormánuðum ársins 2004 lét um stund hrikta í heimsmyndinni.
Allt í einu fann ég fyrir návist guðlegrar veru og bað til hennar. Þessu
fylgdi mikil sælutilfinning og láku tárin úr augunum. Upplifuninni fylgdi
samtímis mikil gleði og talsverður ótti. Ástæða gleðinnar var sú að ég lá inni
á geðdeild illa haldinn af miklum tilfinningalegum vandamálum og sjálfsvígshugsunum.
Slæmu hugsanirnar hurfu núna óvænt. Ég hafði oft upplifað
skyndilegt brotthvarf tilfinningalegu vandamálanna en þá véku þau fyrir
lífsgleði, skýrri og skapandi hugsun og mikilli orku. Þessi upplifun var allt
annars eðlis. Henni fylgdi mikil yfirvegun, miklu meiri sælutilfinning og
sterk þörf til að orða tengslin við hina guðlegu veru.
Ástæða óttans var sú að nú riðuðu allt í einu stoðir heimsmyndarinnar
sem litað hafði líf mitt í einn og hálfan áratug. Ég stóð nú allt í einu frammi
fyrir því að vera kominn í persónulegt samband við guðlega veru og sá fram
á að verða að athlægi þegar umskiptin opinberuðust. Innst inni var þó talsverð
vissa fyrir því að heilinn væri að spila með mig en í ljósi þess hve sælutilfinningin
var sterk, var ómögulegt að vera alveg viss. Hver sem ástæðan var
olli upplifunin því að ég útskrifaðist mun fyrr en gert hafði verið ráð fyrir.
Viku síðar var sælutilfinningin nánast algjörlega horfin. Þá fann ég að
guðleysið var enn til staðar djúpt í sálartetrinu. Á sama tíma kviknaði hins
vegar talsverður áhugi á trúarbrögðum og möguleikanum á því hvort hægt
væri að samþætta trú og vísindi. Hafði ég ekki nokkra hugmynd um hvort
og þá hvernig slíkt væri hægt. Sá heimur opnaðist hins vegar óvænt fljótlega
Hugl eiðing um á föl l o g s jál f svígshugsanir
TMM 2015 · 3 11
eftir útskrift af geðdeildinni, þegar ég rakst fyrir tilviljun á bók um málefnið
eftir breska guðfræðinginn Alister McGrath.15 Trúarupplifunin gerði mig
einstaklega móttækilegan fyrir hugmyndum McGraths, þó að guðleysinginn
tórði enn djúpt í hugarfylgsnunum.
Þegar leið á árið 2005 fann ég hins vegar hvernig trúaráhuginn fjaraði
smátt og smátt út. Var svo komið þá um haustið að sterk tilfinning var
kviknuð sem öskraði á mig að áhuginn á sambandi trúar og vísinda gengi
í grundvallaratriðum gegn lífsskoðun minni. Fékk ég bókstaflega óbragð í
munninn í hvert skipti sem slíkar hugsanir kviknuðu. Guðleysið var að fullu
endurreist.
Camus
Megnið af þessum tíma var ég illa haldinn af alvarlegum tilfinningalegum
vandamálum, með tilheyrandi sjálfsvígshugsunum. Af hverju ætti ég að
halda áfram að lifa í heimi sem öflug trúarleg reynsla getur ekki einu sinni
gefið merkingu? Hér kemur greining franska rithöfundarins Alberts Camus
(1913–1960) á hinum fjarstæða (absurd) heimi í Mýtu Sisyfosar (1942) til
skjalanna. Í upphafi bókarinnar er lýsing sem kallast mjög vel á við reynslu
mína af tilverunni eftir heimkomuna frá Afríku:
Heimur sem jafnvel er hægt að útskýra með slæmum rökum er kunnuglegur heimur.
En á hinn bóginn í alheimi sem skyndilega er sviptur tálsýnum og ljósum upplifir
maður sig sem aðkomumann, ókunnugan. Engin lækning er til við útlegð hans því
hann er sviptur minningunni um horfið heimili og voninni um fyrirheitna landið.
Þessi aðskilnaður milli manns og lífs hans … er hin eiginlega fjarstæða upplifun.16
Heimurinn hrundi er ég kom heim til Íslands. Ég var einn með martröðum
mínum. Meðvitundin um þetta kviknaði strax inni á einangrunarstofunni
á Borgarspítalanum er ég sá vini mína í fyrsta sinn án hlífðarklæða og andlitsgrímu.
Þarna stóðu þeir í kúrekastígvélum og með stóra beltissylgju. Ég
var kominn í heim sem ég þekkti ekki lengur. Mér fannst allt sem ég sá bera
vott um hégóma. Í þessum fjarstæða heimi er, að mati Camus, „einungis eitt
raunverulegt heimspekilegt vandamál og það er sjálfsvíg“.17
Þegar ég las Mýtu Sisyfosar aftur nýlega fór sælustraumur í gegnum mig
því enginn hafði áður komist nær því að lýsa tilveru minni en Camus. Hér
er hvorki staður né stund til þess að fara djúpt ofan í vangaveltur rithöfundarins.
18 Rétt er þó að benda á tvö mikilvæg atriði: 1) Magn fjarstæðunnar
sem einstaklingurinn upplifir er í réttu hlutfalli við fjarlægðina sem verður
á milli hans og reynsluheimsins.19 2) Eina leiðin til þess að lifa í fjarstæðum
heimi er að horfa sáttur á báða liði jöfnunnar, þ.e. sjálfan sig og hinn þögla
heim.20 Einstaklingur sem ekki getur þetta hefur mögulega útgönguleið, það
sem Camus kallar heimspekilegt sjálfsvíg.21 Hér finnur einstaklingurinn von
og merkingu með því að leita á náðir guðstrúar, marxisma eða annars konar
St e indór J . Er l ings son
12 TMM 2015 · 3
hugmyndafræði.22 Rithöfundurinn hefur hins vegar engan áhuga á þessari
útgönguleið heldur er það spurningin um raunverulegt sjálfsvíg sem heillar
hann.23 Niðurstaða Camus er sú að þrátt fyrir að við búum í merkingarlausum
heimi sé sjálfsvíg aldrei réttlætanlegt. Í því sambandi biður Camus
lesandann um að ímynda sér Sisyfos, sem dæmdur var af grísku guðunum til
að ýta stórum steini aftur og aftur upp fjallshlíð að eilífu, hamingjusaman.24
Forsenda niðurstöðunnar er auðvitað
geta einstaklingsins til að lifa sáttur í
þessum heimi. En hvað með þá sem ekki geta framið heimspekilegt sjálfsvíg
og lifa því ósáttir í þögulli veröld?
Levi
Ítalski gyðingurinn, efnafræðingurinn og rithöfundurinn Primo Levi (1919–
1987) upplifði um ellefu mánaða skeið fjarstæðu heimsins á versta stað sem
mannkyn hefur búið til, Auschwitz. Hann gerði reynslunni skil í tveimur
aðdáunarverðum bókum, Se questo è un uomo (Sé þetta maður, 1947) og
La Tregua (Vopnahléð, 1963). Eins og Levi benti á, ári fyrir andlát sitt, var
hann guðlaus við komuna í búðirnar og yfirgaf þær án nokkurrar guðstrúar.
Raunar staðfesti reynslan vantrúna, enda vandfundið svar við spurningum
eins og: „Af hverju voru börnin send í gasið?“25 Þrátt fyrir þetta staðhæfir Levi
að hinum trúuðu hafi vegnað betur í búðunum en skoðanabræðrum hans.
Trúin sem valin var til þess að fremja eða viðhalda hinu heimspekilega
sjálfsvígi skipti ekki máli, eins og Camus benti á 44 árum áður. Kaþólikkar,
zionistar, marxistar, vottar jehóva, „allir áttu sameiginlega bjargfasta vissu
um mátt trúar sinnar. Alheimur þeirra var víðfeðmari en okkar, útbreiddari
í tíma og rúmi, umfram allt skiljanlegri.“ Galdur þeirra lá, að mati Levis,
í sæluríki morgundagsins, sem réttlætti fórnir einstaklinganna, „staður í
himnaríki eða á jörðu niðri þar sem réttlæti og samúð höfðu yfirhöndina,
eða myndi fara með sigur af hólmi jafnvel í fjarlægri en öruggri framtíð:
Moskva, eða jarðnesk eða himnesk Jerúsalem“.26 Heimspekileg svartsýni
Levis27 kom í veg fyrir að hann gæti nýtt sér veraldlegar útópíur samferðamanna
sinna.
Innsæi Levis hefur á undanförnum tuttugu og fimm árum endurtekið
verið staðfest í rannsóknum sem tengjast tilvistarkenningu innan félagssálfræðinnar.
28 Hér er um að ræða kenningu sem á ensku heitir Terror
Management Theory, og felur í sér að árangursrík stjórnun á hræðslunni og
óörygginu sem fylgir lífi hverrar manneskju sé „trú á merkingu menningarlegrar
heimsmyndar og vissa fyrir því að maður sé verðmætur þátttakandi
í þessum merkingarbæra heimi“.29 Auk trúarbragða og annars konar hugmyndafræði
þá virðast vísindi falla undir þennan hatt.30 Með því að tengjast
þessum heimsmyndum byggir einstaklingurinn upp sjálfstraust sem heldur
„kvíða og öðrum neikvæðum tilfinningaviðbrögðum (þunglyndi, svartsýni,
einmanaleika og árásargirni) lengra í burtu frá meðvitundinni.“31 Það þarf
Hugl eiðing um á föl l o g s jál f svígshugsanir
TMM 2015 · 3 13
því ekki að koma á óvart að sterk tengsl eru á milli sjálfsvígshugsana og tilvistarkvíða,
sem snýst um merkingarleysi tilverunnar, hjá einstaklingum er
upplifa slíkar tilfinningar í kjölfar áfalls.32 Levi virðist falla í þennan flokk.
Er heim kom upplifði hann skömm og samviskubit yfir því að hafa lifað
ósköpin af. Þetta leiddi af sér mikla depurð og yfirþyrmandi tilfinningu um
tómleika lífsins. Tilfinningaleg vandamál Levis versnuðu jafnt og þétt eftir
heimkomuna. Í hvert skipti sem hann gaf út bók fór „svarti hundurinn“ á
stjá. Þegar komið var undir lok sjöunda áratugarins var svartnættið orðið
viðvarandi vandamál. Levi réð sér loks bana árið 1987. Skömmu áður tjáði
hann þýðanda sínum að nú gengi hann í gegnum „versta tímabilið síðan í
Auschwitz“, sem að sumu leyti var „verra en Auschwitz“.33
Tolstoy
Eins og rússneski rithöfundurinn Leo Tolstoy reyndi á eigin skinni þarf
ekki áföll til þess að upplifa kreppu í hinum fjarstæða heimi. Heimspekileg
svartsýni var Tolstoy, eins og Levi og Camus,34 hugleikin langt fram á miðjan
aldur, enda undir áhrifum frá þýska heimspekingnum Arthur Schopenhauer
(1788–1860).35 Í bókinni Játningu (1884) lýsir hann skilmerkilega tilvistarkreppunni
sem fann sér leið inn í tilveruna, með tilheyrandi sjálfsvígshugsunum,
þegar hann var tæplega fimmtugur. Þetta kom flatt upp á rithöfundinn
fræga, enda var hann við mjög góða andlega og líkamlega heilsu,
átti eiginkonu og börn og jörð sem skóp honum miklar tekjur. Hann, sem
meðlimur yfirstéttarinnar, hefði átt að vera „fullkomlega hamingjusamur
maður“. Skyndilega var allt orðið hégómi einn. Lífið kallaði fram skelfingu
„[o]g til þess að losna undan skelfingunni langaði mig að fremja sjálfsvíg“.36
Schopenhauer hefði aldrei samþykkt þessa niðurstöðu því þrátt fyrir dökka
sýn á tilveruna var hann á móti sjálfsvígum, nema í tilfelli einsetumanna
sem sveltu sig í hel.37
Tolstoy stóð nú frammi fyrir merkingarlausum heimi og leitaði ákaft svara
við spurningunni, „Af hverju á ég að lifa?“ Hann velti einnig fyrir sér „hvort
einhverja merkingu sé að finna í lífi mínu sem mun ekki gufa upp með dauða
mínum er nálgast óðfluga?“ Eftir ítarlega leit, á meðal þess sem við í dag
köllum hug-, félags-, og raunvísindi, komst hann að þeirri niðurstöðu að þar
væri engin svör að finna. En þótt Tolstoy skildi að „lífið sé illt og fjarstætt“,38
gat hann ekki framið sjálfsvíg. Hann taldi þetta mikinn veikleika, því „ef
við erum eftir allt saman sannfærð um nauðsyn sjálfsvígs, og framkvæmum
það ekki, erum við þá ekki aumust, ósamkvæmust, og, ef ég tala hreint út,
heimskust allra manna …“?39
Tolstoy framdi því á endanum heimspekilegt sjálfsvíg með því að gangast
kristni á hönd. Þetta gerðist þegar hann vaknaði til meðvitundar um að
tilgang lífsins sé að finna meðal alþýðufólks, „sem hvorki var menntað né
auðugt“,40 og í trúnni sem það aðhyllist.
St e indór J . Er l ings son
14 TMM 2015 · 3
Niðurstaðan
Fjarstæðan sem ég upplifði við heimkomuna frá Afríku var svo mikil að
ég hef ekki náð sátt við annan liðinn í minni jöfnu, sjálfan mig. Eins og
Camus bendir á er engin lækning til við upplifuninni. Annaðhvort nærðu
sátt við lífið eða velur útgönguleið Tolstoys, þ.e. heimspekilegt sjálfsvíg. Sú
útgönguleið hefur í raun aldrei verið valkostur fyrir mig, ekki einu sinni eftir
trúarreynsluna sterku. Ég hef ekki upplifað mig sem þátttakanda í merkingarbærum
heimi eftir heimkomuna. Tilhugsunin um eigin tortímingu
varð því örlög mín og, án þess að ætla á nokkurn hátt að bera mig saman við
efnafræðinginn, þá virðist Levi einnig hafa fetað sömu ógæfuslóð.
Í ljósi dóms Tolstoys yfir þeim sem „bara“ hugleiða sjálfsvíg þá vaknar
spurningin um hvort ég sé þá ekkert annað en aum, heimsk og ósamkvæm
mannvera. Svo má vel vera en nauðsynlegt er að horfa á forsendur hins harða
dóms rússneska rithöfundarins. Eftir langa og ítarlega rannsókn, þar sem
hann las alla helstu hugsuði samtímans og bar sig saman við einstaklinga úr
sinni stétt, komst Tolstoy að merkingarleysi heimsins, lifandi við allsnægtir
yfirstéttarmannsins. Niðurstaða mín um merkingarleysið var ekki afrakstur
langrar rannsóknar. Nokkurra mánaða dvöl í Afríku þvingaði þessari niðurstöðu
inn í hugann. Ég varð hins vegar ekki fyllilega meðvitaður um hana
fyrr en ég rak augun í kúrekastígvélin og beltissylgjurnar inni á einangrunarstofunni.
Ólíkt Tolstoy varð ég skyndilega ókunnugur maður í eigin
heimalandi.
Í 27 ár hef ég verið flóttamaður í fjarstæðum heimi. Flóttinn er verulega
lýjandi. Ég þrái yfirvegun hins dauðadæmda Mersaults, aðalsöguhetju
fyrstu skáldsögu Camus, sem í sögulok opnaði í fyrsta sinni hjarta sitt „fyrir
vingjarnlegu kæruleysi heimsins“.41 En þarf ég merkingu, eins og ráða má
af Tolstoy og Terror Management Theory, til þess að knésetja sjálfsvígshugsanirnar
og ná að lifa lífinu? Camus segir að svo sé ekki, því betra sé að
takast á við lífið „ef það hefur enga merkingu“.42 Þunginn í þessum orðum
verður meiri þegar haft er í huga að Camus skrifaði Mýtuna í upphafi seinni
heimsstyrjaldarinnar, þegar gildi vestrænnar menningar hrundu bókstaflega
til grunna. Einnig er vert að minna á að frá 16 ára aldri átti Camus í
endalausri baráttu við berkla, sem gengu mjög nærri honum í upphafi ársins
1942,43 útgáfuárs Mýtunnar. Camus upplifði hinn fjarstæða heim, jafnt
innra sem ytra, sem skýrir líklega af hverju hann komst í meginatriðum
að sömu niðurstöðu og höfundur Jobsbókar, að undanskildum upphafs- og
lokakafla bókarinnar sem sumir fræðimenn telja vera seinni tíma viðbót.44
Merkingarleysi þarf því að mati Camus ekki að kalla á sjálfsvíg eða
sjálfsvígshugsanir. Þar er því ekkert sem réttlætir ótímabæran dauða, enda
„engin dýpt, engin tilfinning, engin ástríða og engin fórn sem í augum hins
fjarstæða manns (jafnvel þó hann óski þess) geti lagt að jöfnu meðvitað líf í
fjörutíu ár og [líf] sem dreifist yfir sextíu ár“.45 Levi gafst upp ósáttur eftir
Hugl eiðing um á föl l o g s jál f svígshugsanir
TMM 2015 · 3 15
rúmlega fjörutíu ára baráttu, sextíu og átta ára að aldri. Hvað með mig?
Stend ég frammi fyrir sömu endalokum og efnafræðingurinn eða get ég náð
sátt við mína fjarstæðu tilveru?
Hér kemur Camus aftur til skjalanna. Það vill nefnilega svo til að Mýta
Sisyfosar hefur að geyma lausnina, að minnsta kosti hluta hennar: „Núið
og röð núa andspænis sífellt meðvitaðri sál er fyrirmynd hins fjarstæða
manns“.46 Eins og Camus bendir hér á er gerlegt að hægja á flóttanum með
því að læra að lifa í núinu. Hann nálgaðist það með hugleiðslu.47 Sjálfur
hef ég átt erfitt með að tileinka mér hugleiðslu og núvitund en með hjálp
fagaðilanna sem sinna mér mun það vonandi takast. En hvað sem því líður
þá hefur Camus og ást hans á lífinu að einhverju leyti breytt sýn minni á
sjálfan mig og Afríku-reynsluna.48 Eins og rithöfundurinn franski þarf ég að
finna sumarið, mitt í vetrinum sem hefur herjað á mig. Í stað þess að einblína
á dauðann og örbirgðina sem ég varð vitni að í Afríku ætti ég kannski frekar
að beina sjónum mínum að annarri örlagaríkri ökuferð.
Dag nokkurn í Afríku, er sólin skein í heiði, ók ég fram á konu sem lá
í vegarkantinum, langt frá mannabyggð. Er út kom sá ég strax hvað var á
seyði. Konan var að því komin að fæða barn. Ég stóð þarna drifhvítur og
mállaus en augnaráð ungu og fallegu hörundsdökku konunnar nægði. Eins
og í tilfelli ógæfumannsins, tók ég konuna í fang mér, bar hana inn í jeppann
og brunaði á daunilla spítalann. Konan stundi endrum og sinnum eins og
maðurinn, en nú lá ekki dauðinn í loftinu heldur eftirvæntingin eftir nýju
lífi. Það var undarleg tilfinning að hlaupa með konuna inni í bygginguna,
sem var í raun biðsalur dauðans, og finna að líf var að kvikna. Ég yfirgaf
spítalann fullur af stolti og ánægju. Nafnlausi maðurinn og nafnlausa konan
eru holdgervingar lífsins. Við fæðumst og við deyjum. Á milli þessara
atburða bíður okkar líf sem er alltof dýrmætt til þess að réttlætanlegt sé að
granda því.
Tilvitnanir
1 Ég þakka Sigrúnu Júlíusdóttur prófessor, Aldísi Guðmundsdóttur sálfræðikennara og Ragnhildi
Guðmundsdóttur sálfræðingi fyrir gagnlegar athugasemdir.
2 Mark Rapley, Joanna Moncrieff og Jacqui Dillon (ritstjórar). De-Medicalizing Misery: Psychiatry,
psychology and the Human Condition. New York: Palgrave Macmillan, 2011. Ewen Speed,
Joanna Moncrieff, Mark Rapley (ritstjórar). De-Medicalizing Misery II: Society, Politics and the
Mental Health Industry. New York: Palgrave Macmillan, 2014. David Pilgrim. Understanding
Mental Health: A Critical Realist Exploration. Abingdon, Oxon:Routhledge, 2015.
3 Peter Breggin. Medication Madness: The Role of Psychiatric Drugs in Cases of Violence, Suicide,
and Crime. New York: St. Martin’s Griffin, 2008, bls. 58. Sjá einnig David Healy. „The Cardinals
of Psychiatry“. Í De-Medicalizing Misery II: Society, Politics and the Mental Health Industry
(Ewen Speed, Joanna Moncrieff og Mark Rapley ritstjórar), bls. 174–89. New York: Palgrave
MacMillan, 2014, bls. 187–88.
4 Peter C Gøtzsche. „Why I think antidepressants cause more harm than good“. Lancet Psychiatry
1: 104–06, 2014.
5 Steindór Erlingsson. „The Man Who Thought he was a Monster: Antidepressants and VioSt
e indór J . Er l ings son
16 TMM 2015 · 3
lence“. Rxisk.org, 3. ágúst, 2015; http://wp.rxisk.org/the-man-who-thought-he-was-a-monster/
(skoðað 18. ágúst, 2015). Um Effexor: http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/
label/2005/020699s054,057lbl.pdf (skoðað 20 ágúst, 2015).
6 Giovanni A. Fava, Alessia Gatti, Carlotta Belaise, Jenny Guidi, Emanuela Offidani. „Withdrawal
Symptoms after Selective Serotonin Reuptake Inhibitor Discontinuation: A Systematic
Review“, Psychotherapy and Psychosomatics 84: 72–81, 2015
7 Irving Kirsch. The Emperor’s New Drugs: Exploding the Antidepressant Myth. London: Bodley
Head, 2009; Joanna Moncrieff. The Bitterest Pills: The Troubling Story of Antipsychotic Drugs.
New York: Palgrave MacMillan, 20013; Steindór J. Erlingsson. „Glímir geðlæknisfræðin við
hugmyndafræðilega kreppu? Um vísindi og hagsmuni“. Tímariti félagsráðgjafa, 5(1): 5–14,
2011: http://www.raunvis.hi.is/~steindor/felagsradgjafar.pdf.
8 Steindor J. Erlingsson. „How a big company can distort and manipulate a small gullible
society“: http://www.raunvis.hi.is/~steindor/gagn.html.
9 Steindór J. Erlingsson. Genin okkar: Líftæknin og íslenskt samfélag. Reykjavík: Forlagið, 2002.
10 Dan Collins, „‚Gene Frenzy’ Heats Up Iceland“. CBS News, 2. Desember, 2002: http://www.
cbsnews.com/news/gene-frenzy-heats-up-iceland/ (skoðað 4. Apríl, 2015)
11 Steindór J. Erlingsson. The rise of experimental zoology in Britain in the 1920s: Hogben, Huxley,
Crew, and the Society for Experimental Biology. PhD-thesis, University of Manchester, 2005.
Sjá einnig Steindór J. Erlingsson. „Ráðist að rótum pósitívismans: Hugleiðing um togstreituna
milli bresku líffræðinganna Julians Huxley og Lancelots Hogben“. Skírnir, 181(1): 129–150,
2007; Steindór J. Erlingsson. „Uppgangur tilraunadýrafæði í Bretlandi á þriðja áratug 20.
aldar“. Náttúrufræðingurinn, 77(3–4): 81–92, 2009; Steindór J. Erlingsson. „The Plymouth
Laboratory and the Institutionalisation of Experimental Zoology in Britain in the 1920s“. The
Journal of the History of Biology, 42: 151–183, 2009; Steindór J. Erlingsson. „The Costs of Being a
Restless Intellect: Julian Huxley’s Popular and Scientific Career in the 1920s“. Studies in History
and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences, 40: 101–108, 2009; Steindór J. Erlingsson.
„Institutions and Innovations: Experimental Zoology and the Creation of the British Journal
of Experimental Biology and the Society for Experimental Biology“. The British Journal for
the History of Science, 46(1): 72–95, 2013; Steindór J. Erlingsson. „‚Enfant terrible’: Lancelot
Hogben’s life and work in the 1920s“. Væntanleg.
12 Steindór J. Erlingsson. „Glímir geðlæknisfræðin við hugmyndafræðilega kreppu? Um vísindi
og hagsmuni“. Tímarit félagsráðgjafa, 5(1): 5–14, 2011: http://www.raunvis.hi.is/~steindor/
felagsradgjafar.pdf; Paul Moloney. The Therapy Industry: The Irresistible Rise of the Talking
Cure, and Why it Doesn’t Work. London: Pluto Press, 2013.
13 Joshua Foa Dienstag. Pessimism: Philosophy, Ethic, Spirit. Princeton: Princeton University
Press, 2006.
14 E.M.Cioran. The Trouble with Being Born. New York: Arcade Publishing, 2013; Naomi Klein.
This Changes Everything: Capitalism vs. The Climate. New York: Simon & Schuster, 2014; David
Benatar og David Wasserman. Debating Procreation: Is It Wrong to Reproduce? Oxford: Oxford
University Press, 2015.
15 Alister McGrath. The Reenchantment of Nature: The Denial of Religion and the Ecological
Crisis. New York: Doubleday, 2002.
16 Albert Camus. The Myth of Sisyphus. London: Penguin Books – Great Idea, 2005, bls. 4
17 Sama rit, bls. 1.
18 Kathleen O’Dwyer. „Camus’s Challenge: The Question of Suicide“. Journal of Humanistic
Psychology, 52: 165–77, 2012; M. Roberts og E. Lamont. „Suicide: An Existential Reconceptualization“.
Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 21: 873–78, 2014.
19 Camus. The Myth of Sisyphus, bls. 28–29.
20 Sama rit, bls. 48.
21 Sama rit, bls. 39.
22 Sama rit, bls. 7. Sjá einnig Dienstag. Pessimism, bls. 129.
23 Sama rit, bls. 48.
24 Sama rit, bls. 28–29.
25 Primo Levi. The Drowned and the Saved. New York: Vintage 1989, bls. 145.
26 Sama rit, bls. 146.
Hugl eiðing um á föl l o g s jál f svígshugsanir
TMM 2015 · 3 17
27 Victor Brombert. Musings on Mortality: From Tolstoy to Primo Levi. Chicago: The University of
Chicago Press, 2013, bls. 154.
28 Brian L. Burke, Andy Martens, and Erik H. Faucher. „Two Decades of Terror Management
Theory: A Meta-Analysis of Mortality Salience Research“. Personality and Social Psychology
Review, 14: 155–195, 2010.
29 Jeff Greenberg og Jamie Arndt, „Terror Management Theory“. Í Handbook of Theories of Social
Psychology (E.T.H. Higgins og P.A. M. van Lange, ritstjórar), bls. 398–415. Thousand Oaks:
Sage Publication, 2011, bls. 403.
30 Miguel Farias, Anna-Kaisa Newheiser, Guy Kahane og Zoe de Toledo. „Scientific Faith: Belief
in Science Increases in the Face of Stress and Existential Anxiety“. Journal of Experimental
Social Psychology 49: 1210–1213, 2013.
31 Tom Pyszczynski og Pelin Kesebir. „An Existential Perspective on the Need for Self-Esteem“.
Í Self-Esteem (Virgil Zeigler-Hill, ritstjóri), bls. 124–144. London: Psychology Press, 2013, bls.
136–37.
32 Brandon G. Scott og Carl F. Weems. „Natural Disasters and Existential Concerns: A Test of
Tillisch’s Theory of Existential Anxiety“. Journal of Humanistic Psychology 53: 114–128, 2012.
33 Brombert. Musings on Mortality, bls. 155.
34 Dienstag. Pessimism: Philosophy, Ethic, Spirit, bls. 119–155.
35 David Becker. „Tolstoy and Schopenhauer and War and Peace: Influence and Ambivalence“.
Canadian-American Slavic Studies, 48: 418 – 447, 2014.
36 Leo Tolstoy. Confessions. New York: W.W. Norton & Company, 1983, bls. 29 og 33.
37 Dale Jacquette. „Schopenhauer on the Ethics of Suicide“. Continental Philosophy Review 33:
43–58, 2000.
38 Tolstoy. Confessions, bls. 35 og 52.
39 Sama rit, bls. 52 og 54.
40 Sama rit, bls. 57.
41 Albert Camus. Útlendingurinn (Bjarni Benediktsson frá Hofteigi þýddi). Reykjavík: Menningarsjóður,
1961, bls. 152.
42 Camus. The Myth of Sisyphus, bls. 51.
43 Robert Zaretsky. A Life Worth Living: Albert Camus and the Quest for Meaning. Cambridge,
MA: The Belknap Press of Harvard University Press, 2013, bls. 39.
44 Zaretsky. A Life Worth Living, bls. 53–56.
45 Camus. The Myth of Sisyphus, bls. 61.
46 Sama rit, bls. 61–62
47 Andy Martin. The Boxer and The Goal Keeper: Sartre Versus Camus. London: Simon & Schuster,
2013, bls. 183.
48 Albert Camus. Plágan (Jón Óskar þýddi). Reykjavík: Heimskringla, 1952; Albert Camus. The
Rebel: An Essay on Man in Revolt. New York: Vintage, 1991; Albert Camus. „Reflections on the
Guillotine“. Í The Plague, The Fall, Exile and the Kingdom, and Selected Essays, bls. 607–56,
New York. Everymans’s Library, 2004. Sjá einnig Zaretsky. A Life Worth Living; Brombert.
Musings on Mortality, bls. 85–102.

Eftir Steindór J. Erlingsson

Úr TMM 3.15

Þegar lífsins löngun hverfur

lífið er eðli sínu fjær

Kristján Jónsson, Fjallaskáld

Í ljósinu frá jeppanum blasti gapandi brjóstkassinn við og ég hugsaði skelfingu lostinn: „Get ég bjargað lífi mannsins?“1 Dauðahryglurnar og hræðslan við að verða sjálfur skotinn nístu mig inn að beini. Ég varð að yfirgefa staðinn, dröslaði deyjandi manninum inn í jeppann og brunaði á spítalann, ef spítala skyldi kalla. Stöðvaði í niðamyrkri og tók líflítinn líkamann út. Á meðan ég hljóp með hann inn á daunillan spítalann sá ég og heyrði líf mannsins fjara út. Hann dó nokkru síðar. Lesa meira

Bernskusaga

8. október 2015 · Fært í Eldri greinar úr TMM ·  

Eftir Svetlönu Alexievitch

Árni Bergmann þýddi


Svetlana Alexievitch, blaðamaður og rithöfundur frá Hvíta-Rússlandi er fædd árið 1948. Bækur hennar fjalla einkum um upplifun venjulegs fólks af sögulegum atburðum eins og seinni heimstyrjöldinni, falli Sovétríkjanna, stríði Sovétmanna í Afganhistan og Chernobyl kjarnorkuslysinu en með efnistökum sínum tekst Alexievich að ljá ólíkum hópum þjóðfélagsins rödd, svo lesendur kynnast áður óþekktri hlið þessara atburða. Það gerir hún meðal annars með því að tala við fólk, hlusta, leyfa röddum þeirra, skoðunum, tilfinningum og sýn þeirra á atburðina að njóta sín. Hún hefur talað við þúsundir manna og hefur skráð sögu heillar þjóðar á 20. öld með þessum efnistökum, frásagnirnar raðast saman svo úr verða margradda textar sem segja magnaðar sögur sem ekki mega gleymast. Meðal þekktustu verk Alexievitch er fyrsta bók hennar,The Unwomanly Face of the War (1985), sem segir frá upplifun kvenhermanna af stríðsrekstri og átökum í seinni heimstyrjöldinni og frá hliðum stríðsins sem aldrei hafði verið sagt frá áður. Lesa meira

Sjálfstæðisflokkurinn vann gegn lýðræðinu

10. mars 2015 · Fært í Eldri greinar úr TMM ·  

Eftir Svavar Gestsson


Styrmir Gunnarsson. Í köldu stríði. Barátta og vinátta á átakatímum. Veröld 2014

Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið stærsti flokkur landsins lengst af frá því að flokkastjórnmál urðu allsráðandi á Íslandi. Hann var stærsti flokkurinn í Reykjavík þar til 2010 þegar Besti flokkurinn breytti hinu pólitíska landslagi í höfuðborginni; R-listinn var bandalag flokka og fyrir honum tapaði Sjálfstæðisflokkurinn meirihlutanum 1994. Flokkurinn hefur verið aðili að ríkisstjórnum lengur og oftar en allir aðrir flokkar, reyndar lengst af beint og óbeint nema 2009–2013, 1988–1991, 1980–1983, 1978–1979, 1971–1974 og 1956–1958. Það er að segja alltaf nema í alls um 16 ár frá utanþingsstjórninni sem sat við stofnun lýðveldisins. Þetta eru sex ríkisstjórnir sem allar nema ein hafa setið minna en eitt kjörtímabil. Lesa meira

Stríðnispúkinn á Skerinu – minningabrot um Íslandsferð Michels Houellebecq haustið 2012

20. febrúar 2015 · Fært í Eldri greinar úr TMM, Á líðandi stund ·  
TMM 2013 · 3 61
Friðrik Rafnsson
Stríðnispúkinn á Skerinu
Minningabrot um Íslandsferð Michels
Houellebecq haustið 2012
1.
Ég hef stundum í gegnum tíðina greitt götu erlendra rithöfunda hér á
landi og hef haft það fyrir reglu fram að þessu að segja ekki frá slíkum
heimsóknum opinberlega. En allar reglur hafa sínar undantekningar og
þegar franski rithöfundurinn Michel Houellebecq er annars vegar fer vel á
að brjóta þær. Hann er að mínum dómi og ansi margra annarra einn áhugaverðasti
höfundur síðari ára, það þekki ég bæði sem dyggur lesandi hans um
árabil og þýðandi þriggja skáldsagna hans, Öreindanna, Áforma og Kortsins
og landsins.
Hér er ekki ætlunin að fjalla um verk Houellebecqs, skáldsögur, ljóðabækur
og ritgerðir, heldur bregða upp svipmynd af honum eins og hann kom mér
fyrir sjónir þegar hann kom hingað í viku haustið 2012. Einhverjum kann
að finnast hégómlegt, jafnvel ósmekklegt, að birta persónulega frásögn sem
þessa af manni sem er sannarlega heimsfrægur rithöfundur. Ég hef hina
miklu fyrirferð persónunnar mér til afsökunar en hvet alla til að lesa verk
þessa stórmerka höfundar sem hefur lýst grátbroslegri jarðvist nútímamannsins
af meiri væntumþykju, húmor, þekkingu og skarpskyggni en
flestir aðrir.
2.
Forsaga Íslandsferðarinnar var sú að ég hafði fyrir milligöngu sameiginlegs
vinar samband við Michel Houellebecq í ágúst 2012 uppá von og óvon
til að láta hann vita að nýjasta skáldsagan hans, Kortið og landið, kæmi út
á íslensku í október og kanna um leið hvort hann hefði áhuga og tök á því
að koma til landsins, kynna bókina og skoða sig aðeins um á landinu. Mér
til mikillar undrunar og ánægju svaraði hann nokkuð fljótt og sagðist geta
komið í lok september eða fyrripart október. Ákvörðunin um að bjóða
honum var nokkur áhætta, bæði fyrir mig og útgefandann, Forlagið, enda
hafði Houellebecq í þrígang þekkst boð um að koma hingað til lands en
Fr iðr i k R af ns son
62 TMM 2013 · 3
aldrei komist. Fyrst var það árið 2001, en þá stangaðist ferðaplanið á við
vinnu hans við erótíska kvikmynd. Tökur áttu einmitt að fara fram þá daga
sem hann hafði fyrirhugað að koma hingað. Síðan var það 2003, en þá átti
hann í verulegum persónulegum erfiðleikum og varð að hætta við. Loks
var það 2011 þegar hann átti að koma hingað í boði Listahátíðar í Reykjavík
og Alliance française, en þá vildi ekki betur til en svo að það fór að gjósa í
Grímsvötnum daginn sem hann átti að koma svo að hann hætti við af ótta
við að verða innlyksa hérlendis í óvissan tíma eins og tilfellið hafði verið um
fjölda fólks þegar Eyjafjallajökull hafði gosið árið áður.
Ég mætti út á Keflavíkurflugvöll seinnipart laugardags 6. október á tilsettum
tíma, nokkuð stressaður yfir því hvort hann léti sjá sig að þessu
sinni, og biðin hófst. Fólk tíndist út úr hinum ýmsu flugvélum, tíminn leið,
venjulegur hálftími kominn og ég farinn að ókyrrast verulega. Enn liðu
fimm heillangar mínútur og síðan tíu og viti menn, kom þá ekki kappinn
labbandi út um dyrnar í hettuúlpunni sinni með risastóra tösku í eftirdragi,
heilsaði vinsamlega en heldur stuttaralega og sagðist bara verða að drífa sig
út á hlað og fá sér rettu. Ég stóð þarna eins og þvara og góndi á manninn
teyga í sig reykbætt íslenskt flugvallarloft. Þvílíkur léttir …
Við lögðum af stað í bæinn, ég enn hálfhissa að hafa loks náð manninum
til landsins eftir öll þessi ár. Á leiðinni reyndi ég að halda uppi hefðbundnum
móttökusamræðum, benda honum á stytturnar flottu við Leifsstöð (er
hann ekki myndlistarunnandi?), úfið hraunið á Reykjanesinu (er hann
ekki áhugamaður um jarðfræði og eldfjöll?), gufuna sem stígur upp af Bláa
lóninu, Keili og fleira, en fékk nánast engin svör. Ég vissi svosem að hann
væri ekki ýkja skrafhreifinn, en þetta var frekar óþægilegt og þvingandi.
Þegar til Reykjavíkur var komið skutlaði ég honum á gistiheimili í miðbænum
og síðan var rætt um að hann kæmi og borðaði með okkur hjónunum
um kvöldið. Bara við, engir gestir þannig að við næðum að kynnast
og leggja línurnar fyrir vikuna. Hann var mjög sáttur við það. Þar gerðumst
við afar þjóðleg og buðum við honum upp á brennivín og hákarl, lugum
því blákalt að það væri eins konar manndómsvígsla inn í íslenskt samfélag,
síðan var boðið upp á pönnusteiktan lax að hætti hússins og heimagerðan ís
að hætti ömmu á Reyðarfirði. Ég hafði fyrr um kvöldið sýnt honum bók um
Kristján Davíðsson með formála Kundera, en mér til nokkurra vonbrigða
virtist hann ekkert sérlega upprifinn. Hann var hins vegar stórhrifinn af
rennibrautarstól í holinu hjá okkur, útsaumuðum stól sem Ingibjörg tengdamóðir
mín hafði gert fyrir margt löngu. Þetta var bara ansi notalegt fyrsta
kvöld, hann eðlilega ansi þreyttur eftir langt ferðalag og fór heim í leigubíl
um klukkan tíu, miðnætti að evrópskum tíma.
Str íðni spúkinn á S k er inu
TMM 2013 · 3 63
3.
Náði í hann daginn eftir klukkan tíu, fórum rúnt um Reykjavík, borðuðum
humarsúpu á Sægreifanum og fengum okkur kaffi á Haítí. Eftir hádegið var
farið að Kleifarvatni, í Krýsuvík og Bláa lónið. Hann var ekkert sérlega uppveðraður
yfir Kleifarvatni (sagðist ekkert kannast við Indriðason þann sem
ég nefndi í því sambandi), en fannst magnað að koma í Krýsuvík. Vorum
einir þar, ágætis veður. Röltum upp stíginn, hann dáðist mjög að litadýrðinni
en fannst einkum magnað að finna brennisteinslyktina, finna nálægðina við
jarðhitann, fann að stutt er þar í Helvíti, illsku, enda segja Frakkar „ça sent
le souffre“ (það er brennisteinslykt af þessu) þegar eitthvað vafasamt eða
skuggalegt býr undir einhverju. Það hefur einmitt löngum verið rætt um
að brennisteinslyktina leggi af verkunum hans, hann sé aðalstríðnispúki og
ólíkindatól franskra bókmennta, og því var sérlega skemmtilegt að ná mynd
af honum í Krýsuvík þar sem hann er stríðnislegur á svipinn með dásamlega
ljóta húfu sem hann hafði keypt í Rauðakrossbúð á Laugaveginum. Stríðnispúki
franska bókmennta nærri eldi og eimyrju á Íslandi.
Bláa lónið var greinilega mögnuð reynsla. Það var fremur fámennt þar,
engar raðir eða örtröð, og það sem var enn betra, fremur kalt í veðri sem
þýðir að andstæður heita vatnsins í lóninu og haustveðursins voru sláandi.
Við vorum meira að segja svo heppnir að fá á okkur ærlegt haglél á meðan
við vorum ofan í lóninu, þannig að við sem báðir erum fremur þunnhærðir
urðum að dýfa höfðinu ofan í vatnið með reglulegu millibili. Áður en hann
kom hafði hann lýst sérstökum áhuga á að fara þangað vegna þess að hann
þjáist af exemi og langaði að kanna hvort vatnið myndi slá á það, og svo
reyndist vera. Auk þess var ánægjulegt að sjá hvað manninum, sem alla
jafna tjáir sig ekki mjög sterkt, leið vel þarna enda vorum við í lóninu í um
það bil tvær klukkustundir. Ég hef margoft farið þangað með útlendinga en
aldrei séð neinn mann njóta þess jafn innilega. Hann svamlaði um eins og
húðlatur og hamingjusamur selur eða smáhveli, makaði á sig hvítri drullu
og breyttist í ástralskan frumbyggja, sótti í hitann, því heitara því betra. Við
fórum tvisvar sinnum þangað, á sunnudeginum og föstudeginum. Vorum
ofan í lóninu tvo tíma í hvort sinn, hann alsæll, ég alveg mauksoðinn, farinn
að losna af beinunum. En hvað leggur maður ekki á sig fyrir menninguna?
Ókum sem leið lá í bæinn aftur og hann fékk að slaka á fram að kvöldmat.
Fyrr um daginn hafði hann spurt hvaða matur væri sérstakur hér. Ég nefndi
m.a. hvalkjötið og lundann og því fórum við þrjú, ég hann og Eydís að borða
á Þremur Frökkum um kvöldið. Hann var mjög áhugasamur um að smakka
nýjan mat, afar jákvæður. Skutluðum honum síðan á gistiheimilið. Hann
kvartaði undan því (franskir aðdáendur sem voru að sverma fyrir honum,
sameiginlegt baðherbergi og sturta á hæðinni) og ég ákvað að kanna með að
skipta um hótel, flytja hann yfir á íbúðahótel við Laugaveginn.
Fr iðr i k R af ns son
64 TMM 2013 · 3
4.
Daginn eftir var viðtal bókað við Egil Helgason í Kiljunni og síðan við
Jórunni Sigurðardóttur á Rás 1 í kjölfarið. Þegar við komum á staðinn kom
hann auga á skáp í sminkherberginu þar sem hárkollur voru geymdar og
langaði að prófa einhverja þeirra. Sjónvarpsfólkinu leist ekkert sérlega vel
á það, enda átti að drífa í viðtalinu, en hann lét sig ekki fyrr en hann hafði
fengið að prófa eina rauða, síða, sem fór honum bara nokkuð vel. Raunar það
vel að hann vildi helst mæta með hana í viðtalið, vera með smá „happening“
á Íslandi eins og hann orðaði það. Ég vissi að það myndi hleypa viðtalinu í
loft upp og tókst að afstýra þessu eftir allnokkrar fortölur. Síðan tók Egill við
hann stórfínt viðtal sem var sent út tveimur dögum seinna. Í kjölfarið tók
Jórunn líka við hann ágætt viðtal fyrir Rás 1, enda vel að sér í verkum hans.
Eftir hádegið fór ég með hann austur á Þingvöll, stoppuðum þar góða
stund og gengum um, ég sagði honum sögu staðarins og frá misheppnaðri
Stríðnispúkinn við eld og eimyrju í Krýsuvík.
Str íðni spúkinn á S k er inu
TMM 2013 · 3 65
tilraun Íslendinga til að búa til þjóðargrafreit, síðan fórum við til baka um
Grafninginn með viðkomu í Nesjavallavirkjun (sérlega magnað að stoppa
við heita lækinn þar á svölum haustdegi), þaðan í gegnum Hengilssvæðið
og aftur í bæinn. Smá hvíld og síðan út að borða á Grillmarkaðinn með
útgefandanum, Jóhanni Páli, Guðrúnu, konu hans, Silju Aðalsteinsdóttur
hjá Máli og menningu, og Erlu Björg Gunnarsdóttur, kynningarstjóra
Forlagsins. Ágætiskvöld, gaman að sjá hvað útgefandinn og höfundurinn
náðu vel saman.
5.
Þriðjudagurinn hófst á því að Kolbrún Berþórsdóttur á Morgunblaðinu tók
við hann prýðilegt viðtal á Mokka, síðan bað ég hann að velja milli listasafns
eða Reðasafnsins, hann valdi heldur Reðasafnið vegna þess hversu einstakt
það væri í heiminum. Við fórum þangað og hann skoðaði það í bak og fyrir
og fannst stórmerkilegt, en það kom honum nokkuð á óvart hvað margir
reðrarnir (einkum hvala) voru oddhvassir og einna líkastir vopnum eða
stingjum af einhverju tagi. Hann spurði hvort þarna væru limir af öpum eða
mönnum, var að spá í hvort þeir væru ekki svipaðir. Ekki áttu þeir apareður
en mannsreður var þarna í formalíni, heldur óhrjálegur á að líta. Það kom
honum nokkuð á óvart hversu getnaðarlimir væru almennt forljótir. Athugull
maður, Houellebecq, eins og fram kemur í bókum hans.
Seinnipartinn hafði hann lausan til að rölta um miðbæinn og versla
aðeins, en síðan var boð fyrir hann og Michel Rocard, fyrrverandi forsætisráðherra
og sendiherra Frakklandsforseta í málefnum heimskautanna, í
bústað franska sendiherrans, Marcs Bouteiller, við Skálholtsstíg. Þar var
samankominn góður hópur Frakklandsvina, auk nokkurra íslenskra stjórnmálamanna
og erlendra diplómata. Bouteiller sendiherra og Rocard héldu
ávörp eins og vera ber, en mér til mikillar furðu bað Houellebecq um orðið
þegar Rocard hafði lokið máli sínu. Hann þakkaði kærlega fyrir sig, sagðist
ánægður með dvölina, en lét síðan í ljós þá skoðun sína að franskir sósíalistar
hefðu gert mikil mistök þegar þeir tóku Mitterand fram yfir Rocard
sem frambjóðanda flokksins árið 1979 – Rocard hefði orðið mun betri
forseti en Mitterand. Þetta gladdi Rocard mjög, enda voru þeir Mitterand
keppinautar alla tíð. Síðan settust heiðursgestirnir afsíðis og ræddu saman
drykklanga stund. Eftir boðið fylgdum við Houellebecq beint upp á hótel.
Hann er fremur kvöldsvæfur maður, segist yfirleitt vakna klukkan fjögur á
morgnana.
6.
Ég sótti hann morguninn eftir og við röltum aðeins um miðbæinn. Fórum
síðan upp á Mokka þar sem hann þurfti að hitta tvo blaðamenn í viðbót,
Fr iðr i k R af ns son
66 TMM 2013 · 3
Friðriku Benónýsdóttur á Fréttablaðinu og Þórarin Þórarinsson hjá Fréttatímanum.
Eftir viðtölin kvaddi ég hann og við sammæltust um að ég kæmi að sækja
hann klukkan fjögur til að fara og skoða hraunhelli nærri Hafnarfirði,
Leiðarenda, með Pál bróður minn sem leiðsögumann og síðan var að ósk
hans ráðgert að fara að hitta Barða Jóhannsson tónlistarmann, enda er
Houellebecq mikill unnandi dúetts Barða og Karen Ann, „Lady and the
bird“. Ég mætti á tilsettum tíma á hótelið til að ná í hann. Eins og venjulega
bað ég konuna í gestamóttökunni að láta hann vita að ég væri kominn,
ekkert svar. Ég prófaði því að hringja í farsímann hans, ekkert svar. Eftir
fimmtán mínútna bið fór ég upp og bankaði á dyrnar hjá honum, ekkert svar.
Ég ákvað því að afboða hellaferðina, en beið með að afboða okkur til Barða,
enda tveir tímar í að hitta hann. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir náði ég ekki í
hann, ákvað því að hringja í Barða og afboða heimsóknina sem hafði verið
ákveðin klukkan sex. Þetta var vægast sagt óþægileg staða, einkum vegna
þess að það hafði áður gerst í heimsóknum (m.a. í Belgíu) að hann hyrfi
sporlaust. Hann hafði fengið sér írskt kaffi í hádeginu og því grunaði mig
að hann hefði hreinlega dottið í það og vildi ekki láta ná í sig. Hversu lengi
myndi það vara? Staðan var óþægileg, einkum vegna þess að kvöldið eftir átti
hann að koma fram á Sólon … Ég gat lítið meira gert í málinu, fór heim og
horfði á sallafínt viðtal Egils Helgasonar við hann í Kiljunni.
7.
Um níuleytið morguninn eftir hringdi hann í mig, alveg stálsleginn.
„Afsakaðu, Friðrik, en ég var eitthvað þreyttur í gær og fór að sofa. Ætluðum
við ekki að hittast núna klukkan níu og skreppa í skoðunarferð?“ Ég sagðist
verða mættur eftir hálftíma og hann beið mín sallarólegur á hótelinu. Síðan
var lagt í hann og stefnan tekin á Gullfoss og Geysi í þokkalegu veðri. Fyrsta
stopp var í Kömbunum þar sem við röltum um drykklanga stund, enda
útsýnið yfir suðurlandið og út til Vestmannaeyja dásamlegt, gengum niður
að útsýnisskífunni neðan vegarins. Hann var þarna í fyrsta sinn í ferðinni
með myndavél með sér, tók slatta af myndum af Hveragerði og nágrenni,
gufustrókunum sem þar leggur víða upp úr jörðinni, en einkum þó fjölda
nærmynda af hrauninu og mosanum sem var alsettur morgundögg í fallegri
haustbirtunni. Áfram var haldið, komið við í Kerinu sem var myndað í bak
og fyrir, enda er hann sérstakur áhugamaður um eldfjöll. Geysir var næsti
viðkomustaður, við röltum um svæðið, fylgdumst með Strokki taka númerið
sitt og fengum okkur síðan ágæta fiskisúpu á veitingastað þar. Við ókum sem
leið lá að Gullfossi, löbbuðum niður að fossinum eins og sannir túristar. Þar
sem veðrið var prýðilegt, sól og logn, og við höfðum nógan tíma ákváðum
við að halda enn áfram að túristast og settum stefnuna á Þorvaldseyri undir
Eyjafjöllum. Við stoppuðum nokkrum sinnum á leiðinni til að taka myndir,
Str íðni spúkinn á S k er inu
TMM 2013 · 3 67
enda haustbirtan og skýjafar töfrandi. Vestmannaeyjar í dularfullri móðu í
suðri, fjöllin í norðri að hálfu hulin skýjum og nokkrum sinnum létu hálfir
eða heilir regnbogar sjá sig. Myndavélin hans var sjaldan eins mikið notuð
og á þessari leið. Komum við hjá Seljalandsfossi sem var með fallegasta móti,
héldum síðan austur að Þorvaldseyri. Sáum heimildamyndina sem þar er
sýnd um hetjulega baráttu bænda við að þrauka meðan gosið undir Eyjafjallajökli
stóð yfir með tilheyrandi öskufalli og hreinsunarstarfið og endurreisnina
í kjölfarið. Magnaður staður, Þorvaldseyri, og aðdáunarvert hvernig
fólkið þar sá ný tækifæri í þessum miklu náttúruhamförum. Þaðan var
brunað aftur í bæinn án viðkomu. Komum um sexleytið, pása til klukkan
átta þegar Houellebecqkvöldið átti að hefjast á Kaffi Sólon.
Við Eydís sóttum hann rétt fyrir klukkan átta, hann var kominn niður,
tilbúinn og jákvæður fyrir kvöldið. Dagskráin var þannig að ég átti að kynna
hann stuttlega, ræða við hann í um það bil hálftíma (og Torfi Tulinius að
túlka), síðan áttum við tveir að lesa kafla úr þýðingu minni á Kortinu og
landinu og loks áttu þeir Hallgrímur Helgason að lesa nokkur ljóð, hann á
frummálinu og Hallgrímur nýjar þýðingar sínar á sömu ljóðum. Það er ekki
auðhlaupið að því að þýða ljóð Houellebecqs, því hann notar yfirleitt háttbundin
form þótt yrkisefnin séu gjarna afslöppuð og jafnvel hversdagsleg, en
Hallgrímur þýddi þau hreint frábærlega.
Stíf skoðunarferðin gerði það að verkum að við höfðum ekki undirbúið
okkur mjög mikið, en við höfðum þó rætt í stórum dráttum hvernig við
ætluðum að hafa þetta. Þegar á staðinn var komið var salurinn troðfullur af
fólki, eins og við mátti búast. Skyndilega vildi hann breyta fyrirkomulaginu,
lesa ljóðin og kaflana og að við ræddum saman eftir það. Allt í sóma, það
gekk ágætlega, þeir Hallgrímur lásu ljóðin og síðan við Houellebecq úr
Kortinu og landinu, en brátt kom í ljós að hljóðkerfið var ekki að virka sem
skyldi og að fólk aftast í salnum heyrði lítið sem ekkert. Í samtalinu okkar
á milli reyndum við að tala betur í hljóðnemana og það hreif. Samt heyrðist
mér fólk almennt (það sem heyrði …) vera ánægt með kvöldið og í lokin
áritaði hann bækur fyrir fjölda fólks. Í millitíðinni hafði hann þó fengið
sér sígarettu úti á svölum og rabbað aðeins við nokkra íslenska kollega og
bókmenntaunnendur. Einn þeirra gerðist jafnvel svo aðgangsharður að ég
varð að stoppa hann af til að ná Houellebecq frá honum til að hann gæti
áritað fyrir fólkið sem beið hans í langri röð.
Á eftir fórum við með honum að borða á Sushi samba veitingastaðinn
(einn fárra staða sem opinn er virka daga eftir tíu á kvöldin í Reykjavík …)
þar sem við fengum okkur að borða og renndum ljúffengum matnum niður
með ágætu ítölsku hvítvíni. Þegar við vorum að fara þekkti einn þjónanna
hann í sjón (sá var franskur) og bað hann að árita einhvers konar frægramannavegg
(wall of fame) sem þar er. Það gerði hann góðfúslega, en ekki veit
ég hvaða önnur nöfn voru fyrir, sýndist þau vera þrjú eða fjögur.
Fr iðr i k R af ns son
68 TMM 2013 · 3
8.
Föstudagurinn 12. október var síðasti dagur hans hérlendis, engar sérstakar
skuldbindingar og allt opið. Byrjuðum á því að fara í skartgripaverslun neðst
á Laugveginum. Fyrr í vikunni hafði hann tekið sér dagpart til að versla,
en þennan morgun vildi hann endilega að ég færi með honum í skartgripabúð.
Erindið var að kaupa íslenskan skartgrip handa kærustunni, Inès.
Ég benti honum á ýmsar búðir en hann var greinilega búinn að sigta eina út,
neðarlega á Laugaveginum þannig að við steðjuðum þangað. Þegar inn var
komið var hann þó greinilega haldinn valkvíða yfir því hvað henni myndi
falla í geð (hvaða karlmaður kannast ekki við þá tilfinningu?), spurði mig
hvað mér fyndist um þetta og hitt, ég reyndi af veikum mætti að tjá mig en
hann hlustaði ekkert á mig, fetaði sig frá einum grip að öðrum að niðurstöðu
sem mér sýndist hann þegar hafa verið búinn að taka. Fyrir valinu varð
mjög fallegt silfurhálsmen með skærrauðum steini í miðjunni. Honum var
greinilega mjög létt þegar þetta mál hafði verið afgreitt. Fórum síðan niður
á Forlag þar sem honum voru gefnar nokkrar bækur um Ísland, þar á meðal
stórglæsileg bók með loftmyndum eftir Sigurgeir Sigurðsson, sannkölluð
listaverkabók náttúrunnar. Sem við vorum að skoða þessar gersemar kom
Einar Már Guðmundsson aðvífandi, ég kynnti þá, þeir ræddu saman um
stund og Houellebecq áritaði Kortið og landið handa honum.
Hann hafði verið svo hrifinn af Bláa lóninu að hann langaði að fara
þangað einu sinni enn og það gerðum við. Hann var alveg eins hrifinn og
í fyrra skiptið, naut þess ekki síður og jafnvel enn frekar, enda kunnugur
staðháttum og veðrið eins og best verður á kosið á þessum árstíma, bjart
en heldur svalt. Til að gera aðeins meira úr deginum stakk ég upp á því
að við færum áður og skoðuðum sýninguna „Heimskautin heilla“, í Sandgerði
þar sem lífi og starfi franska leiðangursstjórans Jean-Baptiste Charcot
eru gerð skil. Þetta var greinilega óvænt ánægja fyrir hann, hann skoðaði
safnið (skýringarnar eru á frönsku og íslensku) vel og vandlega undir dyggri
leiðsögn staðarhaldarans, Reynis Sveinssonar.
Hann hafði margoft nefnt í ferðinni að sig langaði að smakka íslenskan
humar. Um kvöldið buðum við Eydís honum því heim í humarveislu að
hætti hússins. Frakkar eru miklir matmenn sem kunnugt er, borða ekki
til að lifa eins og við heldur öfugt, þeir lifa til að borða. Houellebecq sver
sig í það þjóðerni, því eitt af því fyrsta sem hann spurði þegar hann kom
var hvað hann ætti helst að smakka á Íslandi. Hann náði að smakka það
helsta: Hákarl, hvalkjöt, lunda, fisk, lambakjöt, humar. Áttuðum okkur
ekki fyrr en undir lokin að hann væri mikilli villibráðarunnandi, annars
hefði ég útvegað gæs, það verður bara næst. Það hefði einmitt verið vel við
hæfi enda virtist hann hafa allt að því dýrslega nautn af að borða góðan
mat. Undir borðum var engin hræsni eða kurteisishjal, afar hressileg tilbreyting
frá því sem maður er vanur. Hann var óvenju skrafhreifinn þetta
Str íðni spúkinn á S k er inu
TMM 2013 · 3 69
síðasta kvöld. Hvað var hann með á prjónunum? Ljóðabók í vor, tími til
kominn enda sagðist hann fyrst og fremst á sig sem ljóðskáld. Hann er oft
kallaður „Baudelaire stórmarkaðanna“ vegna þess hversu vel hann hefur
náð til almennings með ljóðum sínum. Aðspurður um hvað honum fyndist
um það sagði hann að sér þætti vænt um það, hefði meira að segja nýtt
sér það með því að vera með ljóðaupplestur í stórmarkaði, enda stórmarkaðir
merkileg menningarfyrirbæri í nútímanum. Hann sagðist vera með á
prjónunum teiknimyndasögu sem unnin væri upp úr skáldsögunni hans,
Áform, í samvinnu við lítt þekktan, franskan teiknara, hún væri væntanleg á
næsta ári. Hann sagðist líka vera að skrifa handrit að kvikmynd sem byggð
væri á Kortinu og landinu með Philippe Harel, kvikmyndaleikstjóra sem
gerði mynd eftir fyrstu skáldsögu hans, Extention du domaine de la lutte
(Útvíkkun bardagasvæðisins) á sínum tíma. Það væri raunar allt á frumstigi
og alls óvíst með fjármögnun.
9.
Hvað er minnisstæðast úr samræðum okkar um skáldskap? Hann hefur
dálæti á Emmanuel Carrère og Henning Mankell, af eldri höfundum er það
helst Balzac. Við ræddum nokkuð um Jules Verne, hann sagðist hafa lesið
hann talsvert, en sagði að það mætti stytta hann nokkuð, hann léti oft vaða
á súðum. „Myndir þú vilja láta gera það við þínar bækur eftir hundrað ár?“
spurði ég. Vandræðaleg þögn. „Nei, sennilega ekki,“ var svarið, svo var talinu
vikið að öðru. Denis Diderot? Gleymdur. Kundera? Já, las eitthvað eftir
hann. Punktur. Íslenskar bókmenntir? Ekkert minnisstætt, utan Arnaldur
Indriðason sem hann mundi nú eftir að hafa lesið og fannst vera útþynntur
Mankell. Fámáll um eigin verk, en sagði þó að hann ætti sér uppáhaldskafla
í sumum bóka sinna, til dæmis brottfararkaflann í Kortinu og landinu
eftir að Olga og Jed fara í garðveisluna og kaflann þar sem kínverski listfræðingurinn
greinir verk Jeds. Sagðist líka vera mjög ánægður með seinni
hluta Tiltekinnar eyju, þar sem hann hefði að sínum dómi komist næst því
að ná ljóðrænum hæðum í prósa.
Vikuna sem Houellebecq var hér kynntist ég honum nokkuð vel, kannski
eins vel og hægt er á einni viku, enda vorum við saman nánast frá morgni til
kvölds allan tímann, nema þegar hann lét sig hverfa síðdegis á miðvikudeginum.
Hvernig kom hann mér fyrir sjónir? Áður en hann kom höfðu sameiginlegir
vinir í París (Benoît Duteurtre og Lakis Proguidis) sagt mér að hann
væri alls ólíkur þeirri hranalegu og kuldalegu ímynd sem oft birtist af honum
í fjölmiðlum, það væri bara brynja, skrápur sem hann hefði komið sér upp til
að þrauka fjölmiðlaathyglina sem er erfitt að komast alveg hjá nema að gera
hreinlega eins og Milan Kundera, hafna öllum viðtölum Og það stóð heima,
enda þótt við hefðum oft talað saman í síma og skipst á tölvupósti var hann
Fr iðr i k R af ns son
70 TMM 2013 · 3
afar fámáll fyrstu tvo dagana, meðan við vorum að kynnast og hann að átta
sig á nýjum stað, alls ólíkum öllum öðrum sem hann hafði séð. Þögull en afar
athugull og íhugull. Spurði bara að því sem honum fannst skipta máli, lítið
fyrir smáspjall eins og létttaugaveiklaði íslenski gestgjafinn. Þessi maður er
myndavél, myndavél með mannsheila, svo ég leyfi mér að snúa út úr titlinum
á snilldarlegu smásagnafni eftir Guðberg Bergsson. Smám saman losnaði um
málbeinið, hann fór að slaka á, gantast og brosa, það fór ekki á milli mála að
honum leið vel. Sérkennilega samsettur maður, Houellebecq, sá maður sem
kemst einna næst þeirri mynd sem ég hef gert mér af fyrirbærinu snillingur,
íhugull og athugull, gríðarlega fróður og lesinn, en líka stundum barnslega
einlægur og viðkvæmur, næstum brothættur. Dregst einhvern veginn áfram
í gegnum lífið af ótrúlegri þrautseigju. En líka lúmskur húmoristi, laumar út
úr sér kommentum og hlær, eða flissar öllu heldur, manna mest yfir þeim.
Dálítið eins og Serge Gainbourg, sá merki söngvari og svallari. Ég hef alltaf
ímyndað mér Kafka eða Beckett einhvern veginn svona. „Hann minnir mig
á Céline,“ sagði Gérard Lemarquis í sendiráðsboðinu. Aðspurður hvort hann
héldi upp á þessa höfunda svaraði hann: „Já, ég las bækurnar þeirra þegar ég
var ungur.“ Ekkert meira um það.
10.
Þegar við höfðum sporðrennt humrinum skutlaði ég honum á hótelið,
lagði mig í nokkra tíma, náði í hann á hótelið um fjögurleytið aðfararnótt
laugardagsins (þar með fékk hann líka sýnishorn af draugfullum Íslendingum
á Laugaveginum) og skutlaði honum út á Keflavíkurflugvöll. Hann
tékkaði sig inn í vélina til Alicante og við spjölluðum saman um stund áður
en hann fór. Hann var mjög upptekinn af breiddargráðum þennan morgun,
hvernig væri hægt að sjá heiminn út frá heimskautsbaug, miðbaug og þess
háttar, greinilega eitthvað að gerjast. Hann var mjög ánægður með ferðina,
sagðist aldrei áður hafa komið svo norðarlega, sig hefði lengi langað til Íslands
og hann hefði satt að segja óttast að verða fyrir vonbrigðum, en klykkti svo út
með að segja að það væri síður en svo tilfellið, landið væri það fallegasta sem
hann hefði komið til fram til þessa, jafnvel enn fallegra en Írland og þá væri
mikið sagt. Framundan væru ferðir til Indlands og Víetnam, en hann nennti
því varla, hann ætlaði að sjá til. Ræddi um að koma aftur síðar, kannski
fyrripartinn í september, þá væri mesti ferðamannastraumurinn að baki en
samt sæmilega hlýtt og bjart. Við kvöddumst síðan með virktum á sama stað
og við hittumst fyrst, reynslunni ríkari.
Nokkrum dögum síðar sendi hann mér tölvupóst: l‘Islande: le plus beau
pays que j‘aie jamais vu. (Ísland: fallegasta land sem ég hef nokkurn tímann
augum litið.) Athugull maður, Michel Houellebecq, ekki satt?
TMM 2013 · 3 71
Michel Houllebecq
Ljóð
Þýðing Hallgrímur Helgason
NÁTTÚRA
Ég þoli ekki fjallafíflin treg
sem falla í trans ef birtist stóð af hvönnum.
Því náttúran er ljót og leiðinleg
og lítt hefur að gefa okkur mönnum.
Gott er að hreyfast hratt í Mercedes
um heiðalöndin víð og dalinn bláa,
að geta skipt um gír og fjörð og nes
og gefið í frá melnum hversdagsgráa.
Í sólarljósi skógarlaufið skín
og skrúðmælt lofar hundrað ævintýrum
en innst í dalnum gufar upp það grín;
þú greinir í því ógn með huga skýrum:
Er bíllinn stöðvast byrja leiðindin;
þín bíða tonn af innantómu trosi.
Heil eyðimörk og ekki nokkur vin
einungis klettar, lyng og andlaus mosi.
Hvar ertu borg með bensínstöð og stæði
já, bónuð gólf og kliðmjúk kassahljóðin?
Nú dimmir. Kuldinn rænir þig ró og næði
og rökkrið kveður þér öll sín verstu ljóðin.
Michel Houl l ebecq
72 TMM 2013 · 3
Úr Renaissance
Fellibylur í Feneyjum
en farðu ekki á taugum, ástin mín.
Ég færi þig úr fötunum
og faglega sleiki sárin þín.
Við eigum lífin ólifuð
ef við verðum þæg og góð
og ýmis verkin ósigruð.
Ástin mín, sjáðu, himnaflóð.
Ég elska þig með allt þitt salt
og yndisgráu svæðin þín.
Þær sælustundir segja mér allt.
Nei, sjáðu, dauðinn, ástin mín.
***
Við líðum óttalaus á björtum degi
um landslag sem var breytt af hendi manna.
Og lestin þýtur fram á fægðum vegi
sem framleiðandinn Alsthom lét svo hanna.
Um reglustikureiti hundrað jarða
við rennum létt og örugg í þeim höndum
sem stilltu saman stál og glerið harða.
Við streymum fram úr þúsund draumalöndum.
Hver á sitt líf og hver sín vandamálin:
Er hvinur ógnarlegur berst um vagninn
af ókyrrð fyllist farþeganna sálin,
úr fylgsni skríður gamli lítilmagninn.
Við rennum létt um lendur móður jarðar
með lærin spennt af engu sem þau kringir.
Ferðalag setur fólki skorður harðar,
ég finn hvar blóð þitt mínum bjöllum hringir.
Nú birtast aftur lífsins ljósakerin:
Við líðum inn í borg við opinn flóa.
Já, loksins heim í leyndardóminn frjóa
hvar lognið prýða einstæð iðjuverin.
***
Ljóð
TMM 2013 · 3 73
Playa Blanca. Og svölurnar
svífa um loftið. Pakkaferð.
Heitur vindur. Hagstætt verð.
Hafið blátt og mini-bar.
Playa Blanca. Og kertaljós
krýna látið pálmatré.
Sjórinn líkt og þangsins te.
Þjóðverjinn sýpur á volgri dós.
Playa Blanca. Klettum girt
kyrrðarstund í trylltum heim.
Ástarey með tunglum tveim
í tímans hafi, ég verð um kyrrt.
Miðnætti nálgast og kvennakór
kíkir niður í aperitif.
Fjörutíu og fjögur líf
full af sælu og spænskum bjór.
Playa Blanca, dagur fimm
og dömurnar flognar á heimaþing.
Aleinn ég þræði almenning
og enda á barnum Dimmalimm.
Playa Blanca. Og söngfuglinn
syngur um lífið í paradís.
Síðasti dagur sumarfrís
sendir mig út á flugvöllinn.
Lufthansa. Heim í leiðindin.
Úr Le sens du combat
Dagurinn rís og dafnar, breiðist um borg.
Við börðumst næturlangt til einskis betra.
Ég heyr’í strætó, suðið fullt af sorg
frá samfélagi. Færist nokkra metra.
Í dag er núna. Andrúmsloftið ljómar
af lífsins raunum, kvalafullar myndir
þér birtast hratt sem heiftarlegir dómar.
Og holdið, jafnvel holdið, undir kyndir.
Við höfum gengið í gegnum súr og sælu
en samt ei fundið æskudrauminn anga.
Í gegnum brosin glittir í lífsins þvælu.
Gagnsæið hefur tekið oss öll til fanga.

Eftir Friðrik Rafnsson

Úr TMM 2013 · 3

Michel Houellebecq með rauðu hárkolluna sem hann hugðist skarta í viðtali við Egil Helgason í Kiljunni

Michel Houellebecq með rauðu hárkolluna sem hann hugðist skarta í viðtali við Egil Helgason í Kiljunni


1.

Ég hef stundum í gegnum tíðina greitt götu erlendra rithöfunda hér á landi og hef haft það fyrir reglu fram að þessu að segja ekki frá slíkum heimsóknum opinberlega. En allar reglur hafa sínar undantekningar og þegar franski rithöfundurinn Michel Houellebecq er annars vegar fer vel á að brjóta þær. Hann er að mínum dómi og ansi margra annarra einn áhugaverðasti höfundur síðari ára, það þekki ég bæði sem dyggur lesandi hans um árabil og þýðandi þriggja skáldsagna hans, Öreindanna, Áforma og Kortsins og landsins. Lesa meira

„Ég hef þörf fyrir að jagast í raunveruleikanum …“ – Stefnumót við Kristínu Eiríksdóttur

8. desember 2014 · Fært í Eldri greinar úr TMM, Viðtöl, Á líðandi stund ·  

KristinEiriksdottirLitJPV2012

Eftir Hauk Ingvarsson

(Birtist í tmm 2.2011)


1. nóvember 2001 var útkomu bókarinnar Ljóð ungra skálda fagnað í Þjóðmenningarhúsinu. Ritstjóri hennar var Sölvi Björn Sigurðsson en 1954 hafði afi hans, Magnús Ásgeirsson, ritstýrt safni með sama nafni sem markaði tímamót í íslenskri bókmenntasögu. Þar var órímaður skáldskapur regla frekar en undantekning og bókin varð þannig tákn og vitnisburður um þá miklu formbyltingu ljóðsins sem varð hér upp úr stríðslokum. Lesa meira

„Það sem drífur mig áfram eru uppgötvanir …“ – Stefnumót við Ófeig Sigurðsson

5. desember 2014 · Fært í Eldri greinar úr TMM, Viðtöl, Á líðandi stund ·  

OfeigurSigurdsson2014JPV_svhv

Eftir Hauk Ingvarsson

Birtist í tmm 1. 2011

Fyrir síðustu jól kom út skáldsaga með löngum en lýsandi titli; Skáldsaga um Jón & hans rituðu bréf til barnshafandi konu sinnar þá hann dvaldi í helli yfir vetur & undirbjó komu hennar og nýrra tíma (Mál og menning 2010). Jón sá sem nefndur er í titlinum er Steingrímsson, söguleg persóna sem uppi var á 18. öld, þekktastur sem eldklerkurinn á Kirkjubæjarklaustri sem stöðvaði hraunflóðið úr Skaftáreldum með messusöng. Sem slíkur er hann ekki síður þjóðsagnapersóna í huga almennings en manneskja af holdi og blóði þó að eftir hann liggi sjálfsævisaga þar sem hann gerir ítarlega grein fyrir sínu veraldlega basli. Í skáldsögunni er Jón líka rækilega jarðbundinn því lesendur kynnast honum í gegnum bréf sem hann skrifar úr Mýrdalnum til konu sinnar í Skagafirði frá haustinu 1755 fram á vorið 1756. Skáldsagan um Jón vakti athygli fyrir þróttmikinn og agaðan stíl og veltu lesendur því fyrir sér hvernig höfundurinn, Ófeigur Sigurðsson, sem fæddur er 1975, hefði náð tökum á íþrótt sinni og úr hvaða jarðvegi hann væri sprottinn. Lesa meira

Ár englanna og ofurfóstrunnar

22. apríl 2014 · Fært í Eldri greinar úr TMM ·  

Hvernig var leikhúsárið 2013 í Reykjavík? Eitthvað sérstaklega minnisstætt – fyrir hvað það var gott, merkilegt, nú, eða vont? Á einkalista mínum kemur í ljós að mér hafa þótt þrjár sýningar mjög áhrifamiklar, þrjár afspyrnuvondar og afgangurinn þar á milli, er það ekki ágæt dreifing? Hér á eftir verða rifjaðar upp, alveg ábyrgðarlaust, eftirminnilegustu sýningarnar. Lesa meira

Næsta síða »